નરકાણાં ચ કુણ્ડાનિ સન્તિ નાનાવિધાનિ ચ । નાનાશાસ્ત્રપ્રમાણેન કર્મભેદેન યાનિ ચ
નરકમાં અનેક પ્રકારના કૂંડા છે, જે જુદી-જુદી ધાર્મિક શાસ્ત્રો અને વિવિધ કર્મો પ્રમાણે નિર્ધારિત થયેલા છે.
વિસ્તૃતાનિ ચ ગર્તાનિ ક્લેશદાનિ ચ દુઃખિનામ્ । ભયઙ્કરાણિ ઘોરાણિ હે વત્સે કુત્સિતાનિ ચ
ત્યાં વિસ્તૃત અને ઊંડા ગાડા છે, જે દુઃખી લોકો માટે કષ્ટદાયક છે; ભયાનક, ભયભર્યા અને અતિ કટિલ, હે વત્સે, અતિ ગંદા છે.
ષડશીતિ ચ કુણ્ડાનિ એવમન્યાનિ સન્તિ ચ । નિબોધ તેષાં નામાનિ પ્રસિદ્ધાનિ શ્રુતૌ સતિ
છપ્પન કૂંડા અને બીજા પણ ઘણા છે; હવે તું સાંભળ, જેનાં નામો શાસ્ત્રોમાં પ્રસિદ્ધ છે.
વહ્નિકુણ્ડં તપ્તકુણ્ડં ક્ષારકુણ્ડં ભયાનકમ્ । વિટ્કુણ્ડં મૂત્રકુણ્ડં ચ શ્લેષ્મકુણ્ડં ચ દુઃસહમ્
અગ્નિનું કૂંડું, ગરમ કૂંડું, ક્ષારથી ભરેલું ભયાનક કૂંડું, વિટનું કૂંડું, મૂત્રનું કૂંડું અને કફથી ભરેલું અસહ્ય કૂંડું.
ગરકુણ્ડં દૂષિકુણ્ડં વસાકુણ્ડં તથૈવ ચ । શુક્રકુણ્ડમસુક્કુણ્ડમશ્રુકુણ્ડં ચ કુત્સિતમ્
વિષનું કૂંડું, ગંદકીનું કૂંડું, ચરબીનું કૂંડું, શુક્રનું કૂંડું, પુકનું કૂંડું અને અશ્રુથી ભરેલું ગંદું કૂંડું.
કુણ્ડં ગાત્રમલાનાં ચ કર્ણવિટ્કુણ્ડમેવ ચ । મજ્જાકુણ્ડં માંસકુણ્ડં નક્રકુણ્ડં ચ દુસ્તરમ્
શરીરના મેલનું કૂંડું, કાનના વિટનું કૂંડું, હાડપિંજરનું કૂંડું, માંસનું કૂંડું અને મગરોથી ભરેલું પાર ન પાડી શકાય એવું કૂંડું.
લોમકુણ્ડં કેશકુણ્ડમસ્થિકુણ્ડં ચ દુસ્તરમ્ । તામ્રકુણ્ડં લોહકુણ્ડં પ્રતપ્તં ક્લેશદં મહત્
વાળનું કૂંડું, કેશનું કૂંડું, હાડકાંનું કૂંડું, પાર ન પાડી શકાય એવું; તાંબાનું કૂંડું, લોહનું કૂંડું, બળતું અને બહુ કષ્ટદાયક.
ચર્મકુણ્ડં તપ્તસુરાકુણ્ડં ચ પરિકીર્તિતમ્ । તીક્ષ્ણકણ્ટકકુણ્ડં ચ વિષોદં વિષકુણ્ડકમ્
ચામડાનું કૂંડું, ગરમ દારૂનું કૂંડું, તીખા કાંટાવાળું કૂંડું, ઝેરથી ભરેલું કૂંડું અને ઝેરી કૂંડું.
પ્રતપ્તકુણ્ડં તૈલસ્ય કુન્તકુણ્ડં ચ દુર્વહમ્ । કૃમિકુણ્ડં પૂયકુણ્ડં સર્પકુણ્ડં દુરન્તકમ્
તેલનું બળતું કૂંડું, કાંટાવાળું કૂંડું, સહન ન કરી શકાય એવું; કીડીઓનું કૂંડું, પુકનું કૂંડું, સાપનું કૂંડું, અતિ ભયાનક.
મશકુણ્ડં દંશકુણ્ડં ભીમં ગરલકુણ્ડકમ્ । કુણ્ડં ચ વજ્રદંષ્ટ્રાણાં વૃશ્ચિકાનાં ચ સુવ્રતે
માખીઓનું કૂંડું, દંશન કરનારા જીવનું કૂંડું, ભયાનક ઝેરનું કૂંડું; વજ્રદાંતવાળાં અને વિચ્છુઓનું કૂંડું, હે સુવ્રતે.
