દેવા વિષણ્ણાસ્તે સર્વે તત્સભાં ચ યયુઃ પુનઃ । ગત્વા નિવેદનં ચક્રુરાહારાભાવહેતુકમ્
બધા દેવતાઓ નિરાશ થઈને ફરીથી એ સભામાં ગયા અને ત્યાં જઈને ભોજનના અભાવની ફરી વિનંતી કરી.
બ્રહ્મા શ્રુત્વા તુ ધ્યાનેન શ્રીકૃષ્ણં શરણં યયૌ । પૂજાઞ્ચકાર પ્રકૃતેધ્યાનેનૈવ તદાજ્ઞયા
બ્રહ્માએ આ સાંભળીને ધ્યાન દ્વારા શ્રીકૃષ્ણને શરણ ગયા અને તેમની આજ્ઞાથી પ્રકૃતિનું ધ્યાન કરીને પૂજા કરી.
પ્રકૃતેઃ કલયા ચૈવ સર્વશક્તિસ્વરૂપિણી । અતીવ સુન્દરી શ્યામા રમણીયા મનોહરા
પ્રકૃતિના અંશથી, સર્વ શક્તિઓનું સ્વરૂપ ધરાવતી, અત્યંત સુંદર, શ્યામવર્ણી અને મોહક એવી દેવી પ્રગટ થઈ.
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યા ભક્તાનુગ્રહકાતરા । ઉવાચેતિ વિધેરગ્રે પદ્મયોને વરં વૃણુ
હળવી સ્મિત અને પ્રસન્ન ચહેરા સાથે, ભક્તોને કૃપા કરવા આતુર, એ દેવી કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માના સમક્ષ બોલી: 'તમે મારો વર માંગો.'
વિધિસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સમ્ભ્રમાત્સમુવાચ તામ્ । પ્રજાપતિરુવાચ ત્વમગ્નેર્દાહિકા શક્તિર્ભવ યાતીવ સુન્દરી
વિધી એના વચન સાંભળીને ભયમિશ્રિત શ્રદ્ધાથી બોલ્યા: 'હે અતિ સુંદર, તું અગ્નિની દાહક શક્તિ બની જા.'
દગ્ધું ન શક્તઃ પ્રકૃતીર્હુતાશશ્ચ ત્વયા વિના । ત્વન્નામોચ્ચાર્ય મન્ત્રાન્તે યો દાસ્યતિ હવિર્નરઃ
તારા વિના પ્રકૃતિ કે અગ્નિ કોઈને દહન કરી શકતા નથી. જે મન્ત્રના અંતે તારા નામનું ઉચ્ચારણ કરીને હવન આપશે—
સુરેભ્યસ્તત્પ્રાપ્નુવન્તિ સુરાઃ સાનન્દપૂર્વકમ્ । અગ્નેઃ સમ્પત્સ્વરૂપા ચ શ્રીરૂપા સા ગૃહેશ્વરી
એ હવન દેવતાઓ આનંદપૂર્વક પ્રાપ્ત કરશે. તું અગ્નિની સમૃદ્ધિનું સ્વરૂપ, સૌંદર્યનું સ્વરૂપ અને ઘરની માલિકી છે.
દેવાનાં પૂજિતા શશ્વન્નરાદીનાં ભવામ્બિકે । બ્રહ્મણશ્ચ વચઃ શ્રુત્વા સા વિષણ્ણા બભૂવ હ
હે અંબિકા, દેવતાઓ અને મનુષ્યો દ્વારા હંમેશા પૂજાયેલી, બ્રહ્માના વચન સાંભળીને એ દેવી ઉદાસ થઈ ગઈ.
તમુવાચ તતો દેવી સ્વાભિપ્રાયં સ્વયમ્ભુવમ્ । સ્વાહોવાચ અહં કૃષ્ણં ભજિષ્યામિ તપસા સુચિરેણ ચ
પછી દેવીએ પોતાનો ઇરાદો સ્વયંભૂને જણાવ્યું અને કહ્યું: "હું કૃષ્ણની લાંબા સમય સુધી તપસ્યા કરીને ભક્તિપૂર્વક સેવા કરીશ."
બ્રહ્મંસ્તદન્યં યત્કિઞ્ચિત્સ્વપ્નવદ્ ભ્રમમેવ ચ । વિધાતા જગતસ્ત્વં ચ શમ્ભુર્મૃત્યુઞ્જયો વિભુઃ
બ્રહ્મા તરીકે જે કંઈ કહેવાય છે તે બધું સ્વપ્ન જેવું મિથ્યા છે; તું જગતનો સર્જનહાર છે, અને શંભુ, મૃત્યુને જીતનાર મહાન દેવ છે.
