નારદ ઉવાચ સ્વધાપૂજાવિધાનં ચ ધ્યાનં સ્તોત્રં મહામુને । શ્રોતુમિચ્છામિ યત્નેન વદ વેદવિદાંવર
નારદે કહ્યું: મહામુને, હું સ્વધાની પૂજા, ધ્યાન અને સ્તુતિ કેવી રીતે કરવી તે શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે વેદવિદ્વાન, કૃપા કરીને કહો.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ ધ્યાનં ચ સ્તવનં બ્રહ્મન્ વેદોક્તં સર્વમઙ્ગલમ્ । સર્વં જાનાસિ ચ કથં જ્ઞાતુમિચ્છસિ વૃદ્ધયે
શ્રીનારાયણે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, વેદોમાં જે ધ્યાન અને સ્તુતિ વર્ણવાઈ છે તે સર્વે શુભ છે; તું બધું જાણે છે, તો પછી વધુ શા માટે જાણવા માંગે છે?
શરત્કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં મઘાયાં શ્રાદ્ધવાસરે । સ્વધાં સમ્પૂજ્ય યત્નેન તતઃ શ્રાદ્ધં સમાચરેત્
શરદ ઋતુના શુક્લ પક્ષની તેરમીએ, મઘા નક્ષત્રવાળા શ્રાદ્ધના દિવસે, શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વધાને પૂજી, પછી શ્રાદ્ધવિધિ કરવી જોઈએ.
સ્વધાં નાભ્યર્ચ્ય યો વિપ્રઃ શ્રાદ્ધં કુર્યાદહંમતિઃ । ન ભવેત્ફલભાક્સત્યં શ્રાદ્ધસ્ય તર્પણસ્ય ચ
જો કોઈ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સ્વધાની પૂજા કર્યા વિના શ્રાદ્ધ કરે, તો એને શ્રાદ્ધ કે તર્પણનું ફળ મળતું નથી—આ સાચું છે.
બ્રહ્મણો માનસીં કન્યાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્ । પૂજ્યાં વૈ પિતૃદેવાનાં શ્રાદ્ધાનાં ફલદાં ભજે
હું બ્રહ્માજીની મનથી ઉત્પન્ન, હંમેશા યુવાન અને સ્થિર, પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે પૂજનીય તથા શ્રાદ્ધનું ફળ આપનારી સ્વધાની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરું છું.
ઇતિ ધ્યાત્વા શિલાયાં વા હ્યથવા મઙ્ગલે ઘટે । દદ્યાત્પાદ્યાદિકં તસ્યૈ મૂલેનેતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્
આ રીતે ધ્યાન કરીને, પથ્થર પર કે શુભ કલશ પર, શાસ્ત્ર પ્રમાણે સ્વધાને પાદ્ય વગેરે વસ્તુઓ અર્પણ કરવી જોઈએ.
ઓં હ્રીં શ્રીં ક્લીં સ્વધાદેવ્યૈ સ્વાહેતિ ચ મહામુને । સમુચ્ચાર્ય તુ સમ્પૂજ્ય સ્તુત્વા તાં પ્રણમેદ્ દ્વિજઃ
'ૐ હ્રીં શ્રીં કલીં સ્વધાદેવ્યૈ સ્વાહા'—આ મંત્ર ઉચ્ચારી, સ્વધાની પૂજા કરીને અને સ્તુતિ કરીને, બ્રાહ્મણે તેમને વંદન કરવું જોઈએ.
સ્તોત્રં શૃણુ મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મપુત્ર વિશારદ । સર્વવાઞ્છાપ્રદં નૄણાં બ્રહ્મણા યત્કૃતં પુરા
હે મહાન મુનિ, બ્રહ્માજીના વિદ્વાન પુત્ર, હવે બ્રહ્માજીએ પ્રાચીનકાળે રચેલું, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર સ્તોત્ર સાંભળો.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ સ્વધોચ્ચારણમાત્રેણ તીર્થસ્નાયી ભવેન્નરઃ । મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વાજપેયફલં લભેત્
શ્રીનારાયણે કહ્યું: માત્ર 'સ્વધા' નામ ઉચ્ચારવાથી માણસે તીર્થસ્નાન જેટલું પુણ્ય મળે છે, બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
સ્વધા સ્વધા સ્વધેત્યેવં યદિ વારત્રયં સ્મરેત્ । શ્રાદ્ધસ્ય ફલમાપ્નોતિ બલેશ્ચ તર્પણસ્ય ચ
જો કોઈ દિવસમાં ત્રણ વખત 'સ્વધા, સ્વધા, સ્વધે' સ્મરણ કરે, તો તેને શ્રાદ્ધ અને પિતૃઓના તર્પણનું ફળ મળે છે.