શરકુણ્ડં શૂલકુણ્ડં ખડ્ગકુણ્ડં ચ ભીષણમ્ । ગોલકુણ્ડં નક્રકુણ્ડં કાકકુણ્ડં શુચાસ્પદમ્
તીરનું કૂંડું, ભાલનું કૂંડું, તલવારનું ભયાનક કૂંડું; ગોળનું કૂંડું, મગરનું કૂંડું, કાગડાંનું કૂંડું, દુઃખનું સ્થાન.
મન્થાનકુણ્ડં બીજકુણ્ડં વજ્રકુણ્ડં ચ દુઃસહમ્ । તપ્તપાષાણકુણ્ડં ચ તીક્ષ્ણપાષાણકુણ્ડકમ્
મંથનનું કૂંડું, બીજનું કૂંડું, વજ્રનું અસહ્ય કૂંડું; ગરમ પથ્થરનું કૂંડું અને તીખા પથ્થરનું કૂંડું.
લાલાકુણ્ડં મસીકુણ્ડં ચૂર્ણકુણ્ડં તથૈવ ચ । ચક્રકુણ્ડં વક્રકુણ્ડં કૂર્મકુણ્ડં મહોલ્બણમ્
લાળનું કૂંડું, કાળી શાહીનું કૂંડું, પાવડરનું કૂંડું; ચક્રનું કૂંડું, વાંકું કૂંડું, કાચબુંનું અતિ ભયાનક કૂંડું.
જ્વાલાકુણ્ડં ભસ્મકુણ્ડં દગ્ધકુણ્ડં શુચિસ્મિતે । તપ્તસૂચીમસિપત્રં ક્ષુરધારં સૂચીમુખમ્
જ્વાળાનું કૂંડું, ભસ્મનું કૂંડું, બળતું કૂંડું, હે શુચિસ્મિતે; ગરમ સોયીનું, તલવારની પાંદડીનું, વાળની ધારનું અને સોયી-મુખનું કૂંડું.
ગોકામુખ નક્રમુખં ગજદંશં ચ ગોમુખમ્ । કુમ્ભીપાકં કાલસૂત્રં મત્સ્યોદં કૃમિતન્તુકમ્
ગાયના મુખનું કૂંડું, મગરના મુખનું, હાથીના દંશનનું અને ગાયના મુખનું; કુંભીપાક, કાળસૂત્ર, મત્સ્યોદ અને કીડીઓના તંતુનું કૂંડું.
પાંસુભોજ્યં પાશવેષ્ટં શૂલપ્રોતં પ્રકમ્પનમ્ । ઉલ્કામુખમન્ધકૂપં વેધનં તાડનં તથા
પાંસુ ખાવાનું કૂંડું, દોરાથી બાંધેલું, શૂળમાં ઘૂસડાયેલું અને હલાવેલું; ઉલ્કાનું મુખ, અંધારું કૂવો, છિદ્ર કરવું અને મારવું.
જાલરન્ધ્રં દેહચૂર્ણં દલનં શોષણં કષમ્ । શૂર્પં જ્વાલામુખં ચૈવ ધૂમાન્ધં નાગવેષ્ટનમ્
જાળાની છિદ્રવાળું કૂંડું, શરીર પાવડર કરવાનું, દબાવવાનું, સુકાવવાનું અને ઘસવાનું; શૂર્પ, જ્વાળામુખ, ધૂમથી અંધ અને સાપથી બાંધેલું કૂંડું.
કુણ્ડાન્યેતાનિ સાવિત્રિ પાપિનાં ક્લેશદાનિ ચ । નિયુતૈઃ કિઙ્કરગણૈ રક્ષિતાનિ ચ સન્તતમ્
હે સાવિત્રી, પાપીઓ માટે કષ્ટદાયક એવા આ બધા કૂંડા છે, જે અવિનાશ Hosts દ્વારા હંમેશા રક્ષિત રહે છે.
દણ્ડહસ્તૈઃ પાશહસ્તૈર્મદમત્તૈર્ભયઙ્કરૈઃ । શક્તિહસ્તૈર્ગદાહસ્તૈરસિહસ્તૈઃ સુદારુણૈઃ
લાઠી, પાશ, ભયાનક અને નશામાં ચડેલા, શસ્ત્ર, ગદા અને તલવારથી સજ્જ એવા અત્યંત ભયંકર યોદ્ધાઓ હતા.
તમોયુક્તૈર્દયાહીનૈર્નિવાર્યૈશ્ચ ન સર્વતઃ । તેજસ્વિભિશ્ચ નિઃશઙ્કૈરાતામ્રપિઙ્ગલોચનૈઃ
અંધકારથી ભરેલા, દયાથી ખાલી,四 દિશામાંથી રોકી શકાય એવા નહીં; તેજસ્વી, નિર્ભય અને તાંબાં જેવા તથા પીળા આંખવાળા હતા.
