ધર્મદઃ સુખદઃ શશ્વત્પ્રીતિદઃ શાન્તિદઃ સદા । સમ્માનૈર્દીપ્યમાનશ્ચ માનદો માનખણ્ડનઃ
પતિ ધર્મ, સુખ, સતત પ્રેમ અને શાંતિ આપનાર છે; સન્માનથી તેજસ્વી, એ માન આપે છે અને અપમાન દૂર કરે છે.
સારાત્સારતરઃ સ્વામી બન્ધૂનાં બન્ધુવર્ધનઃ । ન ચ ભર્તુઃ સમો બન્ધુર્બન્ધોર્બન્ધુષુ દૃશ્યતે
સ્વામી બધા સંબંધીઓમાં સૌથી વધુ મૂલ્યવાન છે, સંબંધીઓમાં સંબંધ વધારનાર છે; બધા સંબંધીઓમાં પતિ જેટલો નજીક કોઈ નથી.
ભરણાદેવ ભર્તા ચ પાલનાત્પતિરુચ્યતે । શરીરેશાચ્ચ સ સ્વામી કામદઃ કાન્ત ઉચ્યતે
પોષણ માટે 'ભર્તા' કહેવાય છે, રક્ષણ માટે 'પતિ' કહેવાય છે; શરીરના સ્વામી તરીકે એ ઈચ્છા પૂરી કરે છે, તેથી 'કામદા' અને 'કાંતા' કહેવાય છે.
બન્ધુશ્ચ સુખવૃદ્ધ્યા ચ પ્રીતિદાનાત્પ્રિયઃ સ્મૃતઃ । ઐશ્વર્યદાનાદીશશ્ચ પ્રાણેશાત્પ્રાણનાયકઃ
સુખ વધારવાથી અને પ્રેમ આપવાથી પતિ મિત્ર તરીકે યાદ આવે છે; સંપત્તિ આપવાથી ઈશ તરીકે અને પ્રાણનો સ્વામી હોવાથી પ્રાણનાયક કહેવાય છે.
રતિદાનાચ્ચ રમણઃ પ્રિયો નાસ્તિ પ્રિયાત્પરઃ । પુત્રસ્તુ સ્વામિનઃ શુક્રાજ્જાયતે તેન સ પ્રિયઃ
રતિ આપવાથી પતિ 'રમણ' કહેવાય છે, અને 'પ્રિય'—પ્રિયથી વધુ કોઈ નથી; પુત્ર સ્વામીના બીજથી જન્મે છે, તેથી એ પણ પ્રિય છે.
શતપુત્રાત્પરઃ સ્વામી કુલજાનાં પ્રિયઃ સદા । અસત્કુલપ્રસૂતા યા કાન્તં વિજ્ઞાતુમક્ષમા
કુળની સ્ત્રીઓ માટે સ્વામી સદાય સો પુત્રથી વધુ પ્રિય છે; પણ જે અસત્કુળમાં જન્મે છે, એ પોતાના કાંતા ને ઓળખી શકતી નથી.
સ્નાનં ચ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દક્ષિણા । પ્રાદક્ષિણ્યં પૃથિવ્યાશ્ચ સર્વાણિ ચ તપાંસિ ચ
બધા તીર્થોમાં સ્નાન, બધા યજ્ઞોમાં દાન, પૃથ્વીનો પરિભ્રમણ અને બધા તપો—
સર્વાણ્યેવ વ્રતાદીનિ મહાદાનાનિ યાનિ ચ । ઉપોષણાનિ પુણ્યાનિ યાનિ યાનિ શ્રુતાનિ ચ
બધા વ્રત, મહાદાન, ઉપવાસ અને જે-જે પુણ્ય કર્મો સાંભળ્યા છે—
ગુરુસેવા વિપ્રસેવા દેવસેવાદિકં ચ યત્ । સ્વામિનઃ પાદસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
ગુરુ, બ્રાહ્મણ, દેવ અને અન્ય સેવા—સ્વામીના પગની સેવા ની સોળમાં એક ભાગ પણ નથી.
ગુરુવિપ્રેન્દ્રદેવેષુ સર્વેભ્યશ્ચ પતિર્ગુરુઃ । વિદ્યાદાતા યથા પુંસાં કુલજાનાં તથા પ્રિયઃ
ગુરુ, બ્રાહ્મણ, દેવ અને બધા વચ્ચે પતિ સૌથી શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે; જેમ વિદ્યા આપનાર પુરુષો માટે પ્રિય છે, તેમ કુળની સ્ત્રીઓ માટે પતિ પ્રિય છે.
