ઇદં મધ્યમરૂપં ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ । તમોરૂપં દુર્નિવાર્યમધમં તદ્વિદુર્બુધાઃ
મહાનુભાવો આ સ્વરૂપને મધ્યમ કહે છે; તમોગુણવાળું સ્વરૂપ અતિ દુરુપયોગી અને સૌથી નીચું ગણાય છે.
ન પૃચ્છતિ કુલે જાતઃ પણ્ડિતશ્ચ પરસ્ત્રિયમ્ । નિર્જને નિર્જલે વાપિ રહસ્યપિ પરસ્ત્રિયમ્
જે કુટુંબમાં જન્મેલો અને વિદ્વાન હોય, એવો પુરુષ ક્યારેય પરસ્ત્રી પાસે નથી જતો—પછી એ એકાંતમાં હોય, પાણીમાં હોય કે ગુપ્ત જગ્યાએ હોય.
આગચ્છામિ ત્વત્સમીપમાજ્ઞયા બ્રહ્મણોઽધુના । ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વાં ગ્રહીષ્યામિ શોભને
હું હવે બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી તારી પાસે આવ્યો છું, સુંદરે, અને તને ગાંધીર્વ વિધિથી પત્ની રૂપે સ્વીકારીશ.
અહમેવ શઙ્ખચૂડો દેવવિદ્રાવકારકઃ । દનુવંશ્યો વિશેષેણ સુદામાહં હરેઃ પુરા
હું જ શંખચૂડ છું, દેવતાઓને હરાવનાર. હું ખાસ કરીને દાનુ વંશનો છું, અને પહેલાં હરિનો સહચર સુદામા હતો.
અહમષ્ટસુ ગોપેષુ ગોપોઽપિ પાર્ષદેષુ ચ । અધુના દાનવેન્દ્રોઽહં રાધિકાયાશ્ચ શાપતઃ
હું આઠ ગોપોમાં ગોપ હતો અને હરિજીના પરિચારોમાં પણ હતો. હવે રાધિકાના શ્રાપથી દાનવોનો રાજા થયો છું.
જાતિસ્મરોઽહં જાનામિ કૃષ્ણમન્ત્રપ્રભાવતઃ । જાતિસ્મરા ત્વં તુલસી સમ્ભુક્તા હરિણા પુરા
હું જન્મોનું સ્મરણ રાખું છું, કૃષ્ણમંત્રની શક્તિથી જાણું છું. તું પણ, તુલસી, હરિ દ્વારા ભોગવાઈને જન્મોની યાદ રાખે છે.
ત્વમેવ રાધિકાકોપાજ્જાતાસિ ભારતે ભુવિ । ત્વાં સમ્ભોક્તુમુત્સુકોઽહં નાલં રાધાભયાત્તતઃ
તને રાધિકાના રોષથી ભારતભૂમિ પર જન્મ મળ્યો છે. હું તારી સાથે મિલન કરવા આતુર છું, પણ રાધાના ભયથી એ શક્ય નથી.
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ પુમાન્વિરરામ મહામુને । સસ્મિતં તુલસી તુષ્ટા પ્રવક્તુમુપચક્રમે
આવી રીતે કહીને એ પુરુષ શાંત રહ્યો, મહામુને. પછી તુલસી સ્મિત સાથે પ્રસન્ન થઈને બોલવા લાગી.
તુલસ્યુવાચ એવંવિધો બુધો નિત્યં વિશ્વેષુ ચ પ્રશંસિતઃ । કાન્તમેવંવિધં કાન્તા શશ્વદિચ્છતિ કામતઃ
તુલસીએ કહ્યું: આવો જ્ઞાની પુરુષ સર્વ લોકમાં હંમેશાં વખાણાય છે. પ્રેમથી પ્રિય સ્ત્રી પણ આવો જ પ્રિય પુરુષ ઈચ્છે છે.
ત્વયાહમધુના સત્યં વિચારેણ પરાજિતા । સ નિન્દિતશ્ચાપ્યશુચિર્યઃ પુમાંશ્ચ સ્ત્રિયા જિતઃ
હવે તારા વિચારથી હું સાચે જ હારી ગઈ છું. જે પુરુષ સ્ત્રી દ્વારા જીતાય છે, એ નિંદિત અને અશુદ્ધ ગણાય છે.
