બિભર્તિ સૂક્ષ્મં દેહં તં તદ્રૂપં ભોગહેતવે । સ દેહો ન ભવેદ્ભસ્મ જ્વલદગ્નૌ મમાલયે
એ જિવાત્મા અનુભવ માટે એ જ સ્વરૂપનું સૂક્ષ્મ શરીર ધારણ કરે છે; પણ મારા તેજથી ભરેલા ધામમાં એ શરીર કદી રાખ બનતું નથી.
જલેન નષ્ટો દેહી વા પ્રહારે સુચિરં કૃતે । ન શસ્ત્રેણ ન વાસ્ત્રેણ સુતીક્ષ્ણકણ્ટકે તથા
પાણીમાં, લાંબા સમય સુધી મારથી, શસ્ત્રથી, કપડાથી કે તીક્ષ્ણ કાંટાથી પણ એ જિવાત્મા નષ્ટ થતો નથી.
તપ્તદ્રવે તપ્તલોહે તપ્તપાષાણ એવ ચ । પ્રતપ્તપ્રતિમાશ્લેષે યત્પૂર્વપતનેઽપિ ચ
તપેલા દ્રવમાં, તપેલા લોખંડમાં, તપેલા પથ્થરમાં કે તપેલી મૂર્તિને ચાંપતા, કે અગાઉ પડવાથી પણ એ નાશ પામતો નથી.
ન દગ્ધો ન ચ ભગ્નઃ સ ભુઙ્ક્તે સન્તાપમેવ ચ । કથિતો દેહવૃત્તાન્તઃ કારણં ચ યથાગમમ્ । કુણ્ડાનાં લક્ષણં સર્વં બોધાય કથયામિ તે
એ ન બળે, ન તૂટે, ફક્ત દુઃખનો અનુભવ કરે છે; શરીર અને તેનું કારણ શાસ્ત્ર પ્રમાણે સમજાવ્યું. હવે હું તને કુંડના બધા લક્ષણો સમજાવું છું.
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે નારાયણનારદસંવાદે દેવપૂજનાત્ સર્વારિષ્ટનિવૃત્તિવર્ણનં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે અઢાર હજાર શ્લોકવાળી શ્રીમદ્ દેવીભાગવત મહાપુરાણની નવમી સ્કંધમાં, નારાયણ અને નારદ સંવાદમાં, દેવપૂજનથી સર્વ દુઃખ નિવૃત્તિનું વર્ણન કરતો છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
નાનાનરકકુણ્ડવર્ણનમ્ સાવિત્ર્યુવાચ ધર્મરાજ ઉવાચ પૂર્ણેન્દુમણ્ડલાકારં સર્વં કુણ્ડં ચ વર્તુલમ્ । નિમ્નં પાષાણભેદૈશ્ચ પાચિતં બહુભિઃ સતિ
નાનાં નરકકુંડનું વર્ણન: સાવિત્રી બોલી— ધર્મરાજા કહે છે: આખું કુંડ પૂર્ણ ચાંદની જેવું ગોળ છે, ઊંડું છે અને અનેક તૂટી ગયેલા પથ્થરોથી ભરેલું છે.
ન નશ્વરં ચાપ્રલયં નિર્મિતં ચેશ્વરેચ્છયા । ક્લેશદં પાતકાનાં ચ નાનારૂપં તદાલયમ્
આ કુંડ નાશ પામતું નથી, પ્રલયમાં પણ ટકે છે અને ભગવાનની ઈચ્છાથી બનેલું છે; પાપીઓને દુઃખ આપતું, અનેક પ્રકારના રૂપ ધરાવતું એ સ્થાન છે.
જ્વલદઙ્ગારરૂપં ચ શતહસ્તશિખાન્વિતમ્ । પરિતઃ ક્રોશમાનં ચ વહ્નિકુણ્ડં પ્રકીર્તિતમ્
આ કુંડ ધધકતા અંગારોથી ભરેલું છે, તેની જ્વાળા સો હાથ ઊંચી છે અને ચારે બાજુ એક ક્રોશ જેટલું વિસ્તાર ધરાવતું અગ્નિકુંડ કહેવાય છે.
મહાશબ્દં પ્રકુર્વદ્ભિઃ પાપિભિઃ પરિપૂરિતમ્ । રક્ષિતં મમ દૂતૈશ્ચ તાડિતૈશ્ચાપિ સન્તતમ્
આ કુંડ પાપીઓના ભયાનક અવાજોથી ભરેલું છે અને મારા દૂતોએ સતત તેને રક્ષેલું અને મારેલું છે.
પ્રતપ્તોદકપૂર્ણં ચ હિંસ્રજન્તુસમન્વિતમ્ । મહાઘોરં કાકુશબ્દં પ્રહારેણ દૃઢેન ચ
આ કુંડ ઉકળતા પાણી અને હિંસક પ્રાણીઓથી ભરેલું છે, અત્યંત ભયાનક છે, ભયાનક ચીસો અને જોરદાર મારથી ડરાવતું છે.
