કાલેન કિયતા તત્ર નારદસ્યોપદેશતઃ । જ્ઞાનં પરમકં પ્રાપ્ય યોગમાર્ગમનુત્તમમ્
કેટલાક સમય પછી, નારદજીના ઉપદેશથી તેણે પરમ જ્ઞાન અને શ્રેષ્ઠ યોગમાર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
પુત્રે રાજ્યં નિધાયાથ ગતો બદરિકાશ્રમમ્ । માયાબીજોપદેશેન તસ્ય જ્ઞાનં નિરર્ગલમ્
પુત્રને રાજ્ય સોંપીને તે બદરિકાશ્રમ ગયો; ત્યાં માયાના બીજના ઉપદેશથી તેનું જ્ઞાન અડચણ વિના પ્રસન્ન થયું.
નારદસ્ય પ્રસાદેન જાતં સદ્યો વિમુક્તિદમ્ । કૈલાસશિખરે રમ્યે ત્યક્ત્વા સઙ્ગં પિતુઃ શુકઃ
નારદજીની કૃપાથી તરત જ મુક્તિ પ્રાપ્ત થઈ; શુકદેવજી પિતાના સંબંધનો ત્યાગ કરીને કૈલાસના સુંદર શિખરે ગયા.
ધ્યાનમાસ્થાય વિપુલં સ્થિતઃ સઙ્ગપરાઙ્મુખઃ । ઉત્પપાત ગિરેઃ શૃઙ્ગાત્સિદ્ધિં ચ પરમાં ગતઃ
તેમણે ઊંડું ધ્યાન ધારણ કર્યું, મોહથી દુર રહી, અને પર્વતની ચોટી પરથી ઊડીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
આકાશગો મહાતેજા વિરરાજ યથા રવિઃ । ગિરેઃ શૃઙ્ગં દ્વિધા જાતં શુકસ્યોત્પતને તદા
આકાશમાં વિહાર કરતા, મહાન તેજથી તેજસ્વી બનીને, તેઓ સૂર્યની જેમ ઝળહળ્યા; શુકદેવજીના ઉડતા પર્વત શિખર બે ભાગે વહેંચાઈ ગયું.
ઉત્પાતા બહવો જાતાઃ શુકશ્ચાકાશગોઽભવત્ । અન્તરિક્ષે યથા વાયુઃ સ્તૂયમાનઃ સુરર્ષિભિઃ
ઘણા અશુભ સંકેતો દેખાયા, અને શુકદેવજી આકાશમાં વિહાર કરતા; તેઓ વાયુની જેમ અંતરિક્ષમાં જઈ રહ્યા હતા અને દેવમુનિઓએ તેમનું સ્તુતિ કરી.
તેજસાતિવિરાજન્વૈ દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ । વ્યાસસ્તુ વિરહાક્રાન્તઃ ક્રન્દન્પુત્રેતિ ચાસકૃત્
અતિશય તેજથી ઝગમગતો, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય એવો, વ્યાસજી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ વારંવાર 'મારા દીકરા!' કહી રડવા લાગ્યા.
ગિરેઃ શૃઙ્ગે ગતસ્તત્ર શુકો યત્ર સ્થિતોઽભવત્ । ક્રન્દમાનં તદા દીનં વ્યાસં મત્વા શ્રમાકુલમ્
પછી તેઓ એ પર્વતની ચોટી પર ગયા, જ્યાં શુક રહેલો હતો. ત્યાં વ્યાસજીને દુઃખી અને થાકેલા જોઈ, શુકે તેમના રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો.
સર્વભૂતગતઃ સાક્ષી પ્રતિશબ્દમદાત્તદા । તત્રાદ્યાપિ ગિરેઃ શૃઙ્ગે પ્રતિશબ્દઃ સ્ફુટોઽભવત્
દરેક જીવમાં રહેલો સાક્ષી રૂપે, શુકે ત્યારે વ્યાસજીના રડવાનો પ્રતિધ્વનિ આપ્યો; આજે પણ એ પર્વતની ચોટી પર સ્પષ્ટ પ્રતિધ્વનિ સંભળાય છે.
રુદન્તં તં સમાલક્ષ્ય વ્યાસં શોકસમન્વિતમ્ । પુત્ર પુત્રેતિ ભાષન્તં વિરહેણ પરિપ્લુતમ્
વ્યાસજીને રડતા, શોકથી ભરેલા અને 'દીકરા, દીકરા!' કહી વિયોગના દુઃખમાં ગરકાવ થયેલા જોઈ,
શિવસ્તત્ર સમાગત્ય પારાશર્યમબોધયત્ । વ્યાસ શોકં મા કુરુ ત્વં પુત્રસ્તે યોગવિત્તમઃ
શિવજી ત્યાં આવીને પરાશરપુત્ર વ્યાસને સમજાવ્યા: 'વ્યાસ, તું શોક ન કર; તારો દીકરો યોગમાં શ્રેષ્ઠ છે.'