બિભર્તિ શેષો વિશ્વં ચ ધર્મઃ સાક્ષી ચ ધર્મિણામ્ । સર્વાદ્યપૂજ્યો દેવાનાં ગણેષુ ચ ગણેશ્વરઃ
શેષ જગતને ધારણ કરે છે, ધર્મ સારા લોકોને સાક્ષી છે; દેવોમાં તું સર્વાધિક પૂજનીય છે અને ગણોમાં તું ગણેશ્વર છે.
પ્રકૃતિઃ સર્વસમ્પૂજ્યા યત્પ્રસાદાત્પુરાભવત્ । ઋષયો મુનયશ્ચૈવ પૂજિતા યન્નિષેવયા
પ્રકૃતિ સર્વેના વંદનીય છે; તેના આશીર્વાદથી પ્રાચીન સમયમાં ઋષિ અને મુનિઓ તેની સેવા દ્વારા માન પામ્યા હતા.
તત્પાદપદ્મં નિયતં ભાવેન ચિન્તયામ્યહમ્ । પદ્માસ્યા પાદ્યમિત્યુક્ત્વા પદ્મનાભાનુસારતઃ
હું હંમેશા ભક્તિભાવથી તેના કમળ જેવા ચરણોનું સ્મરણ કરું છું; 'પદ્મમુખના ચરણ ધોવા દો' એમ કહીને, પદ્મનાભના માર્ગે ચાલું છું.
જગામ તપસે દેવી ધ્યાત્વા કૃષ્ણં નિરામયમ્ । તપસ્તેપે વર્ષલક્ષમેકપાદેન પદ્મજા
દેવી કૃષ્ણનું નિરંતર ધ્યાન કરીને તપ કરવા ગઈ; પદ્મજા એ એક પગ પર ઊભી રહીને લાખો વર્ષ સુધી તપસ્યા કરી.
તદા દદર્શ શ્રીકૃષ્ણં નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરમ્ । અતીવ કમનીયં ચ રૂપં દૃષ્ટ્વા ચ રૂપિણી
ત્યારે તેણે ગુણાતીત અને પ્રકૃતિથી પર એવા શ્રીકૃષ્ણને જોયા; તેમનું અતિ સુંદર રૂપ જોઈને તે પોતે પણ તેજસ્વી બની ગઈ.
મૂર્ચ્છાં સમ્પ્રાપ કાલેન કામેશસ્ય ચ કામુકી । વિજ્ઞાય તદભિપ્રાયં સર્વજ્ઞસ્તામુવાચ હ
સમય જતાં કામેશની પ્રિયાએ મૂર્છા પામી; સર્વજ્ઞ ભગવાને તેનો ભાવ સમજીને તેને સંબોધી કહ્યું.
સમુત્થાપ્ય ચ તાં ક્રોડે ક્ષીણાઙ્ગીં તપસા ચિરમ્ । શ્રીભગવાનુવાચ વારાહે વૈ ત્વમંશેન મમ પત્ની ભવિષ્યસિ
લાંબી તપસ્યાથી દુર્બળ થયેલી તેને ભગવાને પોતાના ગળે લગાવી ઉઠાવી અને કહ્યું: 'વરસૂરૂપે તું મારા ભાગરૂપે પત્ની બનશે.'
નામ્ના નાગ્નજિતી કન્યા કાન્તે નગ્નજિતસ્ય ચ । અધુનાગ્નેર્દાહિકા ત્વં ભવ પત્ની ચ ભામિની
તારો નામ નાગ્નજિતીની પુત્રી તરીકે નાગ્નજિતી રહેશે; હમણાં તું અગ્નિની પત્ની દાહિકા છે, હે તેજસ્વિ.
મન્ત્રાઙ્ગરૂપા પૂજ્યા ચ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યસિ । વહ્નિસ્ત્વાં ભક્તિભાવેન સમ્પૂજ્ય ચ ગૃહેશ્વરીમ્
મારા આશીર્વાદથી તું મંત્રના અંગરૂપે પૂજનીય બનશે; અગ્નિ ભક્તિભાવથી તને ઘરવાળી તરીકે પૂજશે.
રમિષ્યતિ ત્વયા સાર્ધં રામયા રમણીયયા । ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવો દેવીં સમ્ભાષ્ય નારદ
તે તને અને રામા સાથે આનંદ માણશે; આમ કહીને ભગવાને દેવી સાથે વાત કરી પછી અદૃશ્ય થયા, હે નારદ.