ક્રોશાર્ધમાનં તદ્દૂતૈસ્તાડિતૈર્મમ પાર્ષદૈઃ । તપ્તક્ષારોદકૈઃ પૂર્ણં પુનઃ કાકૈશ્ચ સઙ્કુલમ્
આ કુંડ અડધો ક્રોશ જેટલું છે, મારા સેવકોએ તેને માર્યું છે, ફરીથી તપેલા ખારા પાણીથી ભરેલું છે અને કાગડાઓથી ગૂંથાયેલું છે.
સઙ્કુલં પાપિભિશ્ચૈવ ક્રોશમાનં ભયાનકમ્ । ત્રાહીતિ શબ્દં કુર્વદ્ભિર્મમ દૂતૈશ્ચ તાડિતૈઃ
આ કુંડ પાપીઓથી ભરેલું છે, ભયાનક ચીસો કરે છે અને મારા દૂતોએ માર મારતાં, 'બચાવો!' એમ રડતા અવાજો સંભળાય છે.
પ્રચલદ્ભિરનાહારૈઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકૈઃ । વિડ્ભિરેવ કૃતં પૂર્ણં ક્રોશમાનં ચ કુત્સિતમ્
ભૂખ્યા અને કંપતા શરીરવાળા, સુકાઈ ગયેલા ગળા, હોઠ અને જીભ ધરાવતા, આખા શરીર પર ગંદકીથી ભરેલા, દુઃખથી રડતા અને દયનીય રીતે ચીસો પાડતા હોય છે.
અતિદુર્ગન્ધિસંસક્તં વ્યાપ્તં પાપિભિરન્વહમ્ । તાડિતૈર્મમ દૂતૈશ્ચ તદાહારૈઃ સુદારુણૈઃ
અતિ દુર્ગંધથી ભરેલું, પાપીઓ રોજ ભરતા, મારા દૂતોએ મારેલા અને એ ભયાનક ખોરાકથી સતત પીડાતા હોય છે.
રક્ષેતિ શબ્દં કુર્વદ્ભિસ્તત્કીટૈરેવ ભક્ષિતૈઃ । તપ્તમૂત્રદ્રવૈઃ પૂર્ણં મૂત્રકીટૈશ્ચ સઙ્કુલમ્
‘બચાવો’ એવી ચીસો પાડતા, જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતા, ગરમ મૂત્રથી ભરેલા અને મૂત્રમાં રહેતા કીડીઓથી ગૂંથાયેલા હોય છે.
યુક્તં મહાપાતકિભિસ્તત્કીટૈર્ભક્ષિતૈઃ સદા । ગવ્યૂતિમાનં ધ્વાન્તાક્તં શબ્દકૃદ્ભિશ્ચ સન્તતમ્
મહાપાપીઓ હંમેશા રહેતા, એ જ જીવાતો સતત ખાય છે, એક યોજન જેટલું મોટું, અંધકારથી ઘેરાયેલું અને ચીસોથી સતત ગૂંજી રહે છે.
મદ્દૂતૈસ્તાડિતૈર્ઘોરૈઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકૈઃ । શ્લેષ્મપૂર્ણં પ્રશમિતં તત્કીટૈઃ પૂરિતં સદા
મારા ભયાનક દૂતોએ મારેલા, સુકાઈ ગયેલા ગળા, હોઠ અને જીભ ધરાવતા, કફથી ભરેલા, શાંત થયેલા અને એ જીવાતોથી હંમેશા ભરેલા હોય છે.
તદ્ભોજિભિઃ પાપિભિશ્ચ વેષ્ટિતં વેષ્ટિતૈઃ સદા । ક્રોશાર્ધં ગરકુણ્ડં ચ ગરભોજિભિરન્વિતમ્
એ પાપી ખાવાવાળાઓથી સતત ઘેરાયેલું, અડધા ક્રોશ જેટલું મોટું ઝીણું, ઝેર ખાવાવાળાઓ સાથે ભરેલું છે.
ગરકીટૈર્ભક્ષિતૈશ્ચ પાપિભિઃ પૂર્ણમેવ ચ । તાડિતૈર્મમ દૂતૈશ્ચ શબ્દકૃદ્ભિશ્ચ કમ્પિતૈઃ
ઝેર ખાવતી જીવાતો અને પાપીઓથી આખું ભરેલું, મારા દૂતોએ મારેલા અને ભયાનક અવાજ કરનારાઓથી હલાવાતું રહે છે.
સર્પાકારેર્વજ્રદંષ્ટ્રૈ શુષ્કકણ્ઠૈઃ સુદારુણૈઃ । નેત્રયોર્મલપૂર્ણં ચ ક્રોશાર્ધં કીટસંયુતમ્
સર્પ જેવાં વજ્રદાંતોવાળા, સુકાઈ ગયેલા ગળાવાળા, અત્યંત ભયાનક, અડધા ક્રોશ જેટલું મોટું, આંખો વચ્ચે ગંદકીથી ભરેલું અને જીવાતોથી ગૂંથાયેલું છે.
