વૃક્ષશાખાસુ રમ્યાસુ નવમેઘેષુ વસ્તુષુ । વૈકુણ્ઠે પૂજિતા સાઽઽદૌ દેવી નારાયણેન ચ
સુંદર વૃક્ષની શાખામાં, નવા મેઘોમાં, વસ્તુઓમાં; શરૂઆતમાં, દેવીને નારાયણે વૈકુંઠમાં પૂજ્યા હતા.
દ્વિતીયે બ્રહ્મણા ભક્ત્યા તૃતીયે શઙ્કરેણ ચ । વિષ્ણુના પૂજિતા સા ચ ક્ષીરોદે ભારતે મુને
બીજા યુગમાં બ્રહ્માએ ભક્તિથી પૂજ્યા; ત્રીજા યુગમાં શંકરે; વિષ્ણુએ ક્ષીર સાગરમાં અને ભારતમાં પૂજ્યા, હે મુનિ.
સ્વાયમ્ભુવેન મનુના માનવેન્દ્રેશ્ચ સર્વતઃ । ઋષીન્દ્રૈશ્ચ મુનીન્દ્રૈશ્ચ સદ્ભિશ્ચ ગૃહિભિર્ભવે
સ્વાયંભુવ મનુએ, સર્વ માનવ રાજાઓએ, ઋષિ-મુનિઓએ અને સદ્ગૃહસ્થોએ પૂજ્યા.
ગન્ધર્વૈશ્ચૈવ નાગાદ્યૈઃ પાતાલેષુ ચ પૂજિતા । શુક્લાષ્ટમ્યાં ભાદ્રપદે કૃતા પૂજા ચ બ્રહ્મણા
ગંધર્વો, નાગો અને અન્યોએ પાતાળમાં પૂજ્યા; ભાદ્રપદમાં શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે બ્રહ્માએ પૂજા કરી.
ભક્ત્યા ચ પક્ષપર્યન્તં ત્રિષુ લોકેષુ નારદ । ચૈત્રે પૌષે ચ ભાદ્રે ચ પુણ્યે મઙ્ગલવાસરે
ભક્તિથી, પખવાડા સુધી, ત્રણેય લોકોમાં, હે નારદ; ચૈત્ર, પૌષ અને ભાદ્રમાં, પવિત્ર શુભ દિવસે.
વિષ્ણુના પૂજિતા સા ચ ત્રિષુ લોકેષુ ભક્તિતઃ । વર્ષાન્તે પૌષસઙ્ક્રાન્ત્યાં માધ્યામાવાહ્ય મઙ્ગલે
વિષ્ણુએ ત્રણેય લોકોમાં ભક્તિથી પૂજ્યા; વર્ષના અંતે, પૌષ સંક્રાંતિ પર, મધ્યમને શુભતામાં આવાહન કર્યું.
મનુસ્તાં પૂજયામાસ સા ભૂતા ભુવનત્રયે । પૂજિતા સા મહેન્દ્રેણ મઙ્ગલેનૈવ મઙ્ગલા
મનુએ માતાને પૂજી, અને એ ત્રણેય લોકમાં પૂજિત બની. મહેન્દ્રે પણ એ શુભદાયિ માતાને શ્રદ્ધાપૂર્વક સન્માન આપ્યું.
કેદારેણૈવ નીલેન સુબલેન નલેન ચ । ધ્રુવેણોત્તાનપાદેન શક્રેણ બલિના તથા
કેદાર, નીલ, સુબલ, નલ, ધ્રુવ, ઉત્તાનપાદ, શક્ર અને બલીએ પણ એ માતાને પૂજ્યા.
કશ્યપેન ચ દક્ષેણ કર્દમેન વિવસ્વતા । પ્રિયવ્રતેન ચન્દ્રેણ કુબેરેણૈવ વાયુના
કશ્યપ, દક્ષ, કર્દમ, વિવસ્વત, પ્રિયવ્રત, ચંદ્ર, કુબેર અને વાયુએ પણ એ માતાને પૂજ્યા.
યમેન વહ્નિના ચૈવ વરુણેનૈવ પૂજિતા । એવં સર્વત્ર સર્વેષુ પૂજિતા વન્દિતા સદા । સર્વેશ્વર્યાધિદેવી સા સર્વસમ્પત્સ્વરૂપિણી
યમ, અગ્નિ અને વરુણે પણ એ માતાને પૂજ્યા. આમ, સર્વત્ર અને સર્વે લોકો એ માતાને હંમેશા પૂજતા અને વંદન કરતા રહે છે. એ સર્વેશ્વરી, સર્વદેવીઓની અધિદેવી અને સર્વસંપત્તિની સ્વરૂપ છે.
તિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે લક્ષ્મ્યુપાખ્યાનવર્ણનં નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
શ્રીમદ દેવી ભાગવત મહાપુરાણના નવમ સ્કંધમાં 'લક્ષ્મી ઉપાખ્યાન વર્ણન' નામે એકતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
લક્ષ્મ્યુત્પત્તિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ નારાયણપ્રિયા સા ચ પરા વૈકુણ્ઠવાસિની । વૈકુણ્ઠાધિષ્ઠાતૃદેવી મહાલક્ષ્મીઃ સનાતની
લક્ષ્મી ઉત્પત્તિનું વર્ણન. નારદ કહે છે: જે પરમ વૈકુંઠમાં વસે છે અને નારાયણને પ્રિય છે, એ સનાતન મહાલક્ષ્મી વૈકુંઠની અધિદેવી છે.
કથં બભૂવ સા દેવી પૃથિવ્યાં સિન્ધુકન્યકા । પુરા કેન સ્તુતાઽઽદૌ સા તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ
એ માતા, સમુદ્રકન્યા, પૃથ્વી પર કેવી રીતે આવી? શરૂઆતમાં કોને એ સ્તુતિ કરી? કૃપા કરીને એ વાત મને સમજાવો.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ પુરા દુર્વાસસઃ શાપાદ્ ભ્રષ્ટશ્રીશ્ચ પુરન્દરઃ । બભૂવ દેવસઙ્ઘશ્ચ મર્ત્યલોકે હિ નારદ
શ્રીનારાયણ કહે છે: પૂર્વે, દુર્વાસાના શ્રાપથી પુરંદરનું સૌભાગ્ય ગુમાયું, અને દેવતાઓ, હે નારદ, માનવલોકમાં આવી ગયા.
લક્ષ્મીઃ સ્વર્ગાદિકં ત્યક્ત્વા રુષ્ટા પરમદુઃખિતા । ગત્વા લીના તુ વૈકુણ્ઠે મહાલક્ષ્મીશ્ચ નારદ
લક્ષ્મી, ગુસ્સામાં અને અત્યંત દુઃખી થઈ, સ્વર્ગ અને બીજા લોક છોડીને વૈકુંઠમાં મહાલક્ષ્મી રૂપે લીન થઈ ગઈ.
તદા શોકાદ્યયુઃ સર્વે દુઃખિતા બ્રહ્મણઃ સભામ્ । બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય યયુર્વૈકુણ્ઠમેવ ચ
પછી, બધા દુઃખી લોકો બ્રહ્માની સભામાં ગયા, અને બ્રહ્માને આગળ રાખીને વૈકુંઠ તરફ ગયા.
વૈકુણ્ઠે શરણાપન્ના દેવા નારાયણે પરે । અતીવ દૈન્યયુક્તાશ્ચ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકાઃ
વૈકુંઠમાં, દેવતાઓ પરમ નારાયણના આશ્રયમાં આવ્યા, અને તેઓ અત્યંત દુઃખી, સુકાઈ ગયેલા ગળા, હોઠ અને જીભ સાથે હતા.
તદા લક્ષ્મીશ્ચ કલયા પુરાણપુરુષાજ્ઞયા । બભૂવ સિન્ધુકન્યા સા સર્વસમ્પત્સ્વરૂપિણી
પછી, લક્ષ્મીએ પોતાના અંશથી અને પુરાતન પુરુષની આજ્ઞાથી, સમુદ્રકન્યા બની, સર્વસંપત્તિની સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ.
તથા મથિત્વા ક્ષીરોદં દેવા દૈત્યગણૈઃ સહ । સમ્પ્રાપ્તાશ્ચ મહાલક્ષ્મીં વિષ્ણુસ્તાં ચ દદર્શ હ
પછી, દેવતાઓ અને દૈત્યો સાથે મળીને ક્ષીરસાગરનું મથન કર્યું, અને મહાલક્ષ્મી પ્રાપ્ત થઈ, જેને વિષ્ણુએ જોયા.
સુરાદિભ્યો વરં દત્ત્વા વનમાલાં ચ વિષ્ણવે । દદૌ પ્રસન્નવદના તુષ્ટા ક્ષીરોદશાયિને
માતાએ પ્રસન્ન અને હસતાં, દેવતાઓને વરદાન આપ્યા અને ક્ષીરસાગરમાં શયન કરતા વિષ્ણુને વનમાલા અર્પણ કરી.
