ભગ્નદર્પો દિવ્યનગો ભવિષ્યતિ વિનિશ્ચયમ્ । એવં નિશ્ચિત્ય વિન્ધ્યાદ્રિઃ ખં સ્પૃશન્ વવૃધે ભુજૈઃ
વિંધ્યાએ મનમાં નક્કી કર્યું કે, 'આ દિવ્ય સર્પનો અહંકાર હું ચોક્કસ તોડી નાખીશ.' આવું વિચારીને, વિંધ્યપર્વતે પોતાના ભુજાઓ આકાશ સુધી લંબાવીને પોતાને વધાર્યો.
મહોન્નતૈઃ શૃઙ્ગવરૈઃ સર્વં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ । કદોદેષ્યતિ ભાસ્વાંસ્તં રોધયિષ્યામ્યહં કદા
એના ઊંચા, વિશાળ શિખરો સર્વત્ર ફેલાઈ ગયા અને એ અડગ ઊભો રહ્યો. એ વિચારી રહ્યો હતો, 'ક્યારે સૂર્ય ઉગશે? ક્યારે હું એને અટકાવીશ?'
એવં સઞ્ચિન્તયાનસ્ય સા વ્યતીયાય શર્વરી । પ્રભાતં વિમલં જજ્ઞે દિશો વિતિમિરાઃ કરૈઃ
આ રીતે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે આખી રાત વીતી ગઈ. શુદ્ધ સવાર થઈ, અને સૂર્યની કિરણોથી દિશાઓમાંથી અંધકાર દૂર થઈ ગયો.
કુર્વન્સ નિર્ગતો ભાનુરુદયાયોદયે ગિરૌ । પ્રકાશતે સ્મ વિમલં નભો ભાનુકરૈઃ શુભૈઃ
પર્વત પરથી સૂર્ય ઉગવા નીકળ્યો અને તેજસ્વી કિરણોથી આકાશને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યો.
વિકાસં નલિની ભેજે મીલનં ચ કુમુદ્વતી । સ્વાનિ કાર્યાણિ સર્વે ચ લોકાઃ સમુપતસ્થિરે
કમળ ફૂલ્યું, કુમુદ બંધ થઈ ગયું, અને બધા જીવોએ પોતપોતાના કામ શરૂ કર્યા.
હવ્યં કવ્યં ભૂતબલિં દેવાનાં ચ પ્રવર્ધયન્ । પ્રાહ્ણાપરાહ્ણમધ્યાહ્નવિભાગેન ત્વિષાં પતિઃ
સૂર્યદેવે પ્રભાત, મધ્યાહ્ન અને બપોરના ભાગે પોતાની કિરણોથી દેવતાઓ અને પિતૃઓના હવન-કવ્ય અને ભૂતબલિ વધાર્યા.
એવં પ્રાચીં તથાગ્નેયીં સમાશ્વાસ્ય વિયોગિનીમ્ । જ્વલન્તીં ચિરકાલીનવિરહાદિવ કામિનીમ્
એ રીતે સૂર્યદેવે પૂર્વ અને અગ્નિ દિશાને, જે લાંબા વિયોગથી દુઃખી અને દહન પામેલી હતી, શાંત કરી આગળ વધ્યા.
ભાસ્કરોઽથ કૃશાનોશ્ચ દિશં નૂનં વિહાય ચ । યામ્યાં ગન્તું તતસ્તૂર્ણં પ્રતસ્થે કમલાકરઃ
પછી સૂર્યદેવે અગ્નિ દિશા છોડીને દક્ષિણ દિશા તરફ ઝડપથી જવા માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
ન શશાકાગ્રતો ગન્તું તતોઽનૂરુર્વ્યજિજ્ઞપત્ । અનૂરુરુવાચ ભાનો માનોન્નતો વિન્ધ્યો નિરુધ્ય ગગનં સ્થિતઃ
એ આગળ જઈ શક્યા નહીં; ત્યારે અનૂરુએ જાણ કરી: 'હે સૂર્યદેવ, વિંધ્યપર્વત અહંકારથી આકાશને રોકી ઊભો છે.'
સ્પર્ધતે મેરુણા પ્રેપ્સુસ્ત્વદ્દત્તાં ચ પ્રદક્ષિણામ્ । સૂત ઉવાચ અનૂરુવાક્યમાકર્ણ્ય સવિતા હ્યાસ ચિન્તયન્
'એ મેરુ સાથે સ્પર્ધા કરે છે અને તમારી પરિક્રમા મેળવવા ઇચ્છે છે.' સુતજી કહે છે: અનૂરુના શબ્દો સાંભળી સૂર્યદેવ વિચારોમાં પડી ગયા.
