સત્યવત્યૈ નિવેદ્યાશુ દ્વિજાનાહૂય સત્વરઃ । દૈવજ્ઞાન્વેદવિદુષઃ પર્યપૃચ્છચ્છુભં દિનમ્
ભીષ્મે તરત જ સત્યવતીને જાણ કરી, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને જ્યોતિષીઓ બોલાવી, શુભ દિવસ વિશે પૂછ્યું.
કૃત્વા વિવાહસમ્ભારં યદા વૈ ભ્રાતરં નિજમ્ । વિચિત્રવીર્યં ધર્મિષ્ઠં વિવાહયતિ તા યદા
લગ્નની બધી તૈયારી થઈ ગયા પછી, ભીષ્મે પોતાના ધર્મનિષ્ઠ ભાઈ વિચિત્રવીર્યનું લગ્ન તે કન્યાઓ સાથે કરાવવાનું નક્કી કર્યું.
તદા જ્યેષ્ઠાપ્યુવાચેદં કન્યકા જાહ્નવીસુતમ્ । લજ્જમાનાસિતાપાઙ્ગી તિસૄણાં ચારુલોચના
ત્યારે, ત્રણમાંથી મોટી કન્યા, શરમથી નીચે જોઈ, કાળી આંખવાળી, ગંગાપુત્ર ભીષ્મને સૌની હાજરીમાં બોલી.
ગઙ્ગાપુત્ર કુરુશ્રેષ્ઠ ધર્મજ્ઞ કુલદીપક । મયા સ્વયંવરે શાલ્વો વૃતોઽસ્તિ મનસા નૃપઃ
ગંગાપુત્ર, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મને જાણનારા અને કુળના દીપક, મેં સ્વયંવરમાં મનથી શાલ્વ રાજાને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો છે.
વૃતાહં તેન રાજ્ઞા વૈ ચિત્તે પ્રેમસમાકુલે । યથાયોગ્યં કુરુષ્વાદ્ય કુલસ્યાસ્ય પરન્તપ
મને એ રાજાએ પસંદ કરી હતી અને મારું હૃદય પ્રેમથી ભરેલું છે; આજે, દુશ્મનોને જીતનારા, આ કુટુંબ માટે યોગ્ય જે હોય તે કરો.
તેનાહં વૃતપૂર્વાઽસ્મિ ત્વં ચ ધર્મભૃતાં વરઃ । બલવાનસિ ગાઙ્ગેય યથેચ્છસિ તથા કુરુ
મને એ રાજાએ પહેલેથી પસંદ કરી છે અને તમે ધર્મ પાળનારા શ્રેષ્ઠ છો; ગંગાપુત્ર, તમે શક્તિશાળી છો, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે કરો.
સૂત ઉવાચ એવમુક્તસ્તયા તત્ર કન્યયા કુરુનન્દનઃ । અપૃચ્છત્ બ્રાહ્મણાન્વૃદ્ધાન્માતરં સચિવાંસ્તથા
સૂતાએ કહ્યું: એ કન્યાએ આમ કહ્યું ત્યારે, કુરુઓના આનંદભાઈએ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણો, માતા અને મંત્રીઓની સલાહ લીધી.
સર્વેષાં મતમાજ્ઞાય ગાઙ્ગેયો ધર્મવિત્તમઃ । ગચ્છેતિ કન્યકાં પ્રાહ યથારુચિ વરાનને
બધાની વાત સાંભળી, ધર્મને સારી રીતે જાણનારા ગાંગેય ભીષ્મે સુંદરમુખી કન્યાને કહ્યું: 'તમે તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે જાઓ.'
વિસર્જિતાથ સા તેન ગતા શાલ્વનિકેતનમ્ । ઉવાચ તં વરારોહા રાજાનં મનસેપ્સિતમ્
પછી, ભીષ્મે મુક્ત કરી, તે કન્યા શાલ્વના ઘરે ગઈ અને પોતાના મનગમતા રાજાને, જે તેના હૃદયને આનંદ આપતો હતો, મળીને બોલી.
વિનિર્મુક્તાસ્મિ ભીષ્મેણ ત્વન્મનસ્કેતિ ધર્મતઃ । આગતાસ્મિ મહારાજ ગૃહાણાદ્ય કરં મમ
ભીષ્મે મને ધર્મ પ્રમાણે મુક્ત કરી છે, હવે હું મનથી પણ તમારી છું; મહારાજ, હું આવી છું—આજે મારા હાથ પકડી લો.