શ્રાદ્ધકાલે સ્વધાસ્તોત્રં યઃ શૃણોતિ સમાહિતઃ । સ લભેચ્છ્રાદ્ધસમ્ભૂતં ફલમેવ ન સંશયઃ
જે શ્રાદ્ધ સમયે એકાગ્રતાથી સ્વધાનું સ્તોત્ર સાંભળે છે, તેને શ્રાદ્ધથી મળતું ફળ નિશ્ચિતરૂપે મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સ્વધા સ્વધા સ્વધેત્યેવં ત્રિસન્ધ્યં યઃ પઠેન્નરઃ । પ્રિયાં વિનીતાં સ લભેત્સાધ્વીં પુત્રગુણાન્વિતામ્
જે માણસ ત્રણ સંધ્યાએ 'સ્વધા, સ્વધા, સ્વધે' પાઠ કરે છે, તેને પ્રિય, વિનમ્ર, સતી અને પુત્ર જેવા ગુણો ધરાવતી પત્ની મળે છે.
પિતૄણાં પ્રાણતુલ્યા ત્વં દ્વિજજીવનરૂપિણી । શ્રાદ્ધાધિષ્ઠાતૃદેવી ચ શ્રાદ્ધાદીનાં ફલપ્રદા
તુ પિતૃઓ માટે જીવ જેટલી પ્રિય છે, બ્રાહ્મણોના જીવનરૂપ છે, શ્રાદ્ધની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે અને શ્રાદ્ધાદિ વિધિઓનું ફળ આપનારી છે.
નિત્યા ત્વં સત્યરૂપાસિ પુણ્યરૂપાસિ સુવ્રતે । આવિર્ભાવતિરોભાવૌ સૃષ્ટૌ ચ પ્રલયે તવ
હે સુવ્રતા, તું સદા રહે છે, સત્ય અને પુણ્યરૂપ છે; તારો અવતાર અને અવલોપ સૃષ્ટિ અને પ્રલય સમયે થાય છે.
ૐ સ્વસ્તિશ્ચ નમઃ સ્વાહા સ્વધા ત્વં દક્ષિણા તથા । નિરૂપિતાશ્ચતુર્વેદૈઃ પ્રશસ્તાઃ કર્મિણાં પુનઃ
ૐ, સ્વસ્તિ, નમઃ, સ્વાહા, સ્વધા અને દક્ષિણા—આ બધા ચારેય વેદોમાં નિર્ધારિત અને કર્મ કરનારાઓ દ્વારા પ્રશંસિત છે.
કર્મપૂર્ત્યર્થમેવૈતા ઈશ્વરેણ વિનિર્મિતાઃ । ઇત્યેવમુક્ત્વા સ બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકે સ્વસંસદિ
આ બધું ભગવાને માત્ર કર્મપૂર્ણ માટે રચ્યું છે; આવું કહીને બ્રહ્માજી બ્રહ્મલોકમાં પોતાની સભામાં સ્થિર રહ્યા.
તસ્થૌ ચ સહસા સદ્યઃ સ્વધા સાઽઽવિર્બભૂવ હ । તદા પિતૃભ્યઃ પ્રદદૌ તામેવ કમલાનનામ્
ત્યાં તરત જ સ્વધા પ્રગટ થઈ; ત્યારે બ્રહ્માજીએ કમળમુખી સ્વધાને પિતૃઓને આપી.
તાં સમ્પ્રાપ્ય યયુસ્તે ચ પિતરશ્ચ પ્રહર્ષિતાઃ । સ્વધાસ્તોત્રમિદં પુણ્યં યઃ શૃણોતિ સમાહિતઃ । સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ વાઞ્છિતં ફલમાપ્નુયાત્
પિતૃઓએ તેમને પામી આનંદ અનુભવ્યો; જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક આ પવિત્ર સ્વધા સ્તોત્ર સાંભળે છે, તે બધા તીર્થોમાં સ્નાન કર્યા પછી ઇચ્છિત ફળ પામે છે.