દેવાશ્ચાપ્યસુરગ્રસ્તં રાજ્યં પ્રાપુશ્ચ નારદ । તાં સમ્પૂજ્ય ચ સમ્ભૂય સર્વત્ર ચ નિરાપદઃ
દેવતાઓએ અસુરોથી રાજ્ય પાછું મેળવ્યું, હે નારદ, અને સર્વત્ર માતાની પૂજા કરી, એકતામાં રહી, સર્વ દુઃખથી મુક્ત થયા.
નારદ ઉવાચ કથં શશાપ દુર્વાસા મુનિશ્રેષ્ઠઃ કદાચન । કેન દોષેણ વા બ્રહ્મન્ બ્રહ્મિષ્ઠસ્તત્ત્વવિત્પુરા
નારદ કહે છે: દુર્વાસા, શ્રેષ્ઠ મુનિ, ક્યારે અને કેવી રીતે શ્રાપ આપ્યો? કયા દોષથી, હે બ્રહ્મન, એ તત્વજ્ઞાની મુનિએ એ કર્યું?
મમન્થુઃ કેનરૂપેણ જલધિં તે સુરાદયઃ । કેન સ્તોત્રેણ વા દેવી શક્રં સાક્ષાદ્બભૂવ સા
દેવતાઓ અને બીજા લોકોએ કયા રૂપે સમુદ્રનું મથન કર્યું? કયા સ્તોત્રથી માતા સીધા શક્રને પ્રગટ થઈ?
કો વા તયોશ્ચ સંવાદો બભૂવ તદ્વદ પ્રભો । શ્રીનારાયણ ઉવાચ મધુપાનપ્રમત્તશ્ચ ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ પુરા
એ બંને વચ્ચે કઈ વાતચીત થઈ? એ કહો, હે પ્રભુ. શ્રીનારાયણ કહે છે: એક વખત, ત્રણેય લોકના રાજા મધુપાનથી મસ્ત થઈ ગયો.
ક્રીડાં ચકાર રહસિ રમ્ભયા સહ કામુકઃ । કૃત્વા ક્રીડાં તયા સાર્ધં કામુક્યા હૃતમાનસઃ
ઇન્દ્રે રંભા સાથે એકાંતમાં રમણ કર્યું; બંને સાથે રમતાં તેની બુદ્ધિ રંભાના પ્રેમમાં મગ્ન થઈ ગઈ.
તસ્થૌ તત્ર મહારણ્યે કામોન્મથિતમાનસઃ । કૈલાસશિખરે યાન્તં વૈકુણ્ઠાદૃષિસત્તમમ્
કામના ઉન્માદથી ભરેલો ઇન્દ્ર એ મહાન જંગલમાં જ રહ્યો; એ સમયે વૈકુંઠથી કૈલાસની ચોટી તરફ જતા શ્રેષ્ઠ ઋષિ આવ્યા.
દુર્વાસસં દદર્શેન્દ્રો જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા । ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્તણ્ડસહસ્રપ્રભમીશ્વરમ્
ઇન્દ્રે દુર્વાસાને જોયા, જે બ્રહ્માની તેજસ્વિતા સાથે પ્રગટતા હતા, જેમ કે ઉનાળાની બપોરે હજાર સૂર્યોની જેમ તેજથી ચમકતા હતા.
પ્રતપ્તકાઞ્ચનાકારં જટાભારમહોજ્જ્વલમ્ । શુક્લયજ્ઞોપવીતં ચ ચીરદણ્ડૌ કમણ્ડલુમ્
તેમનું રૂપ પીગળેલા સોનાં જેવું લાગતું, ઘનઘોર જટાઓથી તેજસ્વી, સફેદ યજ્ઞોપવીત, વાઘા, દંડ અને કમંડલુ ધારણ કરેલા હતા.
મહોજ્જ્વલં ચ તિલકં બિભ્રન્તં ચેન્દુસન્નિભમ્ । સમન્વિતં શિષ્યલક્ષૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ
તેમના મસ્તકે ચાંદની જેવું તેજસ્વી તિલક હતું અને તેમના આસપાસ હજારો શિષ્યો હતા, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતા.
દૃષ્ટ્વા નનામ શિરસા સમ્પ્રમત્તઃ પુરન્દરઃ । શિષ્યવર્ગં તદા ભક્ત્યા તુષ્ટાવ ચ મુદાન્વિતમ્
આ દૃશ્ય જોઈને, ભલે ઇન્દ્રનું મન વિખૂટું હતું, તો પણ તેણે માથું ઝુકાવ્યું; પછી આનંદથી ભરાઈ, ભક્તિપૂર્વક શિષ્યોના સમૂહની સ્તુતિ કરી.