શ્રીનારાયણ ઉવાચ ષષ્ઠાંશા પ્રકૃતેર્યા ચ સા ચ ષષ્ઠી પ્રકીર્તિતા । બાલકાનામધિષ્ઠાત્રી વિષ્ણુમાયા ચ બાલદા
શ્રીનારાયણે કહ્યું: પ્રકૃતિનો છઠ્ઠો ભાગ ષષ્ટી તરીકે ઓળખાય છે; એ બાળકોની રક્ષક, વિષ્ણુમાયાની શક્તિ અને સંતાન આપનાર છે.
માતૃકાસુ ચ વિખ્યાતા દેવસેનાભિધા ચ યા । પ્રાણાધિકપ્રિયા સાધ્વી સ્કન્દભાર્યા ચ સુવ્રતા
માતૃકાઓમાં એ દેવસેના તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; એ સ્કંદની પ્રિય, સતી અને શ્રેષ્ઠ પત્ની છે.
આયુઃપ્રદા ચ બાલાનાં ધાત્રી રક્ષણકારિણી । સતતં શિશુપાર્શ્વસ્થા યોગેન સિદ્ધિયોગિની
એ બાળકોને આયુષ્ય આપે છે, એમની ધાત્રી અને રક્ષક છે, હંમેશા બાળકોની પાસે રહે છે અને યોગમાં પારંગત છે.
તસ્યાઃ પૂજાવિધિં બ્રહ્મનિતિહાસમિદં શૃણુ । યચ્છ્રુતં ધર્મવક્યેણ સુખદં પુત્રદં પરમ્
હે બ્રાહ્મણ, હવે એ દેવીની પૂજાવિધી અને એનું ઇતિહાસ સાંભળ, જે ધર્મપૂર્વક સાંભળવાથી સુખ અને શ્રેષ્ઠ સંતાન મળે છે.
રાજા પ્રિયવ્રતશ્ચાસીત્સ્વાયમ્ભુવમનોઃ સુતઃ । યોગીન્દ્રો નોદ્વહદ્ભાર્યાં તપસ્યાસુ રતઃ સદા
સ્વાયંભુવ મનુના પુત્ર પ્રિયવ્રત નામે એક રાજા હતા; એ મહાન યોગી હતા, હંમેશા તપમાં લીન અને તેમણે લગ્ન કર્યા નહોતા.
બ્રહ્માજ્ઞયા ચ યત્નેન કૃતદારો બભૂવ હ । સુચિરં કૃતદારશ્ચ ન લેભે તનયં મુને
બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી અને પ્રયત્નથી તેમણે લગ્ન કર્યા, પણ લાંબા સમય સુધી લગ્ન કર્યા પછી પણ તેમને સંતાન મળ્યું નહીં.
પુત્રેષ્ટિયજ્ઞં તં ચાપિ કારયામાસ કશ્યપઃ । માલિન્યં તસ્ય કાન્તાયૈ મુનિર્યજ્ઞચરું દદૌ
કશ્યપે તેમના માટે પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો; અને મુનિએ યજ્ઞનું ચરુ તેમની પ્રિય પત્નીને આપ્યું.
ભુક્ત્વા ચ તં ચરું તસ્યાઃ સદ્યો ગર્ભો બભૂવ હ । દધાર તં ચ સા દેવી દૈવં દ્વાદશવત્સરમ્
પત્નીએ તે ચરુ સેવ્યા પછી તરત જ ગર્ભ ધારણ કર્યો; એ દેવીએ તે દૈવી સંતાનને બાર વર્ષ સુધી ગર્ભમાં ધારણ કર્યો.
તતઃ સુષાવ સા બ્રહ્મન્ કુમારં કનકપ્રભમ્ । સર્વાવયવસમ્પન્નં મૃતમુત્તારલોચનમ્
પછી, હે બ્રાહ્મણ, તે સ્ત્રીએ એક સુંદર દીકરાને જન્મ આપ્યો, જે સોનાની જેમ તેજસ્વી હતો, આખા શરીરથી સુમેળ ધરાવતો અને આંખો મૃત્યુ પામેલા જેવી બંધ હતી.
તં દૃષ્ટ્વા રુરુદુઃ સર્વા નાર્યશ્ચ બાન્ધવસ્ત્રિયઃ । મૂર્ચ્છામવાપ તન્માતા પુત્રશોકેન ભૂયસા
તે દીકરાને જોઈને બધાં સ્ત્રીઓ અને સંબંધણીઓ રડવા લાગી; દીકરાના દુઃખથી તેની માતા બહુ વ્યાકુળ થઈને બેહોશ પડી ગઈ.