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે નારાયણનારદસંવાદે સ્વધોપાખ્યાનવર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે અઢી હજાર શ્લોકોથી યુક્ત શ્રીમદ્દદેવીભાગવત મહાપુરાણના નવમા સ્કંધમાં, નારાયણ અને નારદના સંવાદમાં, સ્વધાની કથા વર્ણનવાળો ચૌવ્વીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
દક્ષિણોપાખ્યાનવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ઉક્તં સ્વાહાસ્વધાખ્યાનં પ્રશસ્તં મધુરં પરમ્ । વક્ષ્યામિ દક્ષિણાખ્યાનં સાવધાનો નિશામય
દક્ષિણા કથાનું વર્ણન શ્રીનારાયણે કહ્યું: સ્વાહા અને સ્વધાની મધુર અને ઉત્તમ કથા કહી, હવે હું દક્ષિણા કથા કહું છું, એ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
ગોપી સુશીલા ગોલોકે પુરાઽઽસીત્પ્રેયસી હરેઃ । રાધા પ્રધાના સધ્રીચી ધન્યા માન્યા મનોહરા
ગોલોકમાં, હરિની પ્રિય ગોપી સુશીલા રહી હતી; રાધા એ બધામાં શ્રેષ્ઠ, સમાન, ભાગ્યશાળી, માન્ય અને મનમોહક હતી.
અતીવ સુન્દરી રામા સુભગા સુદતી સતી । વિદ્યાવતી ગુણવતી ચાતિરૂપવતી સતી
તે અત્યંત સુંદર, આકર્ષક, ભાગ્યશાળી, સુંદર દાંતવાળી, પવિત્ર, વિદ્વાન, ગુણવતી અને અદભુત રૂપવાળી, સતી હતી.
કલાવતી કોમલાઙ્ગી કાન્તા કમલલોચના । સુશ્રોણી સુસ્તની શ્યામા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડિતા
તે કળામાં નિપુણ, નરમ શરીરવાળી, મનોહર, કમળ જેવી આંખવાળી, સુંદર કમરવાળી, સુંદર સ્તનવાળી, શ્યામવર્ણની અને વટવૃક્ષ જેવી આકૃતિવાળી હતી.
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યા રત્નાલઙ્કારભૂષિતા । શ્વેતચમ્પકવર્ણાભા બિમ્બોષ્ઠી મૃગલોચના
તેનું મુખ હળવું હાસ્ય અને પ્રસન્નતા સાથે ઝળહળતું, રત્નોથી સજ્જ, રંગ શ્વેત ચંપક ફૂલ જેવો, લાલ બિંબ ફળ જેવી ઓઠવાળી અને મૃગ જેવી આંખવાળી હતી.
કામશાસ્ત્રેષુ નિપુણા કામિની હંસગામિની । ભાવાનુરક્તા ભાવજ્ઞા કૃષ્ણસ્ય પ્રિયભામિની
તે કામશાસ્ત્રમાં નિપુણ, કામુક, હંસ જેવી ચાલવાળી, ભાવથી જોડાયેલી, ભાવ જાણતી અને કૃષ્ણની પ્રિય હતી.
રસજ્ઞા રસિકા રાસે રાસેશસ્ય રસોત્સુકા । ઉવાસાદક્ષિણે ક્રોડે રાધાયાઃ પુરતઃ પુરા
તે રસની જાણકાર, રસિક, રાસની મજા માટે આતુર અને રાધાના જમણા બાજુ, સામે બેઠી હતી.
સમ્બભૂવાનમ્રમુખો ભયેન મધુસૂદનઃ । દૃષ્ટ્વા રાધાં ચ પુરતો ગોપીનાં પ્રવરોત્તમામ્
મધુસૂદનએ, રાધાને ગોપીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના સામે જોઈ, નમ્ર અને ભયભીત મુખવાળો થયો.
કામિનીં રક્તવદનાં રક્તપઙ્કજલોચનામ્ । કોપેન કમ્પિતાઙ્ગીં ચ કોપેન સ્ફુરિતાધરામ્
તેને રાધા કામુક, લાલ ચહેરાવાળી, લાલ કમળ જેવી આંખવાળી, ગુસ્સામાં કાંપતી અને ગુસ્સામાં થરથરતા ઓઠવાળી દેખાઈ.
વેગેન તાં તુ ગચ્છન્તીં વિજ્ઞાય તદનન્તરમ્ । વિરોધભીતો ભગવાનન્તર્ધાનં ચકાર સઃ
તેની ઝડપથી જતી જોઈ, વિરોધના ભયથી, ભગવાન તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
પલાયન્તં ચ કાન્તં ચ શાન્તં સત્ત્વં સુવિગ્રહમ્ । વિલોક્ય કમ્પિતા ગોપ્યઃ સુશીલાદ્યાસ્તતો ભિયા
પ્રિયને ભાગતા, શાંત સ્વભાવ અને સુંદર રૂપ જોઈ, ભયથી કાંપતી સુશીલા અને અન્ય ગોપીઓએ તેને નિહાળ્યો.