સ વિધાતા વિધાતુશ્ચ પાતુઃ પાતા જગત્ત્રયે । સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટા ચ સંહર્તુઃ સંહર્તા કાલકાલકઃ
એ જ સર્જનહારનો સર્જનહાર છે, રક્ષકનો રક્ષક છે, ત્રણેય લોકનો રક્ષક છે; સર્જનહારનો મૂળ છે, સંહારકનો સંહારક છે, સમયનો પણ સમય છે.
મહાવિપત્તૌ સંસારે યઃ સ્મરેન્મધુસૂદનમ્ । વિપત્તૌ તસ્ય સમ્પત્તિર્ભવેદિત્યાહ શઙ્કરઃ
મહા સંકટમાં, જે સંસારમાં મધુસૂદનને યાદ કરે છે, તેના દુઃખમાં સુખ આવે છે — એવું શંકરે કહ્યું છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા તત્ત્વજ્ઞઃ સમાલિઙ્ગ્ય સુરેશ્વરમ્ । દત્ત્વા શુભાશિષં ચેષ્ટં બોધયામાસ નારદ
આ રીતે વાત કરી, તત્વજ્ઞાની એ દેવોના સ્વામી ને ગળે મળ્યા, શુભ આશીર્વાદ આપ્યા અને નારદે તેને ઉપદેશ આપવાનું શરૂ કર્યું.
શ્રીલક્ષ્મ્યુપાખ્યાનવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ હરિં ધ્યાત્વા હરિર્બ્રહ્મન્ જગામ બ્રહ્મણઃ સભામ્ । બૃહસ્પતિં પુરસ્કૃત્ય સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સહ
શ્રીલક્ષ્મી કથાનું વર્ણન. શ્રીનારાયણ કહે છે: હરિનું ધ્યાન કરીને, હરિ, હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માની સભામાં બૃહસ્પતિ અને બધા દેવો સાથે ગયા.
શીઘ્રં ગત્વા બ્રહ્મલોકં દૃષ્ટ્વા ચ કમલોદ્ભવમ્ । પ્રણેમુર્દેવતાઃ સર્વાઃ સહેન્દ્રા ગુરુણા સહ
બ્રહ્મલોકમાં ઝડપથી પહોંચી, કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માને જોઈ, બધા દેવો, ઇન્દ્ર અને ગુરુ સાથે નમસ્કાર કર્યા.
વૃત્તાન્તં કથયામાસ સુરાચાર્યો વિધિં પ્રતિ । પ્રહસ્યોવાચ તચ્છ્રુત્વા મહેન્દ્રં કમલાસનઃ
દેવોના ગુરુએ બ્રહ્માને બધું વર્ણન કર્યું; એ સાંભળીને કમળાસન બ્રહ્માએ હસીને મહેન્દ્રને કહ્યું.
બ્રહ્મોવાચ વત્સ મદ્વંશજાતોઽસિ પ્રપૌત્રો મે વિચક્ષણઃ । બૃહસ્પતેશ્ચ શિષ્યસ્ત્વં સુરાણામધિપઃ સ્વયમ્
બ્રહ્મા કહે છે: વત્સ, તું મારા વંશમાં જન્મેલો છે, મારા બુદ્ધિશાળી પ્રપૌત્ર છે; તું બૃહસ્પતિનો શિષ્ય અને પોતે દેવોનો સ્વામી છે.
માતામહશ્ચ દક્ષસ્તે વિષ્ણુભક્તઃ પ્રતાપવાન્ । કુલત્રયં યસ્ય શુદ્ધં કથં સોઽહઙ્કૃતો ભવેત્
તારો માતામહ દક્ષ, વિષ્ણુભક્ત અને પરાક્રમી છે; જેના ત્રણ વંશ શુદ્ધ છે, એ કેમ અહંકારથી ભરાઈ શકે?
માતા પતિવ્રતા યસ્ય પિતા શુદ્ધો જિતેન્દ્રિયઃ । માતામહો માતુલશ્ચ કથં સોઽહઙ્કૃતો ભવેત્
જેણે માતા પતિવ્રતા છે, પિતા શુદ્ધ અને ઇન્દ્રિયજિત છે, માતામહ અને મામા પણ એવા છે — એ કેમ અહંકારથી ભરાઈ શકે?
જનઃ પૈતૃકદોષેણ દોષાન્માતામહસ્ય ચ । ગુરુદોષાત્ત્રિભિર્દોષૈર્હરિદોષી ભવેદ્ ધ્રુવમ્
પિતૃવંશ, માતામહ અને ગુરુના દોષથી — આ ત્રણ દોષથી, હરિભક્ત પણ નિશ્ચિતપણે દોષી બને છે.