શ્મશાનં ચ યયૌ રાજા ગૃહીત્વા બાલકં મુને । રુરોદ તત્ર કાન્તારે પુત્રં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ
રાજા એ બાળકને લઈને, હે મુનિ, શમશાનમાં ગયો; ત્યાં જંગલમાં પોતાના છોકરાને છાતી સાથે લગાડી રડવા લાગ્યો.
નોત્સૃજદ્ બાલકં રાજા પ્રાણાંસ્ત્યક્તું સમુદ્યતઃ । જ્ઞાનયોગં વિસસ્માર પુત્રશોકાત્સુદારુણાત્
રાજા એ બાળકને છોડતો નહોતો, પોતાનું જીવન પણ ત્યાગવા તૈયાર હતો; દીકરાના ઘેરા દુઃખમાં એ પોતાનું જ્ઞાન અને યોગ બધું ભૂલી ગયો હતો.
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વિમાનં ચ દદર્શ સઃ । શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં મણિરાજવિનિર્મિતમ્
એ સમયે ત્યાં રાજાએ એક દિવ્ય વિમાન જોયું, જે શુદ્ધ સ્ફટિક જેવું ચમકતું અને મોતી-મણિથી બનેલું હતું.
તેજસા જ્વલિતં શશ્વચ્છોભિતં ક્ષૌમવાસસા । નાનાચિત્રવિચિત્રાઢ્યં પુષ્પમાલાવિરાજિતમ્
એ વિમાન હંમેશાં તેજથી ઝગમગતું, સુંદર વસ્ત્રોથી શોભિત, અનેક રંગીન શણગાર અને ફૂલમાળાથી સજ્જ હતું.
દદર્શ તત્ર દેવીં ચ કમનીયાં મનોહરામ્ । શ્વેતચમ્પકવર્ણાભાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્
ત્યાં રાજાએ એક અતિ સુંદર અને મનોહર દેવીને જોયા, જેઓ સફેદ ચંપાના ફૂલ જેવી કાંતિવાળી અને હંમેશાં યુવાન દેખાતી હતી.
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્ । કૃપામયીં યોગસિદ્ધાં ભક્તાનુગ્રહકાતરામ્
દેવીનું મુખ હળવું સ્મિત અને શાંતિથી ભરેલું હતું, રત્નોના આભૂષણોથી શોભિત, દયાળુ, યોગમાં પારંગત અને ભક્તોને કૃપા આપવા તત્પર હતી.
દૃષ્ટ્વા તાં પુરતો રાજા તુષ્ટાવ પરમાદરાત્ । ચકાર પૂજનં તસ્યા વિહાય બાલકં ભુવિ
એ દેવીને સામે જોઈને, રાજાએ ખૂબ આદરપૂર્વક તેની પૂજા કરી, દીકરાને જમીન પર મૂકી દેવીની આરાધના કરી.
પપ્રચ્છ રાજા તાં તુષ્ટાં ગ્રીષ્મસૂર્યસમપ્રભામ્ । તેજસા જ્વલિતાં શાન્તાં કાન્તાં સ્કન્દસ્ય નારદ
પછી રાજાએ, હે નારદ, ઉનાળાના સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, શાંત અને સુંદર, સ્કંદની પત્ની જેવી દેવીને પ્રશ્ન કર્યો.
રાજોવાચ કા ત્વં સુશોભને કાન્તે કસ્ય કાન્તાસિ સુવ્રતે । કસ્ય કન્યા વરારોહે ધન્યા માન્યા ચ યોષિતામ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે સુંદર અને કાંતિવાળી સ્ત્રી, તમે કોણ છો? તમે કોની પ્રિય છો, હે સદ્ગુણે? કોની દીકરી છો, હે સૌભાગ્યવતી અને માનનીય સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ?'
નૃપેન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા જગન્મઙ્ગલચણ્ડિકા । ઉવાચ દેવસેના સા દેવાનાં રણકારિણી
રાજાના વચન સાંભળીને, જગતને કલ્યાણ આપનારી ચંડિકા બોલી; દેવસેના, દેવતાઓની સેનાપતિ, ઉત્તર આપી.
દેવાનાં દૈત્યગ્રસ્તાનાં પુરા સેના બભૂવ સા । જયં દદૌ સા તેભ્યશ્ચ દેવસેના ચ તેન સા
ક્યારેક, જ્યારે દેવતાઓ દૈત્યો દ્વારા પીડાતા હતા, ત્યારે હું તેમની સેના બની હતી; મેં તેમને વિજય આપ્યો, એટલે મને દેવસેના કહેવામાં આવી.