અહો ગગનમાર્ગોઽપિ રુધ્યતે ચાતિવિસ્મયઃ । પ્રાયઃ શૂરો ન કિં કુર્યાદુત્પથે વર્ત્મનિ સ્થિતઃ
'અરે, આકાશનો માર્ગ પણ અટકી ગયો—કેટલું આશ્ચર્ય! સાચે, વીર પુરુષ તો મનાઈના માર્ગે ઊભો હોય ત્યારે શું નહીં કરે?'
નિરુદ્ધો નો વાજિમાર્ગો દૈવં હિ બલવત્તરમ્ । રાહુબાહુગ્રહવ્યગ્રો યઃ ક્ષણં નાવતિષ્ઠતે
'મારા ઘોડાઓ માટેનો રસ્તો બંધ થઈ ગયો; ભાગ્ય ખરેખર વધારે શક્તિશાળી છે. રાહુ પણ, પકડવા ઉત્સુક હોય છતાં, એક ક્ષણ પણ ઊભો રહેતો નથી.'
સ ચિરં રુદ્ધમાર્ગોઽપિ કિં કરોતિ વિધિર્બલી । એવં ચ માર્ગે સંરુદ્ધે લોકાઃ સર્વે ચ સેશ્વરાઃ
'રસ્તો લાંબા સમય સુધી બંધ હોય તો પણ, શક્તિશાળી વિધિ શું નહીં કરે?' આ રીતે માર્ગ અવરોધિત થતાં, બધા લોકોએ અને તેમના સ્વામીઓએ—'
નાન્વવિન્દન્ત શરણં કર્તવ્યં નાન્વપદ્યત । ચિત્રગુપ્તાદયઃ સર્વે કાલં જાનન્તિ સૂર્યતઃ
—'કોઈ આશરો કે કરવાનું કામ શોધી શક્યા નહીં. ચિત્રગુપ્ત અને બધા જ સૂર્યથી જ સમય જાણે છે.'
સંરુદ્ધો વિન્ધ્યગિરિણા અહો દૈવવિપર્યયઃ । યદા નિરુદ્ધઃ સવિતા ગિરિણા સ્પર્ધયા તદા
'વિંધ્યપર્વત દ્વારા અવરોધિત—આ કેટલું વિપરીત ભાગ્ય! જ્યારે પર્વતની સ્પર્ધાથી સૂર્ય રોકાઈ ગયો—'
નષ્ટઃ સ્વાહાસ્વધાકારો નષ્ટપ્રાયમભૂજ્જગત્ । એવં ચ પાશ્ચિમા લોકા દાક્ષિણાત્યાસ્તથૈવ ચ
'સ્વાહા અને સ્વધા ઉચ્ચારણ ગુમ થઈ ગયું, અને જગત લગભગ નષ્ટ થઈ ગયું. એ રીતે પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશાઓ—'
નિદ્રામીલિતચક્ષુષ્કા નિશામેવ પ્રપેદિરે । પ્રાઞ્ચસ્તથોત્તરાહાશ્ચ તીક્ષ્ણતાપપ્રતાપિતાઃ
—'ઊંઘમાં આંખો મીંચી રાતમાં પ્રવેશી ગઈ; જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તર દિશાઓ તીવ્ર તાપથી દાઝાઈ ગઈ.'
મૃતા નષ્ટાશ્ચ ભગ્નાશ્ચ વિનાશમભજન્ પ્રજાઃ । હાહાભૂતં જગત્સર્વં સ્વધાકવ્યવિવર્જિતમ્ । દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સમુદ્વિગ્નાઃ કિં કુર્મ ઇતિવાદિનઃ
પ્રજાઓ મરી ગઈ, ગુમ થઈ ગઈ, તૂટી પડી અને વિનાશ પામી. આખું જગત પિતૃઓ અને દેવતાઓના અર્પણ વિના શોકથી ભરાઈ ગયું. દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર ખૂબ ચિંતિત થઈ ગયા અને બોલ્યા, 'હવે શું કરીએ?'
રુદ્રપ્રાર્થનમ્ સૂત ઉવાચ તતઃ સર્વે સુરગણા મહેન્દ્રપ્રમુખાસ્તદા । પદ્મયોનિં પુરસ્કૃત્ય રુદ્રં શરણમન્વયુઃ
સૂતાએ કહ્યું: ત્યારે બધા દેવતાઓ, મહેન્દ્રને આગેવાન બનાવી, કમળમાં જન્મેલા બ્રહ્માજીને આગળ રાખીને, રુદ્ર પાસે આશરો લેવા ગયા.
