ધર્મપત્ની તવાત્યન્તં ભવામિ નૃપસત્તમ । ચિન્તિતોઽસિ મયા પૂર્વં ત્વયાહં નાત્ર સંશયઃ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તારી ધર્મપત્ની બનીશ; મેં તને પહેલેથી જ મનમાં ઇચ્છ્યો છે, આમાં કોઈ શંકા નથી.
શાલ્વ ઉવાચ ગૃહીતા ત્વં વરારોહે ભીષ્મેણ પશ્યતો મમ । રથે સંસ્થાપિતા તેન ન ગ્રહીષ્યે કરં તવ
શાલ્વએ કહ્યું: સુંદરિ, તને ભીષ્મએ મારી આંખ સામે પકડી હતી અને રથમાં બેસાડી હતી, તેથી હું તારો હાથ સ્વીકારી શકતો નથી.
પરોચ્છિષ્ટાં ચ કઃ કન્યાં ગૃહ્ણાતિ મતિમાન્નરઃ । અતોઽહં ન ગ્રહીષ્યામિ ત્યક્તાં ભીષ્મેણ માતૃવત્
બીજાના સ્પર્શથી જે કન્યા પરાઈ થઈ ગઈ હોય, એવીને સમજદાર પુરુષ ક્યારેય સ્વીકારતો નથી; એટલે ભીષ્મે જે ત્યજી દીધી, એવી તને હું પણ સ્વીકારતો નથી.
રુદતી વિલપન્તી સા ત્યક્તા તેન મહાત્મના । પુનર્ભીષ્મં સમાગત્ય રુદતી ચેદમબ્રવીત્
એ મહાન આત્માએ જ્યારે તેને ત્યજી દીધી, ત્યારે એ રડતી અને દુઃખ વ્યક્ત કરતી ફરી ભીષ્મ પાસે ગઈ અને રડતાં રડતાં કહ્યું:
શાલ્વો મુક્તાં ત્વયા વીર ન ગૃહ્ણાતિ ગૃહાણ મામ્ । ધર્મજ્ઞોઽસિ મહાભાગ મરિષ્યામ્યન્યથા હ્યહમ્
વીર, શાલ્વ મને સ્વીકારતો નથી કારણ કે તું મને મુક્ત કરી દીધી; હવે તું જ મને સ્વીકાર, ધર્મને જાણનારા સુખી, નહિ તો હું મરી જઈશ.
ભીષ્મ ઉવાચ અન્યચિત્તાં કથં ત્વાં વૈ ગૃહ્ણામિ વરવર્ણિનિ । પિતરં સ્વં વરારોહે વ્રજ શીઘ્નં નિરાકુલા
ભીષ્મએ કહ્યું: સુંદરિ, તારો મન બીજામાં છે, તો હું તને કેવી રીતે સ્વીકારું? તું ચિંતા કર્યા વિના ઝડપથી તારા પિતાજી પાસે જા.
તથોક્તા સા તુ ભીષ્મેણ જગામ વનમેવ હિ । તપશ્ચકાર વિજને તીર્થે પરમપાવને
ભીષ્મના આ શબ્દો સાંભળીને એ વનમાં ગઈ અને એકાંતમાં પવિત્ર તીર્થ પર કઠિન તપસ્યા કરવા લાગી.
દ્વે ભાર્યે ચાતિરૂપાઢ્યે તસ્ય રાજ્ઞો બભૂવતુઃ । અમ્બાલિકા ચામ્બિકા ચ કાશિરાજસુતે શુભે
એ રાજાને બે પત્નીઓ હતી, બંને અત્યંત સુંદર—કાશીરાજની પુત્રીઓ, અમ્બિકા અને અંબાલિકા.
રાજા વિચિત્રવીર્યોઽસૌ તાભ્યાં સહ મહાબલઃ । રેમે નાનાવિહારૈશ્ચ ગૃહે ચોપવને તથા
મહાબળશાળી વિચિત્રવીર્ય રાજા એ બંને સાથે ઘર અને ઉદ્યાનમાં વિવિધ રમણીઓમાં આનંદ માણતો હતો.
વર્ષાણિ નવ રાજેન્દ્રઃ કુર્વન્ ક્રીડા મનોરમામ્ । પ્રાપાસૌ મરણં ભૂયો ગૃહીતો રાજયક્ષ્મણા
રાજાએ નવ વર્ષ સુખપૂર્વક વિતાવ્યા, પછી રાજયક્ષ્મા રોગથી પીડાઈ મૃત્યુ પામ્યો.