સર્વાન્તરાત્મા ભગવાન્ સર્વદેહેષ્વવસ્થિતઃ । યસ્ય દેહાત્સ પ્રયાતિ સ શવસ્તત્ક્ષણં ભવેત્
ભગવાન, સર્વાંતરાત્મા, સર્વ શરીરમાં વસે છે; જ્યારે એ શરીર છોડે છે, ત્યારે એ જ ક્ષણે એ શરીર મૃતક બની જાય છે.
મનોઽહમિન્દ્રિયેશં ચ જ્ઞાનરૂપો હિ શઙ્કરઃ । વિષ્ણુપ્રાણા ચ પ્રકૃતિર્બુદ્ધિર્ભગવતી સતી
મન, અહંકાર અને ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — એ શંકરનું સ્વરૂપ છે; વિષ્ણુ પ્રાણ છે, પ્રકૃતિ બુદ્ધિ છે, અને ભગવતી સતી છે.
નિદ્રાદયઃ શક્તયશ્ચ તાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતેઃ કલાઃ । આત્મનઃ પ્રતિબિમ્બશ્ચ જીવો ભોગશરીરભૃત્
નિદ્રા અને અન્ય શક્તિઓ — એ બધું પ્રકૃતિની કલાઓ છે; આત્માનું પ્રતિબિંબ, જીવ, ભોગ માટે શરીર ધારણ કરે છે.
આત્મનીશે ગતે દેહાત્સર્વે યાન્તિ સસમ્ભ્રમાઃ । યથા વર્ત્મનિ ગચ્છન્તં નરદેવમિવાનુગાઃ
શરીરમાંથી ભગવાન નીકળી જાય, ત્યારે બધાં ભયભીત થઈને નીકળી જાય છે — જેમ રાજાને માર્ગ પર જતાં સેવકો અનુસરે છે.
અહં શિવશ્ચ શેષશ્ચ વિષ્ણુર્ધર્મો મહાવિરાટ્ । યૂયં યદંશા ભક્તાશ્ચ તત્પુષ્પં ન્યક્કૃતં ત્વયા
હું, શિવ, શેષ, વિષ્ણુ, ધર્મ અને મહા વિરાટ – અને તમે બધા, જે અમારાં અંશ અને ભક્ત છો – એ ફૂલ તમે ત્યજી દીધું.
શિવેન પૂજિતં પાદપદ્મં પુષ્પેણ યેન ચ । તત્ર દુર્વાસસા દત્તં દૈવેન ન્યક્કૃતં ત્વયા
શિવે ફૂલથી પાદપદ્મની પૂજા કરી હતી; ત્યાં દુર્વાસાએ એ ફૂલ આપ્યું, પણ તમે દેવની ઇચ્છાથી એ ફૂલ ત્યજી દીધું.
તત્પુણ્યં મસ્તકે યસ્ય કૃષ્ણપાદાબ્જપ્રચ્યુતમ્ । સર્વેષાં ચ સુરાણાં ચ તત્પૂજાપુરતો ભવેત્
કૃષ્ણના પાદપદ્મમાંથી પડેલું એ ફૂલ, જેની માથે પડે છે, એનું પુણ્ય બધા દેવો અને તેમની પૂજામાં શ્રેષ્ઠ બને છે.
દૈવેન વઞ્ચિતસ્ત્વં હિ દૈવં ચ બલવત્તરમ્ । ભાગ્યહીનં જનં મૂઢં કો વા રક્ષિતુમીશ્વરઃ
તમે ભાગ્યથી છેતરાયા છો, અને ભાગ્ય વધુ શક્તિશાળી છે; જે માણસને ભાગ્ય નથી અને જે મૂર્ખ છે, તેને કોણ બચાવી શકે, હે ઈશ્વર?
સા શ્રીર્ગતાધુના કોપાત્કૃષ્ણનિર્માલ્યવર્જનાત્ । અધુના ગચ્છ વૈકુણ્ઠં મયા ચ ગુરુણા સહ
હવે શ્રીએ ક્રોધથી, કૃષ્ણના નિર્માળ્યને ત્યજી દેવાના કારણે, અહીંથી વિદાય લીધી છે; હવે તમે તમારા ગુરુ અને મારી સાથે વૈકુંઠ જાઓ.
નિષેવ્ય તત્ર શ્રીનાથં શ્રિયં પ્રાપ્સ્યતિ મદ્વરાત્ । એવમુક્ત્વા ચ સ બ્રહ્મા સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સહ
ત્યાં શ્રીના સ્વામીની સેવા કરીને, મારા આશીર્વાદથી તમે શ્રી પ્રાપ્ત કરશો; આવું કહીને બ્રહ્મા અને બધા દેવો સાથે...