યોગયુક્તૈઃ સિદ્ધિયુક્તૈર્નાનારૂપધરૈર્ભટૈઃ । આસન્નમૃત્યુભિર્દૃષ્ટૈઃ પાપિભિઃ સર્વજીવિભિઃ
યોગમાં તલિન, સિદ્ધિઓથી યુક્ત, અનેક રૂપ ધારણ કરનારા યોદ્ધાઓ; મૃત્યુની નજીક, પાપી અને સર્વ જીવોમાં દેખાતા હતા.
સ્વકર્મનિરતૈઃ સર્વૈઃ શાક્તૈઃ સૌરૈશ્ચ ગાણપૈઃ । અદૃશ્યૈઃ પુણ્યકૃદ્ભિશ્ચ સિદ્ધૈર્યોગિભિરેવ ચ
સ્વકર્મમાં તલિન, શક્તિ-પૂજક, સૂર્ય-પૂજક અને ગણ-પૂજક, અદૃશ્ય, પુણ્ય કરનાર, સિદ્ધ અને યોગી પણ હતા.
સ્વધર્મનિરતૈર્વાપિ વિતતૈર્વા સ્વતન્ત્રકૈઃ । બલવદ્ભિશ્ચ નિઃશઙ્કૈઃ સ્વપ્નદૃષ્ટૈશ્ચ વૈષ્ણવૈઃ
સ્વધર્મમાં તલિન અથવા સર્વત્ર ફેલાયેલા અને સ્વતંત્ર, શક્તિશાળી, નિર્ભય અને સ્વપ્નમાં દેખાતા વૈષ્ણવ પણ હતા.
એતત્તે કથિતં સાધ્વિ કુણ્ડસંખ્યાનિરૂપણમ્ । યેષાં નિવાસો યત્કુણ્ડે નિબોધ કથયામિ તે
હે સાત્વિકે, હું તને કુંડોની સંખ્યા કહી છે; કયા કુંડમાં કોણ રહે છે, તે હવે હું તને કહું છું, સાંભળ.
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે નારાયણનારદસંવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને કુણ્ડસંખ્યાનિરૂપણં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીમદ દેવી ભાગવત મહાપુરાણના નવમ સ્કંધમાં, નારાયણ અને નારદના સંવાદમાં, સાવિત્રીની કથા અને કુંડોની સંખ્યા વર્ણન નામે બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
નાનાકર્મવિપાકફલકથનમ્ ધર્મરાજ ઉવાચ હરિસેવારતઃ શુદ્ધો યોગસિદ્ધો વ્રતી સતિ । તપસ્વી બ્રહ્મચારી ચ ન યાતિ નરકં ધ્રુવમ્
વિવિધ કર્મોના ફળનું વર્ણન. ધર્મરાજા બોલ્યા: જે હરીની સેવા કરે છે, શુદ્ધ છે, યોગમાં સિદ્ધ છે, વ્રતમાં સ્થિર છે, તપસ્વી અને બ્રહ્મચારી છે, તે નિશ્ચિતપણે નરકમાં નથી જતો.
કટુવાચા બાન્ધવાંશ્ચ બલલેપેન યો નરઃ । દગ્ધાન્કરોતિ બલવાન્ વહ્નિકુણ્ડં પ્રયાતિ સઃ
જે મનુષ્ય કડક વાણી અને બળથી પોતાના સગાઓને બળપૂર્વક બળે છે, તે શક્તિશાળી હોવા છતાં અગ્નિકુંડમાં જાય છે.
સ્વગાત્રલોમમાનાબ્દં તત્ર સ્થિત્વા હુતાશને । પશુયોનિમવાપ્નોતિ રૌદ્રદગ્ધાં ત્રિજન્મનિ
ત્યાં પોતાનાં શરીરના વાળ જેટલા વર્ષો સુધી અગ્નિમાં રહેવું પડે છે; પછી તે ત્રણ જન્મ સુધી રૌદ્ર અને દાઝેલી પશુ યોનિ પામે છે.
બ્રાહ્મણં તૃષિતં તપ્તં ક્ષુધિતં ગૃહમાગતમ્ । ન ભોજયતિ યો મૂઢસ્તપ્તકુણ્ડં પ્રયાતિ સઃ
જે મૂર્ખ બ્રાહ્મણને, જે તરસેલો, થાકેલો, ભૂખેલો અને ઘરમાં આવ્યો છે, ખાવા નથી આપે, તે તપ્ત કુંડમાં જાય છે.
તત્ર તલ્લોમમાનં ચ વર્ષં સ્થિત્વા ચ દુઃખદે । તપ્તસ્થલે વહ્નિતલ્પે પક્ષી ચ સપ્તજન્મસુ
ત્યાં પોતાના શરીરના વાળ જેટલા વર્ષો સુધી, દુઃખદાયક તપ્ત જમીન અને અગ્નિની પાંખે રહેવું પડે છે; પછી તે સાત જન્મ સુધી પક્ષી બને છે.