શેષો વક્ત્રસહસ્રેણ નહિ યદ્વક્તુમીશ્વરઃ । મૃત્યુઞ્જયો ન ક્ષમશ્ચ વક્તું પઞ્ચમુખેન ચ
શેષ પણ હજારો મોઢા હોવા છતાં એ ગુણો વર્ણવી શકતો નથી; મૃત્યુંજય પણ પોતાના પાંચ મોઢાથી એ કહી શકતો નથી.
ધાતા ચતુર્ણાં વેદાનાં વિધાતા જગતામપિ । બ્રહ્મા ચતુર્મુખેનૈવ નાલં વિષ્ણુશ્ચ સર્વવિત્
ચારેય વેદોના સર્જક, જગતના રચયિતા, ચતુરમુખ બ્રહ્મા અને સર્વજ્ઞ વિષ્ણુ પણ એ વર્ણવી શકતા નથી.
કાર્તિકેયઃ ષણ્મુખેન નાપિ વક્તુમલં ધ્રુવમ્ । ન ગણેશઃ સમર્થશ્ચ યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ
કાર્તિકેય પોતાના છ મોઢાથી પણ એ ગુણો કહી શકતો નથી; યોગીઓના ગુરુ ગણેશ પણ એમાં સમર્થ નથી.
સારભૂતાશ્ચ શાસ્ત્રાણાં વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ । કલામાત્રં યદ્ગુણાનાં ન વિદન્તિ બુધાશ્ચ યે
શાસ્ત્રોનો સાર અને ચારેય વેદો, તેમજ જ્ઞાની પુરુષો પણ, દેવીના ગુણોના એક અંશને પણ જાણતા નથી.
સરસ્વતી જડીભૂતા નાલં તદ્ગુણવર્ણને । સનત્કુમારો ધર્મશ્ચ સનન્દનઃ સનાતનઃ
સરસ્વતી પણ એ ગુણો વર્ણન કરવામાં મૌન થઈ જાય છે; અને સનતકુમાર, ધર્મ, સનંદન, સનાતન પણ એમાં અસમર્થ છે.
સનકઃ કપિલઃ સૂર્યો યેઽન્યે ચ બ્રહ્મણઃ સુતાઃ । વિચક્ષણા ન યદ્વક્તું કિઞ્ચાન્યે જડબુદ્ધયઃ
સનક, કપિલ, સૂર્ય અને અન્ય બ્રહ્માના પુત્રો પણ, જ્ઞાનમાં પારંગત હોવા છતાં, એ ગુણો કહી શકતા નથી; તો જેઓ મૂર્ખ છે તેઓ કેવી રીતે કહી શકે?
ન યદ્વક્તું ક્ષમાઃ સિદ્ધા મુનીન્દ્રા યોગિનસ્તથા । કે ચાન્યે ચ વયં કે વા શ્રીદેવ્યા ગુણવર્ણને
સિદ્ધ, મહામુનિ અને યોગીઓ પણ એ ગુણો વર્ણવી શકતા નથી; તો પછી આપણે કે બીજાઓ કોના હમખમ?
ધ્યાયન્તે યત્પદામ્ભોજં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ । અતિસાધ્યં સ્વભક્તાનાં તદન્યેષાં સુદુર્લભમ્
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ પણ, દેવીના કમળ જેવા ચરણોમાં ધ્યાન ધરે છે; એ તો તેના ભક્તો માટે બહુ સરળ છે, પણ બીજાઓ માટે અતિ દુર્લભ છે.
કશ્ચિત્કિઞ્ચિદ્વિજાનાતિ તદ્ગુણોત્કીર્તનં શુભમ્ । અતિરિક્તં વિજાનાતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિશારદઃ
કેટલાંક લોકો માતાજીના શુભ ગુણગાનમાંથી થોડુંક જાણે છે; પરંતુ બ્રહ્માજી, જે બ્રહ્મને સારી રીતે જાણે છે, એ કરતાં વધુ જાણે છે.
તતોઽતિરિક્તં જાનાતિ ગણેશો જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ । સર્વાતિરિક્તં જાનાતિ સર્વજ્ઞઃ શમ્ભુરેવ સઃ
તે કરતાં વધુ જ્ઞાન ગણેશજી, જ્ઞાનીઓના ગુરુ, જાણે છે; પણ સર્વેમાં સર્વજ્ઞ મહાદેવજીએ જ બધું જાણ્યું છે.
