અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્તવ્યઃ સર્વદા બુધૈઃ । સ કથં રાજશાર્દૂલ ગૃહસ્થસ્ય ભવેત્તથા
બુદ્ધિશાળી લોકો માટે સર્વ જીવમાં હંમેશાં અહિંસા રાખવી જોઈએ; પણ હે રાજશારદૂલ, ગૃહસ્થ માટે એ કેમ શક્ય બને?
વિત્તૈષણા ન તે શાન્તા તથા રાજ્યસુખૈષણા । જયૈષણા ચ સઙ્ગ્રામે જીવન્મુક્તઃ કથં ભવેઃ
ધનની ઇચ્છા શાંત થતી નથી, રાજસુખની લાલસા પણ રહે છે; યુદ્ધમાં જીતવાની લાગણી પણ રહે છે—તો જીવતો જીવતો મુક્ત કેવી રીતે થવાય?
ચૌરેષુ ચૌરબુદ્ધિસ્તુ સાધુબુદ્ધિસ્તુ તાપસે । સ્વપરત્વં તવાપ્યસ્તિ વિદેહસ્ત્વં કથં નૃપ
ચોરોમાં ચોરની બુદ્ધિ હોય છે, સાધુઓમાં સાધુની બુદ્ધિ હોય છે; તને પણ પોતાનાપણું અને પરપણું લાગે છે—તો હે રાજા, તું કેવી રીતે દેહથી પર થઈ શકે?
કટુતીક્ષ્ણુકષાયામ્લરસાન્વેત્સિ શુભાશુભાન્ । શુભેષુ રમતે ચિત્તં નાશુભેષુ તથા નૃપ
તમે તીખા, કડવા, ખાટા અને કસેલા સ્વાદ અનુભવો છો, શુભ-અશુભ બંને જુઓ છો; પણ મન શુભમાં તો આનંદ પામે છે, અશુભમાં નહિ, હે રાજા.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ચ તવ રાજન્ ભવન્તિ હિ । અવસ્થાસ્તુ યથાકાલં તુરીયા તુ કથં નૃપ
જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—આ તારી સ્થિતિઓ છે, હે રાજા; સમય પ્રમાણે આવી જાય છે—તો ચોથી અવસ્થા કેવી રીતે મળે, હે રાજા?
પદાત્યશ્વરથેભાશ્ચ સર્વે વૈ વશગા મમ । સ્વામ્યહં ચૈવ સર્વેષાં મન્યસે ત્વં ન મન્યસે
પદાતી, ઘોડા, રથ અને હાથી—બધા મારા વશમાં છે; હું બધાનો માલિક છું—તું એમ માને છે કે નહિ?
મિષ્ટમત્સિ સદા રાજન્મુદિતો વિમનાસ્તથા । માલાયાં ચ તથા સર્પે સમદૃક્ ક્વ નૃપોત્તમ
મીઠું ખાવામાં હંમેશાં આનંદ થાય છે, અને ક્યારેક મન દુઃખી પણ થાય છે; ફૂલમાળ હોય કે સાપ હોય, બંનેમાં સમભાવ ક્યાં છે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા?
વિમુક્તસ્તુ ભવેદ્રાજન્ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ । એકાત્મબુદ્ધિઃ સર્વત્ર હિતકૃત્સર્વજન્તુષુ
જે મુક્ત છે, હે રાજા, તે માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમાન દૃષ્ટિ રાખે છે; સર્વત્ર એકતા અનુભવે છે અને સર્વ જીવનું કલ્યાણ કરે છે.
ન મેઽદ્ય રમતે ચિત્તં ગૃહદારાદિષુ ક્વચિત્ । એકાકી નિઃસ્પૃહોઽત્યર્થં ચરેયમિતિ મે મતિઃ
આજે મારા મનને ઘર, પત્ની કે અન્ય કોઈ વસ્તુમાં આનંદ નથી; મારી ઇચ્છા છે કે હું એકલો, સંપૂર્ણ નિષ્પૃહ બનીને ફરું.
નિઃસઙ્ગો નિર્મમઃ શાન્તઃ પત્રમૂલફલાશનઃ । મૃગવદ્વિચરિષ્યામિ નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ
મારે કોઈ લાગણી નથી, કંઈપણ પોતાનું નથી, મન શાંત છે; પાન, મૂળ અને ફળ ખાઈને, મૃગની જેમ દ્વંદ્વ અને સંપત્તિ છોડીને ફરતો રહીશ.