ધર્મપત્ની તવાત્યન્તં ભવામિ નૃપસત્તમ । ચિન્તિતોઽસિ મયા પૂર્વં ત્વયાહં નાત્ર સંશયઃ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તારી ધર્મપત્ની બનીશ; મેં તને પહેલેથી જ મનમાં ઇચ્છ્યો છે, આમાં કોઈ શંકા નથી.
શાલ્વ ઉવાચ ગૃહીતા ત્વં વરારોહે ભીષ્મેણ પશ્યતો મમ । રથે સંસ્થાપિતા તેન ન ગ્રહીષ્યે કરં તવ
શાલ્વએ કહ્યું: સુંદરિ, તને ભીષ્મએ મારી આંખ સામે પકડી હતી અને રથમાં બેસાડી હતી, તેથી હું તારો હાથ સ્વીકારી શકતો નથી.
પરોચ્છિષ્ટાં ચ કઃ કન્યાં ગૃહ્ણાતિ મતિમાન્નરઃ । અતોઽહં ન ગ્રહીષ્યામિ ત્યક્તાં ભીષ્મેણ માતૃવત્
બીજાના સ્પર્શથી જે કન્યા પરાઈ થઈ ગઈ હોય, એવીને સમજદાર પુરુષ ક્યારેય સ્વીકારતો નથી; એટલે ભીષ્મે જે ત્યજી દીધી, એવી તને હું પણ સ્વીકારતો નથી.
રુદતી વિલપન્તી સા ત્યક્તા તેન મહાત્મના । પુનર્ભીષ્મં સમાગત્ય રુદતી ચેદમબ્રવીત્
એ મહાન આત્માએ જ્યારે તેને ત્યજી દીધી, ત્યારે એ રડતી અને દુઃખ વ્યક્ત કરતી ફરી ભીષ્મ પાસે ગઈ અને રડતાં રડતાં કહ્યું:
શાલ્વો મુક્તાં ત્વયા વીર ન ગૃહ્ણાતિ ગૃહાણ મામ્ । ધર્મજ્ઞોઽસિ મહાભાગ મરિષ્યામ્યન્યથા હ્યહમ્
વીર, શાલ્વ મને સ્વીકારતો નથી કારણ કે તું મને મુક્ત કરી દીધી; હવે તું જ મને સ્વીકાર, ધર્મને જાણનારા સુખી, નહિ તો હું મરી જઈશ.
ભીષ્મ ઉવાચ અન્યચિત્તાં કથં ત્વાં વૈ ગૃહ્ણામિ વરવર્ણિનિ । પિતરં સ્વં વરારોહે વ્રજ શીઘ્નં નિરાકુલા
ભીષ્મએ કહ્યું: સુંદરિ, તારો મન બીજામાં છે, તો હું તને કેવી રીતે સ્વીકારું? તું ચિંતા કર્યા વિના ઝડપથી તારા પિતાજી પાસે જા.
તથોક્તા સા તુ ભીષ્મેણ જગામ વનમેવ હિ । તપશ્ચકાર વિજને તીર્થે પરમપાવને
ભીષ્મના આ શબ્દો સાંભળીને એ વનમાં ગઈ અને એકાંતમાં પવિત્ર તીર્થ પર કઠિન તપસ્યા કરવા લાગી.
દ્વે ભાર્યે ચાતિરૂપાઢ્યે તસ્ય રાજ્ઞો બભૂવતુઃ । અમ્બાલિકા ચામ્બિકા ચ કાશિરાજસુતે શુભે
એ રાજાને બે પત્નીઓ હતી, બંને અત્યંત સુંદર—કાશીરાજની પુત્રીઓ, અમ્બિકા અને અંબાલિકા.
રાજા વિચિત્રવીર્યોઽસૌ તાભ્યાં સહ મહાબલઃ । રેમે નાનાવિહારૈશ્ચ ગૃહે ચોપવને તથા
મહાબળશાળી વિચિત્રવીર્ય રાજા એ બંને સાથે ઘર અને ઉદ્યાનમાં વિવિધ રમણીઓમાં આનંદ માણતો હતો.
વર્ષાણિ નવ રાજેન્દ્રઃ કુર્વન્ ક્રીડા મનોરમામ્ । પ્રાપાસૌ મરણં ભૂયો ગૃહીતો રાજયક્ષ્મણા
રાજાએ નવ વર્ષ સુખપૂર્વક વિતાવ્યા, પછી રાજયક્ષ્મા રોગથી પીડાઈ મૃત્યુ પામ્યો.