પરમાં ગતિમાપન્નો દુર્લભાં ચાકૃતાત્મભિઃ । તસ્ય શોકો ન કર્તવ્યસ્ત્વયાશોકં વિજાનતા
તેને એ પરમ અવસ્થાની પ્રાપ્તી થઈ છે, જે આત્મસંયમ ન ધરાવનારને દુર્લભ છે; તું તો શોકમુક્તિ જાણે છે, એટલે તારે શોક કરવો જ નહીં.
કીર્તિસ્તે વિપુલા જાતા તેન પુત્રેણ ચાનઘ । વ્યાસ ઉવાચ ન શોકો યાતિ દેવેશ કિં કરોમિ જગત્પતે
'પાપરહિત, તારા એ દીકરાથી તારી કીર્તિ વિશાળ થઈ છે.' વ્યાસ બોલ્યા: 'દેવોના સ્વામી, છતાંયે મારું દુઃખ જતું નથી; હે જગતના પતિ, હવે હું શું કરું?'
અતૃપ્તે લોચને મેઽદ્ય પુત્રદર્શનલાલસે । મહાદેવ ઉવાચ છાયાં દ્રક્ષ્યસિ પુત્રસ્ય પાર્શ્વસ્થાં સુમનોહરામ્
'આજે પણ મારા નેત્રો પુત્રના દર્શનની તૃષ્ણાથી તૃપ્ત થયા નથી.' મહાદેવ બોલ્યા: 'તું તારા દીકરાની સુંદર છાયાને તારા નજીક જોઈશ.'
તાં વીક્ષ્ય મુનિશાર્દૂલ શોકં જહિ પરન્તપ । સૂત ઉવાચ તદા દદર્શ વ્યાસસ્તુ છાયાં પુત્રસ્ય સુપ્રભામ્
'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ છાયા જોઈને તું તારો શોક છોડે.' સૂતજી બોલ્યા: ત્યારે વ્યાસજીએ પુત્રની તેજસ્વી છાયા જોઈ.
દત્ત્વા વરં હરસ્તસ્મૈ તત્રૈવાન્તરધીયત । અન્તર્હિતે મહાદેવે વ્યાસઃ સ્વાશ્રમમભ્યગાત્
હરજીએ વર આપીને ત્યાં જ અંતર્ધાન પામ્યા; મહાદેવji અદૃશ્ય થયા પછી, વ્યાસજી પોતાના આશ્રમમાં પરત ગયા.
શુકસ્ય વિરહેણાપિ તપ્તઃ પરમદુઃખિતઃ
શુકના વિયોગમાં પણ, તેઓ દુઃખથી બળીને અત્યંત વ્યથિત રહ્યા.
ધૃતરાષ્ટ્રાદીનામુત્પત્તિવર્ણનમ્ ઋષય ઊચુઃ શુકસ્તુ પરમાં સિદ્ધિમાપ્તવાન્દેવસત્તમઃ । કિં ચકાર તતો વ્યાસસ્તન્નો બ્રૂહિ સવિસ્તરમ્
ધૃતરાષ્ટ્ર વગેરેના જન્મની વાર્તા. ઋષિઓએ પૂછ્યું: 'શુકે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; પછી વ્યાસજીયે શું કર્યું? એ અમને વિગતે કહો.'
સૂત ઉવાચ શિષ્યા વ્યાસસ્ય યેઽપ્યાસન્વેદાભ્યાસપરાયણાઃ । આજ્ઞામાદાય તે સર્વે ગતાઃ પૂર્વં મહીતલે
સૂતજી બોલ્યા: વ્યાસજીના જે શિષ્યો હતાં અને વેદાધ્યયન માટે સમર્પિત હતાં, તેઓ બધા તેમની આજ્ઞા લઈને પૃથ્વી પર અગાઉ જ ચાલ્યા ગયા.
