યાસ્યન્તિ તે ચ સર્વત્ર હરિદાસાશ્રમં વિના । કૃષ્ણમન્ત્રોપાસકાચ્ચ વૈનતેયાદિવોરગાઃ
એ લોકો સર્વત્ર જઈ શકે છે, પણ હરિના સેવકોના આશ્રમમાં નથી જઈ શકતા; કૃષ્ણમંત્રના ઉપાસકો પાસેથી પણ ગરુડ જેવા સાપો દૂર રહે છે.
દેવીમન્ત્રોપાસકાનાં નામ્નાઞ્ચૈવ નિકૃન્તનમ્ । કરોતિ નખલેખન્યા ચિત્રગુપ્તશ્ચ ભીતવત્
દેવીમંત્રના ઉપાસકોના નામ પણ ચિત્રગુપ્ત પોતાના નખથી લાઈને, ડરીને, કાપી નાખે છે.
મધુપર્કાદિકં તેષાં કુરુતે ચ પુનઃ પુનઃ । વિલઙ્ઘ્ય બ્રહ્મલોકં ચ લોકં ગચ્છન્તિ તે સતિ
તેમને માટે મધુપર્ક અને બીજા ઉપહાર વારંવાર કરવામાં આવે છે; તેઓ બ્રહ્મલોકને પાર કરી એ લોકમાં જાય છે.
દુરિતાનિ ચ નશ્યન્તિ યેષાં સંસ્પર્શમાત્રતઃ । તે મહાભાગ્યવન્તો હિ સહસ્રકુલપાવનાઃ
જેનાં સ્પર્શથી જ પાપો નાશ પામે છે, એ લોકો ખરેખર મહાભાગ્યશાળી છે અને હજાર કુળોને પવિત્ર કરે છે.
યથા ચ પ્રજ્વલદ્વહ્નૌ શુષ્કાનિ ચ તૃણાનિ ચ । પ્રાપ્નોતિ મોહઃ સમ્મોહં તાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભીતવત્
જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં સુકાં ઘાસ અને લાકડાં જોઈને માણસ ગભરાઈ જાય છે, એમ જ ભય અને ભ્રમમાં પડી જાય છે.
કામશ્ચ કામિનં યાતિ લોભક્રોધૌ તતઃ સતિ । મૃત્યુઃ પ્રલીયતે રોગો જરા શોકો ભયં તથા
ઈચ્છા ઈચ્છાવાળાને મળે છે, પછી લોભ અને ક્રોધ આવે છે; મૃત્યુ, રોગ, વૃદ્ધાપન, દુઃખ અને ભય બધું જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
કાલઃ શુભાશુભં કર્મ હર્ષો ભોગસ્તથૈવ ચ । યે યે ન યાન્તિ તાં પીડાં કથિતાસ્તે મયા સતિ
કાળ, શુભ-અશુભ કર્મો, આનંદ અને ભોગ—જે જે એ પીડા સુધી પહોંચતા નથી, એ બધું હું તને સમજાવ્યું છે.
શૃણુ દેહવિવરણં કથયામિ યથાગમમ્ । પૃથિવી વાયુરાકાશસ્તેજસ્તોયમિતિ સ્ફુટમ્
હવે સાંભળ, હું તને શાસ્ત્ર પ્રમાણે શરીરનું વર્ણન કહું છું: પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, અગ્નિ અને પાણી—આ પાંચ તત્વો સ્પષ્ટ રીતે છે.
દેહિનાં દેહબીજં ચ સ્રષ્ટૃસૃષ્ટિવિધૌ પરમ્ । પૃથિવ્યાદિપઞ્જભૂતૈર્યો દેહો નિર્મિતો ભવેત્
સૃષ્ટિકારની મહાન રચનામાં, પૃથ્વીથી શરૂ થતા પાંચ તત્વોથી જિવાત્માનો શરીરનું બીજ બને છે.
સ કૃત્રિમો નશ્વરશ્ચ ભસ્મસાચ્ચ ભવેદિહ । બદ્ધોઽઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણશ્ચ યો જીવઃ પુરુષઃ કૃતઃ
આ શરીર બનાવટનું છે અને નાશવાન છે, અંતે એ રાખ બની જાય છે; અંગૂઠા જેટલી માપનો બંધાયેલો જીવ, એ જ પુરુષ કહેવાય છે.
બિભર્તિ સૂક્ષ્મં દેહં તં તદ્રૂપં ભોગહેતવે । સ દેહો ન ભવેદ્ભસ્મ જ્વલદગ્નૌ મમાલયે
એ જિવાત્મા અનુભવ માટે એ જ સ્વરૂપનું સૂક્ષ્મ શરીર ધારણ કરે છે; પણ મારા તેજથી ભરેલા ધામમાં એ શરીર કદી રાખ બનતું નથી.
