લક્ષ્મીમાયાકામપૂર્વં મન્ત્રમષ્ટાક્ષરં વિદુઃ । માધ્યન્દિનોક્તં સ્તોત્રં ચ સર્વકામફલપ્રદમ્
લક્ષ્મી, માયા અને કામના પૂર્વે અષ્ટાક્ષર મંત્ર જાણે છે, તથા મધ્યાહ્ને બોલવામાં આવતું સ્તોત્ર, જે સર્વ ઇચ્છાઓના ફળ આપે છે.
વિપ્રજીવનરૂપં ચ નિબોધ કથયામિ તે । કૃષ્ણેન દત્તાં સાવિત્રીં ગોલોકે બ્રહ્મણે પુરા
બ્રાહ્મણોના જીવનની વાત મને સાંભળો: ગોલોકમાં, કૃષ્ણે બ્રહ્માને સાવિત્રી મંત્ર આપ્યો હતો.
નાયાતિ સા તેન સાર્ધં બ્રહ્મલોકે ચ નારદ । બ્રહ્મા કૃષ્ણાજ્ઞયા ભક્ત્યા તુષ્ટાવ વેદમાતરમ્
નારદજી, તે બ્રહ્મલોકમાં બ્રહ્માજી સાથે ગઈ નહીં; પછી કૃષ્ણની આજ્ઞાથી, બ્રહ્માએ શ્રદ્ધાથી વેદોની માતાને પૂજ્યા.
તદા સા પરિતુષ્ટા ચ બ્રહ્માણં ચકમે પતિમ્ । બ્રહ્મોવાવ સચ્ચિદાનન્દરૂપે ત્વં મૂલપ્રકૃતિરૂપિણિ
પછી, માતા સંતોષ પામી, બ્રહ્માને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો. બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તમે સત્ય, ચિત્ત અને આનંદથી ભરપૂર છો, મૂળ પ્રકૃતિ રૂપ છો.'
હિરણ્યગર્ભરૂપે ત્વં પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ । તેજઃસ્વરૂપે પરમે પરમાનન્દરૂપિણિ
તમે હિરણ્યગર્ભ રૂપ છો; હે સુંદર, કૃપા કરો, તમે તેજસ્વી, સર્વોચ્ચ અને પરમ આનંદ રૂપ છો.
દ્વિજાતીનાં જાતિરૂપે પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ । નિત્યે નિત્યપ્રિયે દેવિ નિત્યાનન્દસ્વરૂપિણિ
તમે દ્વિજાતિઓની મૂળ હો, હે સુંદર, કૃપા કરો; હે શાશ્વત, શાશ્વતના પ્રિય, હે દેવી, તમે શાશ્વત આનંદ રૂપ છો.
સર્વમઙ્ગલરૂપે ચ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ । સર્વસ્વરૂપે વિપ્રાણાં મન્ત્રસારે પરાત્પરે
તમે સર્વ મંગલ રૂપ છો, હે સુંદર, કૃપા કરો; બ્રાહ્મણોના બધા મંત્રોમાં સર્વોચ્ચ અને સર્વ સ્વરૂપ છો.
સુખદે મોક્ષદે દેવિ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ । વિપ્રપાપેધ્મદાહાય જ્વલદગ્નિશિખોપમે
હે દેવી, સુખ અને મોક્ષ આપનાર, હે સુંદર, કૃપા કરો; બ્રાહ્મણોના પાપને દહન કરવા માટે જ્વલંત અગ્નિ જેવી છો.
બહ્મતેજઃપ્રદે દેવિ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ । કાયેન મનસા વાચા યત્પાપં કુરુતે નરઃ
હે દેવી, બહુ તેજ આપનાર, હે સુંદર, કૃપા કરો; માણસ શરીર, મન અને વાણીથી જે પાપ કરે છે,
તત્ત્વત્સ્મરણમાત્રેણ ભસ્મીભૂતં ભવિષ્યતિ । ઇત્યુક્ત્વા જગતાં ધાતા તસ્થૌ તત્રૈવ સંસદિ
માત્ર તમારો સ્મરણ કરતાં જ એ પાપ ભસ્મ થઇ જાય છે. આમ કહી, જગતના સર્જનહાર બ્રહ્મા એ સભામાં જ ઊભા રહ્યા.