અસિતો દેવલશ્ચૈવ વૈશમ્પાયન એવ ચ । જૈમિનિશ્ચ સુમન્તુશ્ચ ગતાઃ સર્વે તપોધનાઃ
અસિત, દેવલ, વૈશંપાયન, જયમિની અને સુમંતુ — એ બધા તપસ્વીઓ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
તાનેતાન્વીક્ષ્ય પુત્રં ચ લોકાન્તરિતમપ્યુત । વ્યાસઃ શોકસમાક્રાન્તો ગમનાયાકરોન્મતિમ્
એ બધાને અને પોતાના પુત્રને પણ લોકમાંથી વિદાય પામેલા જોઈ, વ્યાસજી શોકથી ઘેરાઈને, પોતે પણ ચાલવા માટે મનમાં વિચાર કર્યો.
સસ્માર મનસા વ્યાસસ્તાં નિષાદસુતાં શુભામ્ । માતરં જાહ્નવીતીરે મુક્તાં શોકસમન્વિતામ્
વ્યાસજીએ મનમાં એ પવિત્ર નિષાદકન્યાને યાદ કરી, જે તેમની માતા હતી અને જાહ્નવીના કાંઠે દુઃખમુક્ત રહી રહી હતી.
સ્મૃત્વા સત્યવતીં વ્યાસસ્ત્યક્ત્વા તં પર્વતોત્તમમ્ । આજગામ મહાતેજા જન્મસ્થાનં સ્વકં મુનિઃ
સત્યવતીને યાદ કરીને, વ્યાસજી એ ઉંચા પર્વતને છોડીને, મહાતેજસ્વી મુનિ પોતાના જન્મસ્થાને ગયા.
દ્વીપં પ્રાપ્યાથ પપ્રચ્છ ક્વ ગતા સા વરાનના । નિષાદાસ્તં સમાચખ્યુર્દત્તા રાજ્ઞે તુ કન્યકા
દ્વીપ પર પહોંચી, તેમણે પૂછ્યું: 'એ સુંદર ચહેરાવાળી સ્ત્રી ક્યાં ગઈ?' નિષાદોએ કહ્યું: 'એ કન્યાને રાજાને આપી દેવામાં આવી હતી.'
દાશરાજોઽપિ સમ્પૂજ્ય વ્યાસં પ્રીતિપુરઃસરમ્ । સ્વાગતેનાભિસત્કૃત્ય પ્રોવાચ વિહિતાઞ્જલિઃ
દશરાજાએ વ્યાસજીનું ખૂબ સન્માનપૂર્વક પૂજન કર્યું, હર્ષથી તેમને આવકાર આપ્યો અને હાથ જોડીને કહ્યું.
દાશરાજ ઉવાચ અદ્ય મે સફલં જન્મ પાવિતં નઃ કુલં મુને । દેવાનામપિ દુર્દર્શં યજ્જાતં તવ દર્શનમ્
દશરાજાએ કહ્યું: આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને અમારા વંશનું પવિત્રતા વધ્યું, હે મુનિ, કેમ કે દેવતાઓને પણ જે દર્શન દુર્લભ છે, તે આપનું દર્શન મને મળ્યું છે.
યદર્થમાગતોઽસિ ત્વં તદ્બ્રૂહિ દ્વિજસત્તમ । અપિ દારા ધનં પુત્રાસ્ત્વદાયત્તમિદં વિભો
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આપ જે કામ માટે આવ્યા છો, તે કૃપા કરીને કહો. મારી પત્નીઓ, ધન અને પુત્રો—આ બધું આપના હુકમમાં છે, હે મહાન.
સરસ્વત્યાસ્તટે રમ્યે ચકારાશ્રમમણ્ડલમ્ । વ્યાસસ્તપઃસમાયુક્તસ્તત્રૈવાસ સમાહિતઃ
સરસ્વતીના સુંદર કાંઠે વ્યાસજીએ આશ્રમ બનાવ્યો અને ત્યાં તપમાં લીન રહીને એકાગ્રતાથી નિવાસ કર્યો.
સત્યવત્યાઃ સુતૌ જાતૌ શન્તનોરમિતદ્યુતેઃ । મત્વા તૌ ભ્રાતરૌ વ્યાસઃ સુખમાપ વને સ્થિતઃ
જ્યારે સત્યવતીના બે દીકરા, શાંતનુના તેજસ્વી વંશજો, જન્મ્યા, ત્યારે વ્યાસજીએ તેમને ભાઈ માનીને વનમાં આનંદથી રહેવા લાગ્યા.
ચિત્રાઙ્ગદઃ પ્રથમજો રૂપવાઞ્છત્રુતાપનઃ । બભૂવ નૃપતેઃ પુત્રઃ સર્વલક્ષણસંયુતઃ
પ્રથમ પુત્ર ચિત્રાંગદ સુંદર, શત્રુઓને હરાવનાર અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત રાજપુત્ર થયો.