ગોપીનાં લક્ષકોટીનાં ગોપાનાં ચ તથૈવ ચ । બ્રહ્માણ્ડાનામસંખ્યાનાં તત્રસ્થાનાં તથૈવ ચ
લાખો-કરોડો ગોપીઓમાં, એ જ રીતે ગોપોમાં, અને અનગણિત બ્રહ્માંડોમાં અને ત્યાં રહેનાર લોકોમાં—
વિશ્વાદિગોલકાન્તાનામીશ્વરી યત્પ્રસાદતઃ । અહં ન જાને તં કાન્તં સ્ત્રીસ્વભાવો દુરત્યયઃ
બધા વિશ્વો અને ગોલોકની ઈશ્વરીના કૃપાથી, હું એ કાંતા ને ઓળખી શકતી નથી; સ્ત્રીનો સ્વભાવ અતિ દુર્ગમ છે.
ઇત્યુક્ત્વા રાધિકા કૃષ્ણં તત્ર દધ્યૌ સ્વભક્તિતઃ । રુરોદ પ્રેમ્ણા સા રાધા નાથ નાથેતિ ચાબ્રવીત્
આ રીતે બોલીને રાધિકા એના ભક્તિથી કૃષ્ણનું ધ્યાન કરતી હતી; રાધા પ્રેમથી રડી, 'નાથ, નાથ!' એમ બોલી.
દર્શનં દેહિ રમણ દીના વિરહદુઃખિતા । અથ સા દક્ષિણા દેવી ધ્વસ્તા ગોલોકતો મુને
'મને દર્શન આપો, રમણ! હું વિયોગથી દુ:ખી અને દિન છું.' પછી એ દક્ષિણ દેવી ગોલોકમાંથી દૂર થઈ ગઈ, હે મુનિ.
સુચિરં ચ તપસ્તપ્ત્વા વિવેશ કમલાતનૌ । અથ દેવાદયઃ સર્વે યજ્ઞં કૃત્વા સુદુષ્કરમ્
લાંબા સમય સુધી તપ કર્યાં પછી, એ કમળ-શરીરવાળામાં પ્રવેશી; પછી બધા દેવોએ અતિ દુષ્કર યજ્ઞ કર્યો.
નાલભંસ્તે ફલં તેષાં વિષણ્ણાઃ પ્રયયુર્વિધિમ્ । વિધિર્નિવેદનં શ્રુત્વા દેવાદીનાં જગત્પતિમ્
એમ છતાં એમને ફળ મળ્યું નહીં, અને એ નિરાશ થઈ વિધિ પાસે ગયા; દેવોનો વિનંતી સાંભળીને જગતપતિ—
દધ્યૌ ચ સુચિરં ભક્ત્યા પ્રત્યાદેશમવાપ સઃ । નારાયણશ્ચ ભગવાન્ મહાલક્ષ્યાશ્ચ દેહતઃ
તે ભક્તિપૂર્વક લાંબા સમય સુધી ધ્યાનમાં તલીન રહ્યો અને પછી તેને દિવ્ય આદેશ મળ્યો; ત્યારબાદ ભગવાન નારાયણ અને મહાલક્ષ્મી તેમના શરીરમાંથી પ્રગટ થયા.
વિનિષ્કૃષ્ય મર્ત્યલક્ષ્મીં બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દદૌ । બ્રહ્મા દદૌ તાં યજ્ઞાય પૂરણાર્થં ચ કર્મણામ્
તેમણે મરનાર લક્ષ્મીને બહાર કાઢી અને બ્રહ્માને દક્ષિણા રૂપે આપી; પછી બ્રહ્માએ તેને યજ્ઞના પૂર્ણ થવા માટે યજ્ઞને આપી.
યજ્ઞઃ સમ્પૂજ્ય વિધિવત્તાં તુષ્ટાવ તદા મુદા । તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભાં ચન્દ્રકોટિસમપ્રભામ્
યજ્ઞે વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કરી અને આનંદથી તેની સ્તુતિ કરી—જેનું રૂપ તપેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી અને કરોડો ચાંદની સમાન પ્રકાશમય હતું.