તસ્મૈ દત્તં પુરા જ્ઞાનં કૃષ્ણેન પરમાત્મના । અતીવ નિર્જનેઽરણ્યે ગોલોકે રાસમણ્ડલે
પ્રાચીન સમયમાં, પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણે તેમને ગોલોકના એકાંત વન અને રાસમંડળમાં જ્ઞાન આપ્યું હતું.
તત્રૈવ કથિતં કિઞ્ચિત્તદ્ગુણોત્કીર્તનં શુભમ્ । ધર્મં ચ કથયામાસ શિવલોકે શિવઃ સ્વયમ્
ત્યાં માતાજીના શુભ ગુણગાનમાંથી થોડુંક જ વર્ણવાયું હતું; અને શિવલોકમાં શિવજીએ પોતે ધર્મનું વર્ણન કર્યું હતું.
ધર્મસ્તુ કથયામાસ ભાસ્વતે પૃચ્છતે તથા । યામારાધ્ય મત્પિતાપિ સમ્પ્રાપ તપસા સતિ
શિવજીએ એ ધર્મ ભાસ્કરદેવને કહ્યું, જેમણે પૂછ્યું હતું; અને જેમની આરાધના કરીને મારા પિતાએ પણ તપસ્યા દ્વારા એ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
પૂર્વં સ્વં વિષયં ચાહં ન ગૃહ્ણામિ પ્રયત્નતઃ । વૈરાગ્યયુક્તસ્તપસે ગન્તુમિચ્છામિ સુવ્રતે
પહેલાં હું મારા રાજ્યને મનથી સ્વીકારતો નહોતો; વૈરાગ્યથી ભરેલો હોવાથી, હે સુવ્રતે, હું તપ માટે જવું ઇચ્છતો હતો.
તદા માં કથયામાસ પિતા તદ્ગુણકીર્તનમ્ । યથાગમં તદ્વદામિ નિબોધાતીવ દુર્ગમમ્
ત્યારે મારા પિતાએ મને માતાજીના ગુણગાન વિશે કહ્યું; જે રીતે મેં સાંભળ્યું, એ જ રીતે હવે હું કહું છું—સાંભળો, કારણ કે એ સમજવા ખૂબ જ અઘરું છે.
તદ્ગુણં સા ન જાનાતિ તદન્યસ્ય ચ કા કથા । યથાકાશો ન જાનાતિ સ્વાન્તમેવ વરાનને
માતાજી પોતે પોતાના ગુણોને જાણતી નથી—તો બીજાની તો વાત જ શું? જેમ આકાશ પોતાનું અંતર જાણતું નથી, તેમ, હે સુન્દરમુખી.
સર્વાત્મા સર્વભગવાન્ સર્વકારણકારણઃ । સર્વેશ્વરશ્ચ સર્વાદ્યઃ સર્વવિત્પરિપાલકઃ । ૨૫ નિત્યરૂપી નિત્યદેહી નિત્યાનન્દો નિરાકૃતિઃ । નિરઙ્કુશો નિરાશઙ્કો નિર્ગુણશ્ચ નિરામયઃ
તે સર્વનો આત્મા છે, સર્વનો ભગવાન છે, સર્વ કારણોના પણ કારણ છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વનો આરંભ છે, સર્વને જાણનારો અને રક્ષક છે; એનું સ્વરૂપ શાશ્વત છે, દેહ શાશ્વત છે, આનંદ શાશ્વત છે, નિરૂપમ છે, બંધનથી મુક્ત છે, શંકાથી રહિત છે, ગુણરહિત છે અને દુઃખથી મુક્ત છે.
નિર્લિપ્તઃ સર્વસાક્ષી ચ સર્વાધારઃ પરાત્પરઃ । માયાવિશિષ્ટઃ પ્રકૃતિસ્તદ્વિકારાશ્ચ પ્રાકૃતાઃ
એ સર્વથી અલિપ્ત છે, સર્વનો સાક્ષી છે, સર્વનો આધાર છે, સર્વથી પરમ છે; એમાં માયાનો વિશેષ છે અને પ્રકૃતિ તથા તેના બધા પરિવર્તનો એના માટે સ્વાભાવિક છે.
સ્વયં પુમાંશ્ચ પ્રકૃતિસ્તાવભિન્નૌ પરસ્પરમ્ । યથા વહ્નેસ્તસ્ય શક્તિર્ન ભિન્નાસ્ત્યેવ કુત્રચિત્
એ પોતે પુરુષ છે અને પ્રકૃતિ એથી અલગ નથી; જેમ અગ્નિની શક્તિ ક્યારેય તેમાંથી અલગ નથી હોતી.