સાવિત્રી બ્રહ્મણા સાર્ધં બ્રહ્મલોકં જગામ સા । અનેન સ્તવરાજેન સંસ્તૂયાશ્વપતિર્નૃપઃ
સાવિત્રી બ્રહ્માજી સાથે બ્રહ્મલોકમાં ગઈ; હે રાજા, આ સ્તવરાજથી સ્તુતિ પામી,
દદર્શ તાં ચ સાવિત્રીં વરં પ્રાપ મનોગતમ્ । સ્તવરાજમિમં પુણ્યં સન્ધ્યાં કૃત્વા ચ યઃ પઠેત્ । પાઠે ચતુર્ણાં વેદાનાં યત્ફલં લભતે ચ તત્
તે સાવિત્રીને જોયા અને મનમાં ઈચ્છેલો વર પ્રાપ્ત કર્યો. જે કોઈ સંધ્યા કર્યા પછી આ પુણ્ય સ્તવરાજ વાંચે, તેને ચારેય વેદોનું ફળ મળે છે.
સાવિત્ર્યુપાખ્યાને યમસાવિત્રીસંવાદવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાવ સ્તુત્વાનેન સોઽશ્વપતિઃ સમ્પૂજ્ય વિધિપૂર્વકમ્ । દદર્શ તત્ર તાં દેવીં સહસ્રાર્કસમપ્રભામ્
શ્રીનારાયણએ કહ્યું: આ સ્તુતિથી પૂજા કરીને, વિધિ મુજબ આરાધના કર્યા પછી, અશ્વપતિએ ત્યાં તે દેવીને જોઈ, જે હજારો સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી હતી.
ઉવાચ સા ચ રાજાનં પ્રસન્ના સસ્મિતા સતી । યથા માતા સ્વપુત્રં ચ દ્યોતયન્તી દિશસ્ત્વિષા
તે દેવી પ્રસન્ન થઈ, સ્મિત સાથે રાજાને બોલી, જેમ માતા પોતાના પુત્રને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ તે પોતાની તેજથી બધાં દિશાઓ ઉજળી ઉઠી.
સાવિત્ર્યુવાચ જાનામ્યહં મહારાજ યત્તે મનસિ વાઞ્છિતમ્ । વાઞ્છિતં તવ પત્ન્યાશ્ચ સર્વં દાસ્યામિ નિશ્ચિતમ્
સાવિત્રી બોલી: મહારાજ, હું જાણું છું કે તમારા મનમાં શું ઇચ્છા છે; તમારી પત્ની શું ઈચ્છે છે, એ પણ જાણું છું—તમને અને તમારી પત્નીને જે કંઈ માંગ્યું છે, હું નિશ્ચિત રીતે આપું છું.
સાધ્વી કન્યાભિલાષં ચ કરોતિ તવ કામિની । ત્વં પ્રાર્થયસિ પુત્રં ચ ભવિષ્યતિ ક્રમેણ ચ
તમારી સતી પત્ની એક પુત્રીની ઈચ્છા રાખે છે, અને તમે પુત્ર માટે પ્રાર્થના કરો છો; બંને ઈચ્છાઓ સમયસર પૂર્ણ થશે.
ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી બ્રહ્મલોકં જગામ હ । રાજા જગામ સ્વગૃહં તત્કન્યાઽઽદૌ બભૂવ હ
એ રીતે કહેતાં, દેવી બ્રહ્મલોકમાં ગઈ; રાજા પોતાના ઘરે પાછા ગયો, અને થોડા સમય પછી, એ પુત્રી જન્મી.
આરાધનાચ્ચ સાવિત્ર્યા બભૂવ કમલા પરા । સાવિત્રીતિ ચ તન્નામ ચકારાશ્વપતિર્નૃપઃ
સાવિત્રીની આરાધનાથી, પરમ લક્ષ્મી જન્મી; અને અશ્વપતિ રાજાએ તેનું નામ સાવિત્રી રાખ્યું.
કાલેન સા વર્ધમાના બભૂવ ચ દિને દિને । રૂપયૌવનસમ્પન્ના શુક્લે ચન્દ્રકલા યથા
સમય જતાં, તે દીકરી રોજે રોજ વધતી ગઈ, સુંદરતા અને યુવાનતા સાથે, જેમ શુક્લપક્ષમાં ચાંદની કળા તેજસ્વી હોય છે.
સા વરં વરયામાસ દ્યુમત્સેનાત્મજં તદા । સત્યવન્તં સત્યશીલં નાનાગુણસમન્વિતમ્
પછી, તેણે પોતાના પતિ તરીકે દ્યુમત્સેનાના પુત્ર, સત્યવાનને પસંદ કર્યો, જે સત્યવ્રત અને અનેક ગુણોથી યુક્ત હતો.