મૃતે પુત્રેઽતિદુઃખાર્તા જાતા સત્યવતી તદા । કારયામાસ પુત્રસ્ય પ્રેતકાર્યાણિ મન્ત્રિભિઃ
પુત્રના મૃત્યુથી સત્યવતી ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ; તેણે મંત્રીઓ દ્વારા પુત્રના અંત્યકર્મ કરાવ્યા.
ભીષ્મમાહ તદૈકાન્તે વચનં ચાતિદુઃખિતા । રાજ્યં કુરુ મહાભાગ પિતુસ્તે શન્તનોઃ સુત
એકાંતમાં ભીષ્મ પાસે એ ખૂબ દુઃખી થઈને બોલી: 'શાંતનુના પુત્ર, સુખી, તું રાજપદ સંભાળ.'
ભ્રાતુર્ભાર્યાં ગૃહાણ ત્વં વંશઞ્ચ પરિરક્ષય । યથા ન નાશમાયાતિ યયાતેર્વંશ ઇત્યુત
'તારે ભાઈની પત્ની સ્વીકારી વંશને બચાવવો જોઈએ, જેથી યયાતિના વંશની જેમ આપણો વંશ નાશ પામે નહીં.'
ભીષ્મ ઉવાચ પ્રતિજ્ઞા મે શ્રુતા માતઃ પિત્રર્થે યા મયા કૃતા । નાહં રાજ્યં કરિષ્યામિ ન ચાહં દારસંગ્રહમ્
ભીષ્મએ કહ્યું: 'માતા, પિતાના માટે મેં જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે એ તને ખબર છે; હું રાજપદ સ્વીકારતો નથી અને લગ્ન પણ કરતો નથી.'
સૂત ઉવાચ તદા ચિન્તાતુરા જાતા કથં વંશો ભવેદિતિ । નાલસાદ્ધિ સુખં મહ્યં સમુત્પન્ને હ્યરાજકે
સૂતએ કહ્યું: એ સમયે સત્યવતી ચિંતામાં પડી ગઈ કે હવે વંશ કેવી રીતે ચાલશે; રાજા વિના રાજ્યમાં મને પણ સુખ મળતું નહોતું.
ગાઙ્ગેયસ્તામુવાચેદં મા ચિન્તાં કુરુ ભામિનિ । પુત્રં વિચિત્રવીર્યસ્ય ક્ષેત્રજં ચોપપાદય
ગાંગેયે કહ્યું: 'સુંદરિ, તું ચિંતા ન કર; વિચિત્રવીર્ય માટે ક્ષેત્રજ પુત્ર ઉત્પન્ન કર.'
કુલીનં દ્વિજમાહૂય વધ્વા સહ નિયોજય । નાત્ર દોષોઽસ્તિ વેદેઽપિ કુલરક્ષાવિધૌ કિલ
'કુળીન બ્રાહ્મણને બોલાવી પત્નીઓ સાથે સંયોગ કરાવ; કુળની રક્ષા માટે એમાં કોઈ દોષ નથી, વેદ પણ એ વાતને માન્ય રાખે છે.'
પૌત્રં ચૈવં સમુત્પાદ્ય રાજ્યં દેહિ શુચિસ્મિતે । અહં ચ પાલયિષ્યામિ તસ્ય શાસનમેવ હિ
'આ રીતે પૌત્ર ઉત્પન્ન કરીને, શુચિસ્મિતે, તેને રાજ્ય સોંપ; હું તો તેના આદેશ પ્રમાણે રાજ્ય સંભાળીશ.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કાનીનં સ્વસુતં મુનિમ્ । જગામ મનસા વ્યાસં દ્વૈપાયનમકલ્મષમ્
તેના શબ્દો સાંભળીને, કાનીના પોતાનો પુત્ર, નિર્દોષ વ્યાસને મનમાં યાદ કરી.
સ્મૃતમાત્રસ્તતો વ્યાસ આજગામ સ તાપસઃ । કૃત્વા પ્રણામં માત્રેઽથ સંસ્થિતો દીપ્તિમાન્મુનિઃ
માતા યાદ કરતાં જ, તે તપસ્વી વ્યાસ આવી પહોંચ્યા; માતાને વંદન કરીને, તેજસ્વી મુનિ ત્યાં ઊભા રહ્યા.