કિં મે ગૃહેણ વિત્તેન ભાર્યયા ચ સુરૂપયા । વિરાગમનસઃ કામં ગુણાતીતસ્ય પાર્થિવ
હે રાજા, મને ઘર, ધન કે સુંદર પત્નીથી શું લાભ? મારું મન તો બધાંથી ઉદાસીન છે અને ગુણોથી પર છે.
ચિન્ત્યસે વિવિધાકારં નાનારાગસમાકુલમ્ । દમ્ભોઽયં કિલ તે ભાતિ વિમુક્તોઽસ્મીતિ ભાષસે
તમે અનેક પ્રકારની ચિંતાઓ અને અનેક લગાવમાં ફસાયેલા છો; છતાં તમે કહો છો કે હું મુક્ત છું, પણ એ તો માત્ર દેખાડો છે.
કદાચિચ્છત્રુજા ચિન્તા ધનજા ચ કદાચન । કદાચિત્સૈન્યજા ચિન્તા નિશ્ચિન્તોઽસિ કદા નૃપ
ક્યારેક દુશ્મનના વિચારથી, ક્યારેક ધનના, તો ક્યારેક સેના માટે ચિંતિત રહો છો; હે રાજા, તમે ક્યારે સાચા અર્થમાં નિરાંજ રહો છો?
વૈખાનસા યે મુનયો મિતાહારા જિતવ્રતાઃ । તેઽપિ મુહ્યન્તિ સંસારે જાનન્તોઽપિ હ્યસત્યતામ્
મર્યાદિત ખોરાક લેતા અને વ્રત પાળતા વૈખાનસ મુનિઓ પણ, જગતની અસત્યતા જાણતાં હોવા છતાં, સંસારમાં ભટકી જાય છે.
તવ વંશસમુત્થાનાં વિદેહા ઇતિ ભૂપતે । કુટિલં નામ જાનીહિ નાન્યથેતિ કદાચન
હે રાજા, તમારા વંશમાં જન્મેલા લોકોને 'વિદેહ' કહેવામાં આવે છે; પણ એ નામ વાંકું છે, એ ક્યારેય બદલાતું નથી.
વિદ્યાધરો યથા મૂર્ખો જન્માન્ધસ્તુ દિવાકરઃ । લક્ષ્મીધરો દરિદ્રશ્ચ નામ તેષાં નિરર્થકમ્
જેમ વિદ્યા ધરાવનાર અજ્ઞાની હોય, જન્મથી અંધ માણસને સૂર્ય કહેવાય, કે ધનવાનને ગરીબ કહેવાય, તેમ એ નામોનો કોઈ અર્થ નથી.
તવ વંશોદ્ભવા યે યે શ્રુતાઃ પૂર્વે મયા નૃપાઃ । વિદેહા ઇતિ વિખ્યાતા નામતઃ કર્મતો ન તે
તમારા વંશના જે રાજાઓ વિશે મેં પહેલાં સાંભળ્યું છે, તેઓ નામે 'વિદેહ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, પણ કર્મથી તો એવા નથી.
નિમિનામાભવદ્રાજા પૂર્વં તવ કુલે નૃપ । યજ્ઞાર્થં સ તુ રાજર્ષિર્વસિષ્ઠં સ્વગુરું મુનિમ્
હે રાજા, તમારા કુળમાં પહેલો રાજા નિમિ થયો હતો; તેણે યજ્ઞ માટે પોતાના ગુરુ વશિષ્ઠ મુનિને આમંત્રિત કર્યો હતો.
નિમન્ત્રયામાસ તદા તમુવાચ નૃપં મુનિઃ । નિમન્ત્રિતોઽસ્મિ યજ્ઞાર્થં દેવેન્દ્રેણાધુના કિલ
ત્યારે મુનિએ રાજાને કહ્યું: 'હમણાં મને દેવેન્દ્રએ યજ્ઞ માટે બોલાવ્યો છે.'
કૃત્વા તસ્ય મખં પૂર્ણં કરિષ્યામિ તવાપિ વૈ । તાવત્કુરુષ્વ રાજેન્દ્ર સમ્ભારં તુ શનૈઃ શનૈઃ
'હું પહેલા તેનો યજ્ઞ પૂર્ણ કરીશ, પછી તમારો પણ કરીશ; ત્યા સુધી, હે રાજે, તમે ધીમે ધીમે તૈયારી કરો.'