મૃતે પુત્રેઽતિદુઃખાર્તા જાતા સત્યવતી તદા । કારયામાસ પુત્રસ્ય પ્રેતકાર્યાણિ મન્ત્રિભિઃ
પુત્રના મૃત્યુથી સત્યવતી ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ; તેણે મંત્રીઓ દ્વારા પુત્રના અંત્યકર્મ કરાવ્યા.
ભીષ્મમાહ તદૈકાન્તે વચનં ચાતિદુઃખિતા । રાજ્યં કુરુ મહાભાગ પિતુસ્તે શન્તનોઃ સુત
એકાંતમાં ભીષ્મ પાસે એ ખૂબ દુઃખી થઈને બોલી: 'શાંતનુના પુત્ર, સુખી, તું રાજપદ સંભાળ.'
ભ્રાતુર્ભાર્યાં ગૃહાણ ત્વં વંશઞ્ચ પરિરક્ષય । યથા ન નાશમાયાતિ યયાતેર્વંશ ઇત્યુત
'તારે ભાઈની પત્ની સ્વીકારી વંશને બચાવવો જોઈએ, જેથી યયાતિના વંશની જેમ આપણો વંશ નાશ પામે નહીં.'
ભીષ્મ ઉવાચ પ્રતિજ્ઞા મે શ્રુતા માતઃ પિત્રર્થે યા મયા કૃતા । નાહં રાજ્યં કરિષ્યામિ ન ચાહં દારસંગ્રહમ્
ભીષ્મએ કહ્યું: 'માતા, પિતાના માટે મેં જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે એ તને ખબર છે; હું રાજપદ સ્વીકારતો નથી અને લગ્ન પણ કરતો નથી.'
સૂત ઉવાચ તદા ચિન્તાતુરા જાતા કથં વંશો ભવેદિતિ । નાલસાદ્ધિ સુખં મહ્યં સમુત્પન્ને હ્યરાજકે
સૂતએ કહ્યું: એ સમયે સત્યવતી ચિંતામાં પડી ગઈ કે હવે વંશ કેવી રીતે ચાલશે; રાજા વિના રાજ્યમાં મને પણ સુખ મળતું નહોતું.
ગાઙ્ગેયસ્તામુવાચેદં મા ચિન્તાં કુરુ ભામિનિ । પુત્રં વિચિત્રવીર્યસ્ય ક્ષેત્રજં ચોપપાદય
ગાંગેયે કહ્યું: 'સુંદરિ, તું ચિંતા ન કર; વિચિત્રવીર્ય માટે ક્ષેત્રજ પુત્ર ઉત્પન્ન કર.'
કુલીનં દ્વિજમાહૂય વધ્વા સહ નિયોજય । નાત્ર દોષોઽસ્તિ વેદેઽપિ કુલરક્ષાવિધૌ કિલ
'કુળીન બ્રાહ્મણને બોલાવી પત્નીઓ સાથે સંયોગ કરાવ; કુળની રક્ષા માટે એમાં કોઈ દોષ નથી, વેદ પણ એ વાતને માન્ય રાખે છે.'
પૌત્રં ચૈવં સમુત્પાદ્ય રાજ્યં દેહિ શુચિસ્મિતે । અહં ચ પાલયિષ્યામિ તસ્ય શાસનમેવ હિ
'આ રીતે પૌત્ર ઉત્પન્ન કરીને, શુચિસ્મિતે, તેને રાજ્ય સોંપ; હું તો તેના આદેશ પ્રમાણે રાજ્ય સંભાળીશ.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કાનીનં સ્વસુતં મુનિમ્ । જગામ મનસા વ્યાસં દ્વૈપાયનમકલ્મષમ્
તેના શબ્દો સાંભળીને, કાનીના પોતાનો પુત્ર, નિર્દોષ વ્યાસને મનમાં યાદ કરી.
સ્મૃતમાત્રસ્તતો વ્યાસ આજગામ સ તાપસઃ । કૃત્વા પ્રણામં માત્રેઽથ સંસ્થિતો દીપ્તિમાન્મુનિઃ
માતા યાદ કરતાં જ, તે તપસ્વી વ્યાસ આવી પહોંચ્યા; માતાને વંદન કરીને, તેજસ્વી મુનિ ત્યાં ઊભા રહ્યા.