અતીવ કમનીયાં ચ સુન્દરીં સુમનોહરામ્ । કમલાસ્યાં કોમલાઙ્ગીં કમલાયતલોચનામ્
તે અતિ સુંદર, મનોહર અને આકર્ષક હતી; તેનું મુખ કમળ જેવું, અંગો નરમ અને આંખો કમળની પાંખડી જેવી હતી.
કમલાસનપૂજ્યાં ચ કમલાઙ્ગસમુદ્ભવામ્ । વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં બિમ્બોષ્ઠીં સુદતીં સતીમ્
જે કમળાસન દ્વારા પૂજનીય છે, કમળાંગમાંથી જન્મેલી છે, અગ્નિમાં શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્ર પહેરેલા છે, બિંબફળ જેવા હોઠ, સુંદર દાંત અને પવિત્ર વર્તન ધરાવે છે.
બિભ્રતીં કબરીભારં માલતીમાલ્યસંયુતમ્ । ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્
તેના વાળમાં મોગરાના ફૂલોના હાર શોભતા હતા, મુખ પર હળવી સ્મિત અને શાંત ભાવ, અને રત્નોના આભૂષણોથી શોભિત હતી.
સુવેષાઢ્યાં ચ સુસ્નાતાં મુનિમાનસમોહિનીમ્ । કસ્તૂરીબિન્દુભિઃ સાર્ધં સુગન્ધિચન્દનેન્દુભિઃ
તે સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, તાજી સ્નાન કરેલી, ઋષિઓના મનને મોહી લેતી, અને તેના શરીરે કસ્તૂરીના ટપકાં, સુગંધિત ચંદન અને શીતળતા હતી.
સિન્દૂરબિન્દુનાલ્પેનાપ્યલકાધઃસ્થલોજ્જ્વલામ્ । સુપ્રશસ્તનિતમ્બાઢ્યાં બૃહચ્છ્રોણિપયોધરામ્
કપાળની નીચે થોડુંક સિંધીૂર ઝગમગતું, સુંદર નિતંબ, પહોળા જાંઘ અને ભરપૂર સ્તનો હતા.
કામદેવાધારરૂપાં કામબાણપ્રપીડિતામ્ । તાં દૃષ્ટ્વા રમણીયાં ચ યજ્ઞો મૂર્ચ્છામવાપ હ
તે કામદેવના આધારરૂપ જેવી, કામના તીરો વડે વ્યાકુળ થયેલી હતી; એવી રૂપવતીને જોઈને યજ્ઞે મોહમાં આવી બેભાન થઈ ગયો.
પત્નીં તામેવ જગ્રાહ વિધિબોધિતપૂર્વકમ્ । દિવ્યં વર્ષશતં ચૈવ તાં ગૃહીત્વા તુ નિર્જને
વિધિ પ્રમાણે તેણે તેને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; અને પછી એકાંતમાં દિવ્ય સો વર્ષ સુધી તેની સાથે રહ્યો.
યજ્ઞો રેમે મુદા યુક્તો રામેશો રમયા સહ । ગર્ભં દધાર સા દેવી દિવ્યં દ્વાદશવર્ષકમ્
યજ્ઞે આનંદપૂર્વક રમા સાથે વિહાર કર્યો; અને તે દેવી બાર વર્ષ સુધી દિવ્ય ગર્ભ ધારણ કરી રહી.
તતઃ સુષાવ પુત્રં ચ ફલં વૈ સર્વકર્મણામ્ । પરિપૂર્ણે કર્મણિ ચ તત્પુત્રઃ ફલદાયકઃ
પછી તેણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે સર્વ કર્મોના ફળરૂપ હતો; અને કર્મ પૂર્ણ થતાં એ પુત્ર ફળ આપનાર બન્યો.
યજ્ઞો દક્ષિણયા સાર્ધં પુત્રેણ ચ ફલેન ચ । કર્મિણાં ફલદાતા ચેત્યેવં વેદવિદો વિદુઃ
યજ્ઞ, દક્ષિણા અને પુત્ર—આ ત્રણેયને વેદજ્ઞ લોકો કર્મના ફળ આપનાર તરીકે ઓળખે છે.
યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણાં પ્રાપ્ય પુત્રં ચ ફલદાયકમ્ । ફલં દદૌ ચ સર્વેભ્યઃ કર્મણાં ચૈવ નારદ
યજ્ઞે દક્ષિણા અને ફળરૂપ પુત્ર મેળવીને સર્વેને કર્મના ફળ આપ્યા, હે નારદ.