નિન્દન્તિ પિતરો દેવા બાન્ધવાઃ સ્ત્રીજિતં નરમ્ । સ્ત્રીજિતં મનસા માતા પિતા ભ્રાતા ચ નિન્દતિ
પિતા, દેવતાઓ અને સગાં-વ્હાલા એ સ્ત્રીથી જીતાયેલા પુરુષની નિંદા કરે છે. તેની માતા, પિતા અને ભાઈ પણ મનમાં તેને નિંદે છે.
શુદ્ધો વિપ્રો દશાહેન જાતકે મૃતકે યથા । ભૂમિપો દ્વાદશાહેન વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહતઃ
જન્મ કે મૃત્યુ પછી બ્રાહ્મણ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે, રાજા બાર દિવસે અને વૈશ્ય પંદર દિવસે શુદ્ધ થાય છે.
શૂદ્રો માસેન વેદેષુ માતૃવદ્ધીનસઙ્કરઃ । અશુચિઃ સ્ત્રીજિતઃ શુદ્ધ્યેચ્ચિતાદહનકાલતઃ
શૂદ્ર વેદ મુજબ મહિને શુદ્ધ થાય છે, પણ સ્ત્રીથી જીતાયેલો પુરુષ તો માતાથી વિયોગ પામેલા બાળક જેવો છે, એ અગ્નિસંસ્કાર પછી જ શુદ્ધ થાય છે.
ન ગહ્ણન્તીચ્છયા તસ્ય પિતરઃ પિણ્ડતર્પણમ્ । ન ગહ્ણન્ત્યેવ દેવાશ્ચ તસ્ય પુષ્પજલાદિકમ્
તેના પિતૃઓ તેની ઇચ્છાથી પિંડ અને પાણી સ્વીકારતા નથી, અને દેવતાઓ પણ તેના ફૂલ, પાણી વગેરે સ્વીકારતા નથી.
કિં વા જ્ઞાનેન તપસા જપહોમપ્રપૂજનૈઃ । કિં વિદ્યયા ચ યશસા સ્ત્રીભિર્યસ્ય મનો હૃતમ્
જેણે સ્ત્રીઓમાં મન ગુમાવ્યું હોય, તેને જ્ઞાન, તપ, જપ, હવન કે પૂજા શું કામની? એ માટે વિદ્યા કે યશ પણ વ્યર્થ છે.
વિદ્યાપ્રભાવજ્ઞાનાર્થં મયા ત્વં ચ પરીક્ષિતઃ । કૃત્વા પરીક્ષાં કાન્તસ્ય વૃણોતિ કામિની વરમ્
જ્ઞાન અને વિદ્યા કેટલી શક્તિશાળી છે એ જાણવા મેં તારી પણ પરીક્ષા લીધી. આવી રીતે પરીક્ષા કરીને પ્રેમી સ્ત્રી પોતાનો પ્રિય પતિ પસંદ કરે છે.
વરાય ગુણહીનાય વૃદ્ધાયાજ્ઞાનિને તથા । દરિદ્રાય ચ મૂર્ખાય રોગિણે કુત્સિતાય ચ
સ્ત્રી ગુણહીન, વૃદ્ધ, અજ્ઞાન, ગરીબ, મૂર્ખ, રોગી કે કુરુપ પુરુષને પણ પતિ તરીકે પસંદ કરી શકે છે.
અત્યન્તકોપયુક્તાય વાત્યન્તદુર્મુખાય ચ । પઙ્ગવે ચાઙ્ગહીનાય ચાન્ધાય બધિરાય ચ
અતિ રોષાળ, બહુ કુરુપ, લંગડા, અંગહીન, અંધ કે બહેરા હોય એવા પુરુષને પણ પસંદ કરી શકે છે.
જડાય ચૈવ મૂકાય ક્લીબતુલ્યાય પાપિને । બ્રહ્મહત્યાં લભેત્સોઽપિ સ્વકન્યાં પ્રદદાતિ યઃ
મંદબુદ્ધિ, મૌન, નિર્લજ્જ, કે પાપી હોય એવા પુરુષને પણ પસંદ કરી શકે છે; પણ જે પોતાના પુત્રીને આવા પુરુષને આપે છે, તે બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ પામે છે.