ભીષ્મેણ પૂજિતઃ કામં સત્યવત્યા ચ માનિતઃ । તસ્થૌ તત્ર મહાતેજા વિધૂમોઽગ્નિરિવાપરઃ
ભીષ્મે સન્માન આપ્યો અને સત્યવતીએ પણ આદર કર્યો, એ મહાતેજસ્વી મુનિ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ત્યાં ઊભા રહ્યા.
તમુવાચ મુનિં માતા પુત્રમુત્પાદયાધુના । ક્ષેત્રે વિચિત્રવીર્યસ્ય સુન્દરં તવ વીર્યજમ્
માતાએ મુનિને કહ્યું: 'હવે તું વિચિત્રવીર્યના ક્ષેત્રમાં તારી શક્તિથી સુંદર પુત્ર ઉત્પન્ન કર.'
વ્યાસઃ શ્રુત્વા વચો માતુરાપ્તવાક્યમમન્યત । ઓમિત્યુક્ત્વા સ્થિતસ્તત્ર ઋતુકાલમચિન્તયત્
માતાના શબ્દો સાંભળીને, વ્યાસે તેની આજ્ઞા સ્વીકારી; 'ઑમ' કહીને, યોગ્ય સમય વિશે વિચારતા ત્યાં ઊભા રહ્યા.
અમ્બિકા ચ યદા સ્નાતા નારી ઋતુમતી તદા । સઙ્ગં પ્રાપ્ય મુનેઃ પુત્રમસૂતાન્ધં મહાબલમ્
જ્યારે અંબિકા સ્નાન કરીને, યોગ્ય સમયે હતી, ત્યારે તે મુનિ સાથે મળીને, જન્મથી અંધ અને મહાબળવાન પુત્રને જન્મ આપ્યો.
જન્માન્ધં ચ સુતં વીક્ષ્ય દુઃખિતા સત્યવત્યપિ । દ્વિતીયાં ચ વધૂમાહ પુત્રમુત્પાદયાશુ વૈ
પુત્રને જન્મથી અંધ જોઈને, સત્યવતી પણ દુઃખી થઈ; તેણે બીજી વહુને કહ્યું, 'ઝડપી પુત્ર ઉત્પન્ન કર.'
ઋતુકાલેઽથ સમ્પ્રાપ્તે વ્યાસેન સહ સઙ્ગતા । તથા ચામ્બાલિકા રાત્રૌ ગર્ભં નારી દધાર સા
પછી, યોગ્ય સમયે, અંબાલિકા વ્યાસ સાથે રાત્રે મળી અને તે સ્ત્રીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો.
સોઽપિ પાણ્ડુઃ સુતો જાતો રાજ્યયોગ્યો ન સમ્મતઃ । પુત્રાર્થે પ્રેરયામાસ વર્ષાન્તે ચ પુનર્વધૂમ્
એ પુત્ર પાંડુ જન્મ્યો, રાજસિંહાસન માટે યોગ્ય હતો પણ સ્વીકારાયો નહીં; પુત્ર માટે, વર્ષના અંતે ફરીથી વહુને મોકલવામાં આવી.
આહૂય ચ તતો વ્યાસં સમ્પ્રાર્થ્ય મુનિસત્તમમ્ । પ્રેષયામાસ રાત્રૌ સા શયનાગારમુત્તમમ્
પછી વ્યાસને બોલાવી, શ્રેષ્ઠ મુનિ પાસે વિનંતી કરીને, રાત્રે શ્રેષ્ઠ શયનગૃહમાં તેને મોકલવામાં આવી.
ન ગતા ચ વધૂસ્તત્ર પ્રેષ્યા સમ્પ્રેષિતા તયા । તસ્યાં ચ વિદુરો જાતો દાસ્યાં ધર્માંશતઃ શુભઃ
પણ વહુ ગઈ નહીં; તેના બદલે એક દાસીને મોકલવામાં આવી, અને એ દાસીમાંથી વિદુર જન્મ્યા, જે ધર્મનિષ્ઠ અને શુભ હતા.
એવં વ્યાસેન તે પુત્રા ધૃતરાષ્ટ્રાદયસ્ત્રયઃ । ઉત્પાદિતા મહાવીરા વંશરક્ષણહેતવે
આ રીતે વ્યાસે ધૃતરાષ્ટ્ર અને બીજા બે મહાવીર પુત્રો વંશની રક્ષા માટે ઉત્પન્ન કર્યા.