જલેન નષ્ટો દેહી વા પ્રહારે સુચિરં કૃતે । ન શસ્ત્રેણ ન વાસ્ત્રેણ સુતીક્ષ્ણકણ્ટકે તથા
પાણીમાં, લાંબા સમય સુધી મારથી, શસ્ત્રથી, કપડાથી કે તીક્ષ્ણ કાંટાથી પણ એ જિવાત્મા નષ્ટ થતો નથી.
તપ્તદ્રવે તપ્તલોહે તપ્તપાષાણ એવ ચ । પ્રતપ્તપ્રતિમાશ્લેષે યત્પૂર્વપતનેઽપિ ચ
તપેલા દ્રવમાં, તપેલા લોખંડમાં, તપેલા પથ્થરમાં કે તપેલી મૂર્તિને ચાંપતા, કે અગાઉ પડવાથી પણ એ નાશ પામતો નથી.
ન દગ્ધો ન ચ ભગ્નઃ સ ભુઙ્ક્તે સન્તાપમેવ ચ । કથિતો દેહવૃત્તાન્તઃ કારણં ચ યથાગમમ્ । કુણ્ડાનાં લક્ષણં સર્વં બોધાય કથયામિ તે
એ ન બળે, ન તૂટે, ફક્ત દુઃખનો અનુભવ કરે છે; શરીર અને તેનું કારણ શાસ્ત્ર પ્રમાણે સમજાવ્યું. હવે હું તને કુંડના બધા લક્ષણો સમજાવું છું.
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે નારાયણનારદસંવાદે દેવપૂજનાત્ સર્વારિષ્ટનિવૃત્તિવર્ણનં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે અઢાર હજાર શ્લોકવાળી શ્રીમદ્ દેવીભાગવત મહાપુરાણની નવમી સ્કંધમાં, નારાયણ અને નારદ સંવાદમાં, દેવપૂજનથી સર્વ દુઃખ નિવૃત્તિનું વર્ણન કરતો છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
નાનાનરકકુણ્ડવર્ણનમ્ સાવિત્ર્યુવાચ ધર્મરાજ ઉવાચ પૂર્ણેન્દુમણ્ડલાકારં સર્વં કુણ્ડં ચ વર્તુલમ્ । નિમ્નં પાષાણભેદૈશ્ચ પાચિતં બહુભિઃ સતિ
નાનાં નરકકુંડનું વર્ણન: સાવિત્રી બોલી— ધર્મરાજા કહે છે: આખું કુંડ પૂર્ણ ચાંદની જેવું ગોળ છે, ઊંડું છે અને અનેક તૂટી ગયેલા પથ્થરોથી ભરેલું છે.
ન નશ્વરં ચાપ્રલયં નિર્મિતં ચેશ્વરેચ્છયા । ક્લેશદં પાતકાનાં ચ નાનારૂપં તદાલયમ્
આ કુંડ નાશ પામતું નથી, પ્રલયમાં પણ ટકે છે અને ભગવાનની ઈચ્છાથી બનેલું છે; પાપીઓને દુઃખ આપતું, અનેક પ્રકારના રૂપ ધરાવતું એ સ્થાન છે.
જ્વલદઙ્ગારરૂપં ચ શતહસ્તશિખાન્વિતમ્ । પરિતઃ ક્રોશમાનં ચ વહ્નિકુણ્ડં પ્રકીર્તિતમ્
આ કુંડ ધધકતા અંગારોથી ભરેલું છે, તેની જ્વાળા સો હાથ ઊંચી છે અને ચારે બાજુ એક ક્રોશ જેટલું વિસ્તાર ધરાવતું અગ્નિકુંડ કહેવાય છે.
મહાશબ્દં પ્રકુર્વદ્ભિઃ પાપિભિઃ પરિપૂરિતમ્ । રક્ષિતં મમ દૂતૈશ્ચ તાડિતૈશ્ચાપિ સન્તતમ્
આ કુંડ પાપીઓના ભયાનક અવાજોથી ભરેલું છે અને મારા દૂતોએ સતત તેને રક્ષેલું અને મારેલું છે.
પ્રતપ્તોદકપૂર્ણં ચ હિંસ્રજન્તુસમન્વિતમ્ । મહાઘોરં કાકુશબ્દં પ્રહારેણ દૃઢેન ચ
આ કુંડ ઉકળતા પાણી અને હિંસક પ્રાણીઓથી ભરેલું છે, અત્યંત ભયાનક છે, ભયાનક ચીસો અને જોરદાર મારથી ડરાવતું છે.
ક્રોશાર્ધમાનં તદ્દૂતૈસ્તાડિતૈર્મમ પાર્ષદૈઃ । તપ્તક્ષારોદકૈઃ પૂર્ણં પુનઃ કાકૈશ્ચ સઙ્કુલમ્
આ કુંડ અડધો ક્રોશ જેટલું છે, મારા સેવકોએ તેને માર્યું છે, ફરીથી તપેલા ખારા પાણીથી ભરેલું છે અને કાગડાઓથી ગૂંથાયેલું છે.