તત્રાજગામ સન્ત્રસ્તો વહ્નિર્બ્રહ્મનિદેશતઃ । સામવેદોક્તધ્યાનેન ધ્યાત્વા તાં જગદમ્બિકામ્
ત્યાં બ્રહ્માના આદેશથી ચિંતિત અગ્નિ આવ્યા; તેમણે સામવેદના ધ્યાનથી જગદંબાનું ધ્યાન કર્યું.
સમ્પૂજ્ય પરિતુષ્ટાવ પાણિં જગ્રાહ મન્ત્રતઃ । તદા દિવ્યં વર્ષશતં સ રેમે રામયા સહ
તેમણે પૂજા કરીને સ્તુતિ કરી અને મંત્રોચ્ચારથી તેનો હાથ પકડી લીધો; પછી દેવત્વભર્યા સો વર્ષ સુધી રામા સાથે આનંદ માણ્યો.
અતીવ નિર્જને દેશે સમ્ભોગસુખદે સદા । બભૂવ ગર્ભસ્તસ્યાં ચ હુતાશસ્ય ચ તેજસા
અતિ નિર્વાણ સ્થળે, હંમેશા મિલનસુખ આપતી રહી; અને તેમાં હુતાશનના તેજથી ગર્ભ થયો.
તં દધાર ચ સા દેવી દિવ્યં દ્વાદશવત્સરમ્ । તતઃ સુષાવ પુત્રાંશ્ચ રમણીયાન્મનોહરાન્
દેવી એ દૈવી સંતાનને બાર વર્ષ સુધી ગર્ભમાં ધારણ કર્યું; પછી તેણે સુંદર અને મનોહર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
દક્ષિણાગ્નિગાર્હપત્યાહવનીયાન્ ક્રમેણ ચ । ઋષયો મુનયશ્ચૈવ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાદયઃ
ક્રમશઃ દક્ષિણાગ્નિ, ગારહપત્ય અને આહવનીય અગ્નિ જન્મ્યા; ઋષિ, મુનિ, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય પણ.
સ્વાહાન્તં મન્ત્રમુચ્ચાર્ય હવિર્દાનં ચ ચક્રિરે । સ્વાહાયુક્તં ચ મન્ત્રં ચ યો ગૃહ્ણાતિ પ્રશસ્તકમ્
'સ્વાહા'થી અંતવાળા મંત્રો ઉચ્ચારી હવન કર્યા; જે 'સ્વાહા' જોડાયેલા શ્રેષ્ઠ મંત્રને ગ્રહણ કરે છે તે સૌથી ધન્ય બને છે.
સર્વસિદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય મન્ત્રગ્રહણમાત્રતઃ । વિષહીનો યથા સર્પો વેદહીનો યથા દ્વિજઃ
મંત્ર ગ્રહણ કરતાં જ બધાં સિદ્ધિઓ મળી જાય છે, જેમ કે ઝેર વિના સાપ નિષ્પ્રભ હોય છે અને વેદ વિના દ્વિજ નિષ્ફળ હોય છે.
પતિસેવાવિહીના સ્ત્રી વિદ્યાહીનો યથા પુમાન્ । ફલશાખાવિહીનશ્ચ યથા વૃક્ષો હિ નિન્દિતઃ
પતિની સેવા વિના સ્ત્રી, વિદ્યા વિના પુરુષ, અને ફળ-ડાળ વિના વૃક્ષ—all condemned and without worth.
સ્વાહાહીનસ્તથા મન્ત્રો ન હુતઃ ફલદાયકઃ । પરિતુષ્ટા દ્વિજાઃ સર્વે દેવાઃ સમ્પ્રાપુરાહુતીઃ
એ જ રીતે, 'સ્વાહા' વિના મંત્ર યજ્ઞમાં ફળ આપતો નથી; પણ જ્યારે બધા દ્વિજ સંતોષ પામે છે, ત્યારે દેવતાઓને હવન ફળ મળે છે.
સ્વાહાન્તેનૈવ મન્ત્રેણ સફલં સર્વમેવ ચ । ઇત્યેવં કથિતં સર્વં સ્વાહોપાખ્યાનમુત્તમમ્
મંત્ર 'સ્વાહા'થી પૂર્ણ થાય ત્યારે જ બધું ફળ આપે છે; આ રીતે સ્વાહાની શ્રેષ્ઠ કથા અહીં કહેવામાં આવી.