પાપિભિઃ સઙ્કુલં શશ્વદ્ભ્રમદ્ભિઃ કીટભક્ષિતૈઃ । વસારસેન સમ્પૂર્ણં ક્રોશતુર્યં સુદુઃસહમ્
પાપીઓથી સતત ભરેલું, સતત ફરતા અને જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતા, ચરબી અને મજ્જાથી ભરેલું, ચોથા ભાગ જેટલું મોટું અને અત્યંત અસહ્ય છે.
તદ્ભોજિભિઃ પાતકિભિર્મમ દૂતૈશ્ચ તાડિતૈઃ । શુક્રકુણ્ડં ક્રોશમિતં શુક્રકીટૈશ્ચ સંયુતમ્
એ ખાવાવાળાઓ પાપી છે, મારા દૂતોએ મારેલા, એક ક્રોશ જેટલું મોટું શુક્રથી ભરેલું અને શુક્ર ખાવતી જીવાતો સાથે છે.
પાપિભિઃ સઙ્કુલં શશ્વદ્ દ્રવદ્ભિઃ કીટભક્ષિતૈઃ । દુર્ગન્ધિરક્તપૂર્ણં ચ વાપીમાનં ગભીરકમ્
પાપીઓથી હંમેશા ભરેલું, વહેતા અને જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતા, દુર્ગંધયુક્ત લોહીથી ભરેલું અને ઊંડું મોટું ખાડું છે.
તદ્ભોજિભિઃ પાપિભિશ્ચ સઙ્કુલં કીટભક્ષિતમ્ । પૂર્ણં નેત્રાશ્રુભિસ્તપ્તં બહુપાપિભિરન્વિતમ્
પાપી ખાવાવાળાઓ અને પાપીઓથી ભરેલું, જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતું, આંખમાંથી વહેતા તપતા આંસુઓથી ભરેલું અને અનેક પાપીઓ સાથે છે.
વાપીતુર્યપ્રમાણં ચ રુદદ્ભિઃ કીટભક્ષિતૈઃ । નૃણાં ગાત્રમલૈર્યુક્તં તદ્ભક્ષૈઃ પાપિભિર્યુતમ્
ચોથા ભાગ જેટલું મોટું ખાડું, રડતા અને જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતા, મનુષ્યના શરીરની ગંદકીથી ભરેલું અને પાપીઓ દ્વારા ખાવામાં આવતું.
તાડિતૈર્મમ દૂતૈશ્ચ વ્યગ્રૈશ્ચ કીટભક્ષિતૈઃ । કર્ણવિટ્પરિપૂર્ણં ચ તદ્ભક્ષૈઃ પાપિભિર્વૃતમ્
મારા દૂતોએ મારેલા અને ઉગ્ર રીતે હલાવેલા, જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતાં, કાનની ગંદકીથી સંપૂર્ણ ભરેલું અને એ ખાવાવાળા પાપીઓથી ઘેરાયેલું.
વાપીતુર્યપ્રમાણં ચ બ્રુવદ્ભિઃ કીટભક્ષિતૈઃ । મજ્જાપૂર્ણં નરાણાં ચ મહાદુર્ગન્ધિસંયુતમ્
ચોથા ભાગ જેટલું મોટું ખાડું, બોલતા અને જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતાં, મનુષ્યની મજ્જાથી ભરેલું અને ભયાનક દુર્ગંધથી ભરપૂર.
મહાપાતકિભિર્યુક્તં વાપીતુર્યપ્રમાણકમ્ । પરિપૂર્ણં સિગ્ધમાંસૈર્મમ દૂતૈશ્ચ તાડિતૈઃ
મહાપાપીઓથી ભરેલું, ચોથા ભાગ જેટલું મોટું ખાડું, ચીકણાં માંસથી સંપૂર્ણ ભરેલું અને મારા દૂતોએ મારેલું.
પાપિભિઃ સઙ્કુલં ચૈવ વાપીમાનં ભયાનકમ્ । કન્યાવિક્રયિભિશ્ચૈવ તદ્ભક્ષ્યૈઃ કીટભક્ષિતૈઃ
પાપીઓથી ભરેલું, ભયાનક મોટું ખાડું, કન્યાઓ વેચનારા અને એ ખાવાવાળા તથા જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતાં.
પાહીતિ શબ્દં કુર્વદ્ભિસ્ત્રાસિતૈશ્ચ ભયાનકૈઃ । વાપીતુર્યપ્રમાણં ચ નખાદિકચતુષ્ટયમ્
‘બચાવો’ એવી ચીસો પાડતા, ડરાયેલા અને ભયાનક, ચોથા ભાગ જેટલું મોટું ખાડું, નખ અને આવાં ચાર પ્રકારની વસ્તુઓથી ભરેલું.