સઙ્કુલં પાપિભિશ્ચૈવ ક્રોશમાનં ભયાનકમ્ । ત્રાહીતિ શબ્દં કુર્વદ્ભિર્મમ દૂતૈશ્ચ તાડિતૈઃ
આ કુંડ પાપીઓથી ભરેલું છે, ભયાનક ચીસો કરે છે અને મારા દૂતોએ માર મારતાં, 'બચાવો!' એમ રડતા અવાજો સંભળાય છે.
પ્રચલદ્ભિરનાહારૈઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકૈઃ । વિડ્ભિરેવ કૃતં પૂર્ણં ક્રોશમાનં ચ કુત્સિતમ્
ભૂખ્યા અને કંપતા શરીરવાળા, સુકાઈ ગયેલા ગળા, હોઠ અને જીભ ધરાવતા, આખા શરીર પર ગંદકીથી ભરેલા, દુઃખથી રડતા અને દયનીય રીતે ચીસો પાડતા હોય છે.
અતિદુર્ગન્ધિસંસક્તં વ્યાપ્તં પાપિભિરન્વહમ્ । તાડિતૈર્મમ દૂતૈશ્ચ તદાહારૈઃ સુદારુણૈઃ
અતિ દુર્ગંધથી ભરેલું, પાપીઓ રોજ ભરતા, મારા દૂતોએ મારેલા અને એ ભયાનક ખોરાકથી સતત પીડાતા હોય છે.
રક્ષેતિ શબ્દં કુર્વદ્ભિસ્તત્કીટૈરેવ ભક્ષિતૈઃ । તપ્તમૂત્રદ્રવૈઃ પૂર્ણં મૂત્રકીટૈશ્ચ સઙ્કુલમ્
‘બચાવો’ એવી ચીસો પાડતા, જીવાતો દ્વારા ખાવામાં આવતા, ગરમ મૂત્રથી ભરેલા અને મૂત્રમાં રહેતા કીડીઓથી ગૂંથાયેલા હોય છે.
યુક્તં મહાપાતકિભિસ્તત્કીટૈર્ભક્ષિતૈઃ સદા । ગવ્યૂતિમાનં ધ્વાન્તાક્તં શબ્દકૃદ્ભિશ્ચ સન્તતમ્
મહાપાપીઓ હંમેશા રહેતા, એ જ જીવાતો સતત ખાય છે, એક યોજન જેટલું મોટું, અંધકારથી ઘેરાયેલું અને ચીસોથી સતત ગૂંજી રહે છે.
મદ્દૂતૈસ્તાડિતૈર્ઘોરૈઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકૈઃ । શ્લેષ્મપૂર્ણં પ્રશમિતં તત્કીટૈઃ પૂરિતં સદા
મારા ભયાનક દૂતોએ મારેલા, સુકાઈ ગયેલા ગળા, હોઠ અને જીભ ધરાવતા, કફથી ભરેલા, શાંત થયેલા અને એ જીવાતોથી હંમેશા ભરેલા હોય છે.
તદ્ભોજિભિઃ પાપિભિશ્ચ વેષ્ટિતં વેષ્ટિતૈઃ સદા । ક્રોશાર્ધં ગરકુણ્ડં ચ ગરભોજિભિરન્વિતમ્
એ પાપી ખાવાવાળાઓથી સતત ઘેરાયેલું, અડધા ક્રોશ જેટલું મોટું ઝીણું, ઝેર ખાવાવાળાઓ સાથે ભરેલું છે.
ગરકીટૈર્ભક્ષિતૈશ્ચ પાપિભિઃ પૂર્ણમેવ ચ । તાડિતૈર્મમ દૂતૈશ્ચ શબ્દકૃદ્ભિશ્ચ કમ્પિતૈઃ
ઝેર ખાવતી જીવાતો અને પાપીઓથી આખું ભરેલું, મારા દૂતોએ મારેલા અને ભયાનક અવાજ કરનારાઓથી હલાવાતું રહે છે.
સર્પાકારેર્વજ્રદંષ્ટ્રૈ શુષ્કકણ્ઠૈઃ સુદારુણૈઃ । નેત્રયોર્મલપૂર્ણં ચ ક્રોશાર્ધં કીટસંયુતમ્
સર્પ જેવાં વજ્રદાંતોવાળા, સુકાઈ ગયેલા ગળાવાળા, અત્યંત ભયાનક, અડધા ક્રોશ જેટલું મોટું, આંખો વચ્ચે ગંદકીથી ભરેલું અને જીવાતોથી ગૂંથાયેલું છે.