રાજા તસ્મૈ દદૌ તાં ચ રત્નભૂષણભૂષિતામ્ । સોઽપિ સાર્ધં કૌતુકેન તાં ગૃહીત્વા ગૃહં યયૌ
રાજાએ તેને રત્નભૂષણોથી સજાવી, સત્યવાનને આપી; અને તે આનંદથી તેને લઈને પોતાના ઘરે ગયો.
સ ચ સંવત્સરેઽતીતે સત્યવાન્ સત્યવિક્રમઃ । જગામ ફલકાષ્ઠાર્થં પ્રહર્ષં પિતુરાજ્ઞયા
એક વર્ષ પછી, સત્યવાન, સત્યમાં અડગ, પોતાના પિતાની આજ્ઞાથી, આનંદપૂર્વક ઇંધણ માટે લાકડાં લેવા ગયો.
જગામ સાધ્વી તત્પશ્ચાત્સાવિત્રી દૈવયોગતઃ । નિપત્ય વૃક્ષાદ્દૈવેન પ્રાણાંસ્તત્યાજ સત્યવાન્
સાવિત્રી, સતી પત્ની, દૈવી વ્યવસ્થાથી તેના પાછળ ગઈ; અને ભાગ્યવશ, સત્યવાન વૃક્ષ પરથી પડી ગયો અને પોતાના પ્રાણ છોડ્યા.
યમસ્તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા બદ્ધ્વાઙ્ગુષ્ઠસમં મુને । ગૃહીત્વા ગમનં ચક્રે તત્પશ્ચાત્પ્રયયૌ સતી
યમરાજે એ પુરુષને જોઈ, તેના અંગૂઠા જેટલા આત્માને બાંધી, તેને લઈને ચાલવા લાગ્યા; સતી પત્ની તેના પાછળ ગઈ.
પશ્ચાત્તાં સુદતીં દૃષ્ટ્વા યમઃ સંયમનીપતિઃ । ઉવાચ મધુરં સાધ્વીં સાધૂનાં પ્રવરો મહાન્
પછી, યમરાજ, સંયમના સ્વામી, એ સુંદર સતીને જોઈ, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવી સાવિત્રીને મીઠા શબ્દોમાં બોલ્યા.
ધર્મરાજ ઉવાચ અહો ક્વ યાસિ સાવિત્રિ ગૃહીત્વા માનુષીં તનુમ્ । યદિ યાસ્યસિ કાન્તેન સાર્ધં દેહં તદા ત્યજ
ધર્મરાજે કહ્યું: અરે, સાવિત્રી, તું માનવ શરીર લઈને ક્યાં જઈ રહી છે? જો તારે પતિ સાથે જવું હોય, તો આ શરીર છોડી દે.
ગન્તું મર્ત્યો ન શક્નોતિ ગૃહીત્વા પાઞ્ચભૌતિકમ્ । દેહં ચ મમ લોકં ચ નશ્વરં નશ્વરઃ સદા
મૃત્યુશીલ માણસ પાંજરે બંધાયેલું શરીર લઈને જઈ શકતો નથી; મારું લોક અને આ શરીર, બંને નાશવંત છે, હંમેશા નાશ પામે છે.
ભર્તુસ્તે પૂર્ણકાલો વૈ બભૂવ ભારતે સતિ । સ્વકર્મફલભોગાર્થં સત્યવાન્ યાતિ મદ્ગૃહમ્
ભારે સતી, તમારા પતિનો સમય પૂર્ણ થયો છે; પોતાના કર્મના ફળ ભોગવવા માટે, સત્યવાન મારા ઘરે આવી રહ્યો છે.
કર્મણા જાયતે જન્તુઃ કર્મણૈવ પ્રલીયતે । સુખં દુઃખં ભયં શોકઃ કર્મણૈવ પ્રણીયતે
કર્મથી જ જીવ જન્મે છે, અને કર્મથી જ નાશ પામે છે; સુખ, દુઃખ, ભય અને શોક—all કર્મથી જ આવે છે.
કર્મણેન્દ્રો ભવેજ્જીવો બ્રહ્મપુત્રઃ સ્વકર્મણા । સ્વકર્મણા હરેર્દાસો જન્માદિરહિતો ભવેત્
કર્મથી જીવ ઇન્દ્ર બની શકે છે, પોતાના કર્મથી બ્રહ્માના પુત્ર બની શકે છે; પોતાના કર્મથી હરિનો દાસ, અથવા જન્મ-મૃત્યુથી મુક્ત પણ બની શકે છે.