દેવીમારાધયામાસ મહાભાગ્યફલપ્રદામ્ । મૂર્તિં ચ મૃણ્મયીં તસ્યા વિધાય પૃથિવીપતિઃ
મહાન ભાગ્ય આપનાર માતાજીની પૂજા કરવા લાગ્યા; અને, પૃથ્વીના રાજાએ માટીની મૂર્તિ બનાવી વિધિવત્ ઉપાસના કરી.
ઉપાસતે સ્મ તાં દેવીં વાગ્ભવં સ જપન્ રહઃ । નિરાહારો જિતશ્વાસો નિયમવ્રતકર્શિતઃ
તેમણે એ દેવીની ગુપ્ત રીતે વાગ્ભવ મંત્ર જપતા પૂજા કરી; ઉપવાસ રાખી, શ્વાસ નિયંત્રિત કરી, નિયમ અને વ્રતથી દેહ ક્ષીણ કર્યો.
એકપાદેન સન્તિષ્ઠન્ ધરાયામનિશં સ્થિરઃ । શતવર્ષં જિતઃ કામઃ ક્રોધસ્તેન મહાત્મના
એક પગ પર અડગ રહી, રાત-દિવસ પૃથ્વી પર ઊભા રહીને, એ મહાત્માએ સો વર્ષ સુધી કામ અને ક્રોધને જીત્યા.
જે સ્થાવરતાં દેવ્યાશ્ચરણૌ ચિન્તયન્ હૃદિ । તસ્ય તત્તપસા દેવી પ્રાદુર્ભૂતા જગન્મયી
દેવીના ચરણોને હૃદયમાં ધ્યાન કરીને સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરી; એ તપથી જગતરૂપા દેવી પ્રગટ થઈ.
ઉવાચ વચનં દિવ્યં વરં વરય ભૂમિપ । તત આનન્દજનકં શ્રુત્વા વાક્યં મહીપતિઃ
દેવીએ દિવ્ય વચન કહ્યાં: 'હે રાજા, જે ઇચ્છો તે વર માંગો.' એ આનંદ આપતી વાણી સાંભળી, પૃથ્વીના રાજાએ
વરયામાસ તાન્ હૃત્સ્થાન્ વરાનમરદુર્લભાન્ । મનુરુવાચ જય દેવિ વિશાલાક્ષિ જય સર્વાન્તરસ્થિતે
હૃદયમાં રહેલા, અમરદેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ એવા વરો માંગ્યા; મનુએ કહ્યું: 'જય હો, વિશાળનેત્રવાળી દેવી, જય હો, સર્વમાં રહેનારી માતા.'
માન્યે પૂજ્યે જગદ્ધાત્રિ સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલે । ત્વત્કટાક્ષાવલોકેન પદ્મભૂઃ સૃજતે જગત્
હે માનનીય, પૂજનીય, જગતને પોષણ કરનાર, સર્વમાં શુભથી પણ શ્રેષ્ઠ; તમારી કૃપાદૃષ્ટિથી કમળથી જન્મેલા બ્રહ્મા જગતનું સર્જન કરે છે.
વૈકુણ્ઠઃ પાલયત્યેવ હરઃ સંહરતે ક્ષણાત્ । શચીપતિસ્ત્રિલોક્યાશ્ચ શાસકો ભવદાજ્ઞયા
વૈકુંઠ જગતની રક્ષા કરે છે, હર એક ક્ષણે સંહાર કરે છે; અને શચીપતિ તમારી આજ્ઞાથી ત્રણેય લોકનું શાસન કરે છે.
પ્રાણિનઃ શિક્ષયત્યેવ દણ્ડેન ચ પરેતરાટ્ । યાદસામધિપઃ પાશી પાલનં માદૃશામપિ
યમરાજ દંડથી જીવોને શીખવે છે; જળચર પ્રાણીઓના સ્વામી, પાશધારી, અમારા જેવા લોકોની પણ રક્ષા કરે છે.
કુરુતે સ કુબેરોઽપિ નિધીનાં પતિરવ્યયઃ । હુતભુઙ્નૈર્ઋતો વાયુરીશાનઃ શેષ એવ ચ
અવિનાશી ધનની રક્ષા કરનાર કુબેર પણ કાર્ય કરે છે; અગ્નિ, નૈઋત, વાયુ, ઈશાન અને શેષ પણ.