ઉપતસ્થુઃ પ્રણતિભિઃ સ્તોત્રૈશ્ચારુવિભૂતિભિઃ । દેવદેવં ગિરિશયં શશિલોલિતશેખરમ્
તેઓએ પરમેશ્વર, પર્વતવાસી, ચાંદનીની કિરણથી શોભતા શિવજીની ભક્તિપૂર્વક વંદના કરી, સુંદર સ્તુતિઓથી તેમનું પૂજન કર્યું.
દેવવા ઊચુઃ જય દેવ ગણાધ્યક્ષ ઉમાલાલિતપઙ્કજ । અષ્ટસિદ્ધિવિભૂતીનાં દાત્રે ભક્તજનાય તે
દેવતાઓએ કહ્યું: જય હો, દેવ! તું ગણોના સ્વામી છે, ઉમાએ જેનું કમળ હૃદયથી પ્રેમથી પોષ્યું છે, તું ભક્તોને અષ્ટસિદ્ધિ અને મહિમા આપનારો છે.
મહામાયાવિલસિતસ્થાનાય પરમાત્મને । વૃષાઙ્કાયામરેશાય કૈલાસસ્થિતિશાલિને
મહામાયાની લિલામાં વસતા, સર્વોત્તમ આત્મા, વૃષભધારી, અમરદેવોના સ્વામી, કૈલાસ પર નિવાસ કરનાર તને વંદન છે.
અહિર્બુધ્ન્યાય માન્યાય મનવે માનદાયિને । અજાય બહુરૂપાય સ્વાત્મારામાય શમ્ભવે
અહિર્બુધ્ન્ય, પૂજનીય, મનુને માન આપનાર, જન્મરહિત, અનેક રૂપ ધરાવનાર, પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ પામનાર શંભુને વંદન છે.
ગણનાથાય દેવાય ગિરિશાય નમોઽસ્તુ તે । મહાવિભૂતિદાત્રે તે મહાવિષ્ણુસ્તુતાય ચ
ગણપતિ, દેવ, ગિરિશ, તને નમન છે; મહાન શક્તિ આપનાર અને મહાવિષ્ણુ દ્વારા પ્રસંશિત તને વંદન છે.
વિષ્ણુહૃત્કઞ્જવાસાય મહાયોગરતાય ચ । યોગગમ્યાય યોગાય યોગિનાં પતયે નમઃ
વિષ્ણુના હૃદયના કમળમાં વસતા, મહાયોગમાં તલીન, યોગથી પ્રાપ્ત થનારા, યોગસ્વરૂપ અને યોગીઓના સ્વામી તને વંદન છે.
યોગીશાય નમસ્તુભ્યં યોગાનાં ફલદાયિને । દીનદાનપરાયાપિ દયાસાગરમૂર્તયે
યોગીઓના સ્વામી, યોગના ફળ આપનારા, દયાળુ અને દુઃખીઓની સેવા કરનારાઓ પર પણ કૃપા કરનાર, દયાના સાગર સ્વરૂપ તને વંદન છે.
આર્તિપ્રશમનાયોગ્રવીર્યાય ગુણમૂર્તયે । વૃષધ્વજાય કાલાય કાલકાલાય તે નમઃ
દુઃખ દૂર કરનાર, પ્રખર શક્તિ ધરાવનાર, ગુણોના સ્વરૂપ, વૃષભધારી, સમય અને સમયના અંતકર્તા તને નમન છે.
સૂત ઉવાચ એવં સ્તુતઃ સ દેવેશો યજ્ઞભુગ્ભિર્વૃષધ્વજઃ । પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા પ્રહસન્વિબુધર્ષભાન્
સૂતાએ કહ્યું: યજ્ઞકર્તાઓ દ્વારા આવી રીતે સ્તુતિ પામીને, દેવોના દેવ, વૃષભધારી શિવજી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોને હસતાં હસતાં ગંભીર વાણીમાં બોલ્યા.
શ્રીભગવાનુવાચ પ્રસન્નોઽહં દિવિષદઃ સ્તોત્રેણોત્તમપૂરુષાઃ । મનોરથં પૂરયામિ સર્વેષાં દેવતર્ષભાઃ
ભગવાને કહ્યું: હે દેવતાઓ, ઉત્તમ પુરુષો, આ સ્તુતિથી હું પ્રસન્ન થયો છું; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારો મનગમતો ઇચ્છિત ફળ આપશ.
દેવા ઊચુઃ સર્વદેવેશ ગિરિશ શશિમૌલિવિરાજિત । આર્તાનાં શઙ્કરસ્ત્વં ચ શં વિધેહિ મહાબલ
દેવતાઓએ કહ્યું: હે સર્વદેવોના સ્વામી, ગિરિશ, ચાંદનીથી શોભતા, તું દુઃખ દૂર કરનારો છે, મહાબળવાન, અમને કલ્યાણ આપ.