તત્ર ગત્વા પરબ્રહ્મ ભગવન્તં સનાતનમ્ । દૃષ્ટ્વા તેજઃસ્વરૂપં તં પ્રજ્વલન્તં સ્વતેજસા
ત્યાં જઈને, તેમણે પરબ્રહ્મ, સનાતન ભગવાનને, પોતાના તેજથી ઝળહળતા પ્રકાશરૂપે જોયા.
ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્તણ્ડશતકોટિસમપ્રભમ્ । શાન્તમનાદિમધ્યાન્તં લક્ષ્યીકાન્તમનન્તકમ્
તે ભગવાન ઉનાળાના મધ્યાહ્નના દસ કરોડ સૂર્ય જેટલા પ્રકાશથી ચમકતા હતા, શાંત, અનાદિ, મધ્ય અને અંત વિનાના, સુંદર અને અનંત.
ચતુર્ભુજૈઃ પાર્ષદૈશ્ચ સરસ્વત્યા યુતં પ્રભુમ્ । ભક્ત્યા ચતુર્ભિર્વેદૈશ્ચ ગઙ્ગયા પરિવેષ્ટિતમ્
ચારભુજાવાળા પાર્ષદો અને સરસ્વતી સાથે, ભગવાન ચાર વેદોની ભક્તિથી ઘેરાયેલા અને ગંગાથી વળાયેલા હતા.
તં પ્રણેમુઃ સુરાઃ સર્વે મૂર્ધ્ના બ્રહ્મપુરોગમાઃ । ભક્તિનમ્રાઃ સાશ્રુનેત્રાસ્તુષ્ટુવુઃ પરમેશ્વરમ્
બ્રહ્મા સહિત બધા દેવોએ, માથા ઝુકાવી, ભક્તિથી નમ્ર અને આંખોમાં આંસુ સાથે, પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી.
વૃત્તાન્તં કથયામાસ સ્વયં બ્રહ્મા કૃતાઞ્જલિઃ । રુરુદુર્દેવતાઃ સર્વાઃ સ્વાધિકારાચ્ચુતાશ્ચ તાઃ
બ્રહ્માએ પોતે હાથ જોડીને સમગ્ર ઘટના કહી, અને બધા દેવોએ, પોતાનો અધિકાર ગુમાવી, રડી પડ્યા.
સ દદર્શ સુરગણં વિપદ્ગ્રસ્તં ભયાકુલમ્ । રત્નભૂષણશૂન્યં ચ વાહનાદિવિવર્જિતમ્
તેમણે દેવોની ટોળીને, દુઃખમાં અને ભયથી ભરેલા, રત્નભૂષણ વગર અને વાહનોથી વિહોણા, જોયા.
શોભાશૂન્યં હતશ્રીકં નિષ્પ્રભં સભયં પરમ્ । ઉવાચ કાતરં દૃષ્ટ્વા ભયભીતિવિભઞ્જનઃ
તે બધા દેવો તેજ વગર, શ્રી વિનાના, નિરાશ અને ખૂબ ડરેલા હતા; તેમને ચિંતિત જોઈ, ભય અને ભીતિ દૂર કરનાર ભગવાન બોલ્યા.
શ્રીભગવાનુવાચ મા ભૈર્બ્રહ્મન્ હે સુરાશ્ચ ભયં કિં વો મયિ સ્થિતે । દાસ્યામિ લક્ષ્મીમચલાં પરમૈશ્વર્યવર્ધિનીમ્
શ્રીભગવાન બોલ્યા: બ્રહ્મા, અને હે દેવો, ડરશો નહીં; હું હાજર છું ત્યારે તમને શું ભય? હું તમને અચળ અને પરમ વૈભવ વધારતી લક્ષ્મી આપું.
કિઞ્ચ મદ્વચનં કિઞ્ચિચ્છ્રૂયતાં સમયોચિતમ્ । હિતં સત્યં સારભૂતં પરિણામસુખાવહમ્
હવે, મારા કેટલાક શબ્દો, સમય અનુસાર, સુખદ, સત્ય, સારભૂત અને અંતે કલ્યાણ લાવનાર, સાંભળો.
જનાશ્ચાસંખ્યવિશ્વસ્થા મદધીનાશ્ચ સન્તતમ્ । યથા તથાહં મદ્ભક્તપરાધીનોઽસ્વતન્ત્રકઃ
વિશ્વમાં અનગણ્યા લોકો છે, અને બધા સતત મારા પર આધારિત છે; છતાં, હું મારા ભક્તો પર આધાર રાખું છું, સ્વતંત્ર નથી.