ત્વદંશસમ્ભવા એવ ત્વચ્છક્તિપરિબૃંહિતાઃ । અથાપિ યદિ મે દેવિ વરો દેયોઽસ્તિ સામ્પ્રતમ્
આ બધા તમારા અંશથી જન્મેલા અને તમારી શક્તિથી સશક્ત થયેલા છે; છતાં, હે દેવી, જો આ સમયે મને વર આપવાનો હોય,
તદા પ્રહ્વાઃ સર્ગકાર્યે વિઘ્ના નશ્યન્તુ મે શિવે । વાગ્ભવસ્યાપિ મન્ત્રસ્ય યે કેચિદુપસેવિનઃ
તો, હે કલ્યાણી, મારા સર્જન કાર્યમાં આવતા બધા વિઘ્નો નાશ પામે; અને વાગ્ભવ મંત્રની ઉપાસના કરનારા,
તેષાં સિદ્ધિઃ સત્વરાપિ કાર્યાણાં જાયતામપિ । યે સંવાદમિમં દેવિ પઠન્તિ શ્રાવયન્તિ ચ
તેમના કામોમાં ઝડપથી સિદ્ધિ મળે; અને, હે દેવી, જે આ સંવાદનું પઠન કરે છે કે સાંભળાવે છે,
તેષાં લોકે ભુક્તિમુક્તી સુલભે ભવતાં શિવે । જાતિસ્મરત્વં ભવતુ વક્તૃત્વં સૌષ્ઠવં તથા
તેમને, હે કલ્યાણી, જગતમાં ભોગ અને મોક્ષ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય; તેમને જન્મોની સ્મૃતિ, વક્તૃત્વ અને ઉત્તમતા પણ મળે.
જ્ઞાનસિદ્ધિઃ કર્મમાર્ગસંસિદ્ધિરપિ ચાસ્તુ હિ । પુત્રપૌત્રસમૃદ્ધિશ્ચ જાયેદિત્યેવ મે વચઃ
જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય, કર્મના માર્ગમાં સફળતા મળે અને પુત્ર-પૌત્રોની સમૃદ્ધિ રહે—મારા આ શબ્દો પ્રમાણે બધું જ પૂરું થાય.
વિન્ધ્યોપાખ્યાનવર્ણનમ્ શ્રીદેવ્યુવાચ ભૂમિપાલ મહાબાહો સર્વમેતદ્ભવિષ્યતિ । યત્ત્વયા પ્રાર્થિતં તત્તે દદામિ મનુજાધિપ
શ્રીદેવી બોલ્યા: રાજા, મહાબાહુ ધરાવનાર ભૂમિના શાસક, તું જે માંગ્યું છે તે બધું નિશ્ચિતપણે થશે; માનવોના રાજા, હું તને ઇચ્છિત ફળ આપે છું.
અહં પ્રસન્ના દૈત્યેન્દ્રનાશનામોઘવિક્રમા । વાગ્ભવસ્ય જપેનૈવ તપસા તે સુનિશ્ચિતમ્
હું ખુશ છું, દૈત્યોના વિનાશક, તારી શક્તિ અખૂટ છે; તું વાગ્ભવ મંત્રના જપ અને તપસ્યા દ્વારા આ બધું નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત કર્યું છે.
રાજ્યં નિષ્કણ્ટકં તેઽસ્તુ પુત્રા વંશકરા અપિ । મયિ ભક્તિર્દૃઢા વત્સ મોક્ષાન્તે સત્પદે ભવેત્
તું જે રાજ કરે છે એ રાજ્યમાં ક્યારેય કોઈ વિઘ્ન ન આવે, તારા પુત્રો વંશને આગળ વધારતા રહે; અને વત્સ, મારી પર અટૂટ ભક્તિથી, જીવનના અંતે તું ઉત્તમ સ્થાન પામશે.
એવં વરાન્મહાદેવી તસ્મૈ દત્ત્વા મહાત્મને । પશ્યતસ્તુ મનોરેવ જગામ વિન્ધ્યપર્વતમ્
આ રીતે મહાદેવી એ મહાન આત્માવાનને વરદાન આપી, મનુ જોતા હતા ત્યારે, વિંધ્ય પર્વત તરફ ચાલ્યા ગયા.
યોઽસૌ વિન્ધ્યાચલો રુદ્ધઃ કુમ્ભોદ્ભવમહર્ષિણા । ભાનુમાર્ગાવરોધાર્થં પ્રવૃત્તો ગગનં સ્પૃશન્
એ વિંધ્ય પર્વત, જેને કુંભમાંથી જન્મેલા મહર્ષિએ રોક્યો હતો, એ સૂર્યના માર્ગને અટકાવા માટે આકાશને સ્પર્શવા ઊભો થવા લાગ્યો હતો.