સેયં શક્તિર્મહામાયા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી । રૂપં બિભર્ત્યરૂપા ચ ભક્તાનુગ્રહહેતવે
આ શક્તિ મહામાયા છે, જે સત્ય, ચેતના અને આનંદ સ્વરૂપ છે; ભક્તોને કૃપા કરવા માટે એ સ્વરૂપવાળી પણ છે અને નિરૂપમ પણ છે.
ગોપાલસુન્દરીરૂપં પ્રથમં સા સસર્જ હ । અતીવ કમનીયં ચ સુન્દરં સુમનોહરમ્
એણે સૌપ્રથમ ગોપાલસુન્દરીનું રૂપ રચ્યું, જે અત્યંત મોહક, સુંદર અને મનને આકર્ષિત કરનારું હતું.
નવીનનીરદશ્યામં કિશોરં ગોપવેષકમ્ । કન્દર્પકોટિલાવણ્યં લીલાધામમનોહરમ્
એ નવાં મેઘ જેવા શ્યામ, યુવાન, ગોપવેશમાં, કરોડો કામદેવ કરતાં પણ વધારે સુંદર, લીલાના ધામ અને મનમોહક હતા.
શરન્મધ્યાહ્નપદ્માનાં શોભામોચનલોચનમ્ । શરત્પાર્વણકોટીન્દુશોભાપ્રચ્છાદનાનનમ્
એના નેત્રો શરદના મધ્યાહ્નના કમળોથી પણ વધારે તેજસ્વી હતા અને મુખ શરદપૂર્ણિમાના કરોડો ચંદ્રથી પણ વધારે પ્રકાશમય હતું.
અમૂલ્યરત્નનિર્માણનાનાભૂષણભૂષિતમ્ । સસ્મિતં શોભિતં શશ્વદમૂલ્યપીતવાસસા
એ અમૂલ્ય રત્નોથી બનેલા વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત, હંમેશા સ્મિતવદન અને અમૂલ્ય પીળાં વસ્ત્રોથી વિભૂષિત હતા.
પરબ્રહ્મસ્વરૂપં ચ જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા । સુખદૃશ્યં ચ શાન્તં ચ રાધાકાન્તમનન્તકમ્
એ પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ, બ્રહ્મતેજથી પ્રજ્વલિત, દર્શન માટે આનંદદાયક, શાંત અને રાધાજીના અનંત પ્રિય છે.
ગોપીભિર્વીક્ષ્યમાણં ચ સસ્મિતાભિશ્ચ સન્તતમ્ । રાસમણ્ડલમધ્યસ્થં રત્નસિંહાસનસ્થિતમ્
ગોપીઓ સતત સ્મિતભરી નજરે તેમને નિહાળતી રહે છે; તેઓ રાસમંડળના મધ્યમાં રત્નસિંહાસન પર વિરાજમાન છે.
વંશીં ક્વણન્તં દ્વિભુજં વનમાલાવિભૂષિતમ્ । કૌસ્તુભેન્દ્રમણીન્દ્રેણ શશ્વદ્વક્ષઃસ્થલોજ્જ્વલમ્
વાંસી વગાડતો, બે હાથવાળો, જંગલના ફૂલોની માળા પહેરેલો, કૌસ્તુભ અને ઇન્દ્રમણિથી તેની છાતી હંમેશા તેજસ્વી રહે છે.
કુઙ્કુમાગુરુકસ્તુરીચન્દનાર્ચિતવિગ્રહમ્ । ચારુચમ્પકમાલાક્તં માલતીમાલ્યમણ્ડિતમ્
કુંકુમ, અગર, કસ્તૂરી અને ચંદનથી તેની મૂર્તિ પૂજાય છે; સુંદર ચંપાના ફૂલોની માળા અને માલતીની માળા વડે તે સજાયેલો છે.
ચારુચન્દ્રકશોભાઢ્યં ચૂડાવઙ્ક્રિમરાજિતમ્ । એવંભૂતં ચ ધ્યાયન્તિ ભક્તા ભક્તિપરિપ્લુતાઃ
સુંદર અર્ધચંદ્રથી તેજસ્વી, તેના મુકુટમાં મોરપાંખ શોભે છે; આવા રૂપમાં ભક્તો ભક્તિમાં ડૂબીને તેનું ધ્યાન કરે છે.
યદ્ભયાજ્જગતા ધાતા વિધત્તે સૃષ્ટિમેવ ચ । કર્માનુસારાલ્લિખિતં કરોતિ સર્વકર્મણામ્
જેના ભયથી જગતના સર્જનહાર સર્જન કરે છે, અને કર્મ પ્રમાણે બધાં કાર્યો લખે અને કરે છે.