ઇત્યુક્ત્યા નિર્યયૌ સોઽથ મહેન્દ્રયજને મુનિઃ । નિમિરન્યં ગુરું કૃત્વા ચકાર મખમુત્તમમ્
આવી વાત કહીને મુનિ મહેન્દ્રના યજ્ઞ માટે ચાલ્યા ગયા; નિમિએ બીજાં ગુરુને રાખીને ઉત્તમ યજ્ઞ કર્યો.
તચ્છ્રુત્વા કુપિતોઽત્યર્થં વસિષ્ઠો નૃપતિં પુનઃ । શશાપ ચ પતત્વદ્ય દેહસ્તે ગુરુલોપક
આ સાંભળી વશિષ્ઠ ખૂબ ગુસ્સે થયા અને રાજાને શાપ આપ્યો: 'ગુરુનો અવગણન કરનારા, આજે તારો દેહ પડી જશે.'
રાજાપિ તં શશાપાથ તવાપિ ચ પતત્વયમ્ । અન્યોન્યશાપાત્પતિતૌ તાવેવ ચ મયા શ્રુતમ્
રાજાએ પણ તેમને શાપ આપ્યો: 'તારો પણ દેહ પડી જશે.' એમ બંનેએ એકબીજાને શાપ આપ્યા અને બંને પડી ગયા; આવું મેં સાંભળ્યું છે.
વિદેહેન ચ રાજેન્દ્ર કથં શપ્તો ગુરુઃ સ્વયમ્ । વિનોદ ઇવ મે ચિત્તે વિભાતિ નૃપસત્તમ
હે રાજે, 'વિદેહ'એ ગુરુને કેવી રીતે શાપ આપ્યો? એ વાત મારા મનમાં રમૂજ જેવી લાગે છે, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
જનક ઉવાચ સત્યમુક્તં ત્વયા નાત્ર મિથ્યા કિઞ્ચિદિદં મતમ્ । તથાપિ શૃણુ વિપ્રેન્દ્ર ગુરુર્મમ સુપૂજિતઃ
જનકે કહ્યું: 'તમે જે કહ્યું એ સાચું છે, તેમાં કંઈ ખોટું નથી. છતાં, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, સાંભળો, મારા ગુરુનું હું ખૂબ સન્માન કરેલું.'
પિતુઃ સઙ્ગં પરિત્યજ્ય ત્વં વનં ગન્તુમિચ્છસિ । મૃગૈઃ સહ સુસમ્બન્ધો ભવિતા તે ન સંશયઃ
પિતાનો સાથ છોડીને તમે વનમાં જવા ઇચ્છો છો; ત્યાં તમારો પ્રાણીઓ સાથે ઘનિષ્ઠ સંબંધ થશે, એમાં સંશય નથી.
મહાભૂતાનિ સર્વત્ર નિઃસઙ્ગઃ ક્વ ભવિષ્યસિ । આહારાર્થં સદા ચિન્તા નિશ્ચિન્તઃ સ્યાઃ કથં મુને
મહાભૂત તો સર્વત્ર છે; તમે ક્યાં નિર્લિપ્ત રહી શકશો? ખોરાક માટે ચિંતાનો તો હંમેશા પ્રશ્ન રહેશે; પછી તમે કેવી રીતે નિરાંજ રહી શકશો, હે મુનિ?
દણ્ડાજિનકૃતા ચિન્તા યથા તવ વનેઽપિ ચ । તથૈવ રાજ્યચિન્તા મે ચિન્તયાનસ્ય વા ન વા
જેમ વનમાં પણ તમારે દંડ અને મૃગચર્મની ચિંતા રહે છે, તેમ મને પણ રાજ્યની ચિંતા રહે છે, ભલે હું વિચારું કે ન વિચારું.
વિકલ્પોપહતસ્ત્વં વૈ દૂરદેશમુપાગતઃ । ન મે વિકલ્પસન્દેહો નિર્વિકલ્પોઽસ્મિ સર્વથા
તમે શંકાથી પીડાઈને દૂર દેશમાંથી આવ્યા છો, પણ મને કોઈ શંકા કે સંદેહ નથી; હું સર્વ રીતે નિશ્ચિત અને નિર્ભય છું.
સુખં સ્વપિમિ વિપ્રાહં સુખં ભુઞ્જામિ સર્વથા । ન બદ્ધોઽસ્મીતિ બુદ્ધ્યાહં સર્વદૈવ સુખી મુને
હે બ્રાહ્મણ, હું આનંદથી ઊંઘું છું, આનંદથી બધું ભોજન કરું છું; મારા મનમાં ક્યારેય બંધન નથી, હંમેશાં સુખી છું, હે મુનિ.