સા વિન્ધ્યવાસિની વિષ્ણોરનુજા વરદેશ્વરી । બભૂવ પૂજ્યા લોકાનાં સર્વેષાં મુનિસત્તમ
વિંધ્યમાં વસતી, સૌને વરદાન આપનારી દેવી, વિષ્ણુની બહેન, સર્વ લોકોએ પૂજનીય બની, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
ઋષય ઊચુઃ કોઽસૌ વિન્ધ્યાચલઃ સૂત કિમર્થં ગગનં સ્પૃશન્ । ભાનુમાર્ગાવરોધં ચ કિમર્થં કૃતવાનસૌ
મુનિઓએ પૂછ્યું: સુત, આ વિંધ્ય પર્વત કોણ છે? એ આકાશને સ્પર્શવા કેમ ઊભો થયો? અને એ સૂર્યના માર્ગને રોકવા કેમ ઇચ્છતો હતો?
કથં ચ મૈત્રાવરુણિઃ પર્વતં તં મહોન્નતમ્ । પ્રકૃતિસ્થં ચકારેતિ સર્વં વિસ્તરતો વદ
મિત્ર અને વરુણના પુત્રે એ ઊંચા પર્વતને કેવી રીતે સ્થિર રાખ્યો? બધું વિગતે કહો.
ન હિ તૃપ્યામહે સાધો ત્વદાસ્યગલિતામૃતમ્ । દેવ્યાશ્ચરિત્રરૂપાખ્યં પીત્વા તૃષ્ણા પ્રવર્ધતે
હે સાધુ, તારા મોઢેથી નીકળતું અમૃત પીધા પછી પણ અમને તૃપ્તિ થતી નથી; દેવીના ચરિત્ર અને રૂપોની વાર્તા સાંભળવાની તરસ તો વધુ જ વધે છે.
સૂત ઉવાચ આસીદ્વિન્ધ્યાચલો નામ માન્યઃ સર્વધરાભૃતામ્ । મહાવનસમૂહાઢ્યો મહાપાદપસંવૃતઃ
સૂતાએ કહ્યું: વિંધ્ય નામે એક પર્વત હતો, જે સર્વ પૃથ્વીધારક પર્વતોમાં માન્ય ગણાતો, વિશાળ વનોથી ભરપૂર અને મહાન વૃક્ષોથી ઢંકાયેલો હતો.
સુપુષ્પિતૈરનેકૈશ્ચ લતાગુલ્મૈસ્તુ સંવૃતઃ । મૃગા વરાહા મહિષા વ્યાઘ્રાઃ શાર્દૂલકા અપિ
એ પર્વત અનેક ફૂલોવાળી વેલો અને ઝાડીઓથી ઢંકાયેલો હતો, અને તેમાં હરણ, જંગલી ડૂંગર, ભેંસા, વાઘ અને ચિત્તા ભરપૂર હતા.
વાનરાઃ શશકા ઋક્ષાઃ શૃગાલાશ્ચ સમન્તતઃ । વિચરન્તિ સદા હૃષ્ટા પુષ્ટા એવ મહોદ્યમાઃ
વાંદરા, સસલાં, રીંછ અને શિયાળો ચારે બાજુ હંમેશાં આનંદથી, તંદુરસ્ત અને ઉત્સાહી રહીને ફરતા.
નદીનદજલાક્રાન્તો દેવગન્ધર્વકિન્નરૈઃ । અપ્સરોભિઃ કિમ્પુરુષૈઃ સર્વકામફલદ્રુમૈઃ
એ પર્વત નદીઓ અને નાળાઓથી ભરેલો હતો, અને તેમાં દેવ, ગંધર્વ, કિન્નર, અપ્સરા, કિમ્પુરુષ અને સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરનારા વૃક્ષો વસતા.
એતાદૃશે વિન્ધ્યનગે કદાચિત્પર્યટન્ મહીમ્ । દેવર્ષિઃ પરમપ્રીતો જગામ સ્વેચ્છયા મુનિઃ
ક્યારેક એ વિંધ્ય પર્વત પર, જ્યારે દેવર્ષિ આનંદથી પૃથ્વી પર ફરતા હતા, પોતાની ઇચ્છાએ ત્યાં આવ્યા.
તં દૃષ્ટ્વા સ નગો મઙ્ક્ષુ તૂર્ણમુત્થાય સમ્ભ્રમાત્ । પાદ્યમર્ઘ્યં તથા દત્ત્વા વરાસનમથાર્પયત્
પર્વતે તેમને જોઈ તરત જ ઉત્સાહથી ઊભો રહી, શ્રદ્ધાપૂર્વક પાદ્ય, અર્ગ્ય અને પછી સુંદર આસન આપ્યું.