શ્રીદેવસેનોવાચ બ્રહ્મણો માનસી કન્યા દેવસેનાહમીશ્વરી । સૃષ્ટ્વા તાં મનસા ધાતા દદૌ સ્કન્દાય ભૂમિપ
દેવસેનાએ કહ્યું: હું બ્રહ્માનો મનથી ઉત્પન્ન થયેલી દીકરી દેવસેના છું, ભગવાને મને મનથી સર્જી અને પછી સ્કંદને આપી હતી, હે રાજા.
માતૃકાસુ ચ વિખ્યાતા સ્કન્દભાર્યા ચ સુવ્રતા । વિશ્વે ષષ્ઠીતિ વિખ્યાતા ષષ્ઠાંશા પ્રકૃતેઃ પરા
માતૃકાઓમાં હું પ્રસિદ્ધ છું, સ્કંદની પવિત્ર પત્ની તરીકે ઓળખાય છું; સર્વમાં હું ષષ્ટી તરીકે જાણીતી છું, પ્રકૃતિને પાર જતી છઠ્ઠી શક્તિ છું.
અપુત્રાય પુત્રદાહં પ્રિયાદાત્રી પ્રિયાય ચ । ધનદાહં દરિદ્રેભ્યઃ કર્મિભ્યશ્ચ સ્વકર્મદા
જેનાં સંતાન નથી તેમને હું સંતાન આપું છું, પ્રિયને પ્રેમ આપું છું; ગરીબને ધન આપું છું અને દરેકને તેના કર્મ પ્રમાણે ફળ આપું છું.
સુખં દુઃખં ભયં શોકો હર્ષો મઙ્ગલમેવ ચ । સમ્પત્તિશ્ચ વિપત્તિશ્ચ સર્વં ભવતિ કર્મણા
સુખ, દુઃખ, ભય, શોક, આનંદ, શુભતા, સંપત્તિ અને અપત્તિ — બધું કર્મથી જ મળે છે.
કર્મણા બહુપુત્રશ્ચ વંશહીનઃ સ્વકર્મણા । કર્મણા મૃતપુત્રશ્ચ કર્મણા ચિરજીવનઃ
કર્મથી કોઈને અનેક સંતાન મળે છે, તો કોઈનું વંશ નાશ પામે છે; કર્મથી દીકરો મૃત્યુ પામે છે, તો કોઈ લાંબું જીવન જીવે છે.
કર્મણા ગુણવાંશ્ચૈવ કર્મણા ચાઙ્ગહીનકઃ । કર્મણા બહુભાર્યશ્ચ ભાર્યાહીનશ્ચ કર્મણા
કોઈ પુણ્યવાન બને છે તો પોતાના કર્મથી, તો કોઈના અંગ કટાઈ જાય છે એ પણ કર્મથી. કોઈને ઘણી પત્નીઓ મળે છે, તો કોઈને એક પણ પત્ની મળતી નથી—આ બધું કર્મના ફળથી જ થાય છે.
કર્મણા રૂપવાન્ધર્મી રોગી શશ્વત્સ્વકર્મણા । કર્મણા ચ ભવેદ્વ્યાધિઃ કર્મણાઽઽરોગ્યમેવ ચ
કોઈ સુંદર અને ધર્મનિષ્ઠ બને છે તો એ પણ પોતાના કર્મથી, તો કોઈ રોગી બને છે એ પણ કર્મથી. રોગ પણ કર્મથી આવે છે અને આરોગ્ય પણ કર્મથી જ મળે છે.
તસ્માત્કર્મ પરં રાજન્ સર્વેભ્યશ્ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ । ઇત્યેવમુક્ત્વા સા દેવી ગૃહીત્વા બાલકં મુને
એથી, રાજા, બધાંમાં સર્વોપરી તો કર્મ જ છે—આ વાત બધા શાસ્ત્રોમાં સાંભળવામાં આવે છે. આવું કહીને દેવી એ બાળકને લઈ લઈ મুনি, તૈયાર થઈ ગઈ.
મહાજ્ઞાનેન સા દેવી જીવયામાસ લીલયા । રાજા દદર્શ તં બાલં સસ્મિતં કનકપ્રભમ્
દેવી એ મહાન જ્ઞાનથી અને રમતમાં જ બાળકને જીવંત કરી દીધો. રાજાએ એ બાળકને હસતાં અને સોનાની જેમ તેજસ્વી જોઈને આનંદ અનુભવ્યો.