શાન્તાય ગુણિને ચૈવ યૂને ચ વિદુષેઽપિ ચ । સાધવે ચ સુતાં દત્ત્વા દશયજ્ઞફલં લભેત્
પણ જે પુત્રીને શાંત, ગુણવાન, યુવાન, વિદ્વાન કે સારા પુરુષને આપે છે, તેને દસ યજ્ઞના ફળ મળે છે.
યઃ કન્યાપાલનં કૃત્વા કરોતિ યદિ વિક્રયમ્ । વિક્રેતા ધનલોભેન કુમ્ભીપાકં સ ગચ્છતિ
જે વ્યક્તિ કન્યાની રક્ષા કર્યા પછી ધનની લાલચમાં તેને વેચે છે, એ એવો વેચનાર માણસ કુંભીપાક નામના નરકમાં જાય છે.
કન્યામૂત્રં પુરીષં ચ તત્ર ભક્ષતિ પાતકી । કૃમિભિર્દંશિતઃ કાકૈર્યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ
ત્યાં એ પાપી માણસને કન્યાનું મૂત્ર અને વિસર્જન ખાવું પડે છે, અને તે કીડીઓ અને કાગડાઓ દ્વારા તણાય છે, આ દુઃખ ચૌદ ઇન્દ્રોની અવધિ જેટલા સમય સુધી સહન કરવું પડે છે.
તદન્તે વ્યાધિસંયુક્તઃ સ લભેજ્જન્મ નિશ્ચિતમ્ । વિક્રીણાતિ માંસભારં વહત્યેવ દિવાનિશમ્
પછી એ નિશ્ચિતપણે રોગગ્રસ્ત બની જન્મે છે અને દિવસે-રાતે માંસના ભાર ઉઠાવવાનો દુઃખદ જીવન જીવે છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા તુલસી વિરરામ તપોનિધે । બ્રહ્મોવાચ કિં કરોષિ શઙ્ખચૂડ સંવાદમનયા સહ
આ રીતે તપસ્વિ તુલસી બોલી અને પછી ચૂપ રહી ગઈ. બ્રહ્માએ કહ્યું: શંખચૂડ, તું એના સાથે શું વાતચીત કરે છે?
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વં ચાસ્યા ગ્રહણં કુરુ । પુરુષેષ્વસિ રત્નં ત્વં સ્ત્રીષુ રત્નં ત્વિયં સતી
તમે ગાંધર્વ વિધાનથી આ સ્ત્રીને પત્ની રૂપે સ્વીકારો. પુરુષોમાં તમે રત્ન છો અને સ્ત્રીઓમાં આ સતી રત્ન છે.
વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સઙ્ગમો ગુણવાન્ભવેત્ । નિર્વિરોધસુખં રાજન્ કો વા ત્યજતિ દુર્લભમ્
હુશિયાર સ્ત્રી અને હુશિયાર પુરુષનું મિલન ખૂબ જ ગુણવાન હોય છે. રાજા, આવું દુર્લભ અને સુખદ મિલન કોણ છોડે?
યોઽવિરોધસુખત્યાગી સ પશુર્નાત્ર સંશયઃ । કિં પરીક્ષસિ ત્વં કાન્તમીદૃશં ગુણિનં સતિ
જે વ્યક્તિ આવું સુખદ અને નિર્વિઘ્ન મિલન ત્યાગે છે, એ તો નિશ્ચયે પશુ સમાન છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. સતી, તું આવો ગુણવાન પ્રિયતમને કેમ પરખે છે?
દેવાનામસુરાણાં ચ દાનવાનાં વિમર્દકમ્ । યથા લક્ષ્મીશ્ચ લક્ષ્મીશે યથા કૃષ્ણે ચ રાધિકા
જે દેવો, અસુરો અને દાનવોને જીતે છે—જેમ લક્ષ્મી શ્રીના સ્વામી માટે છે અને રાધિકા કૃષ્ણ માટે છે—
યથા મયિ ચ સાવિત્રી ભવાની ચ ભવે યથા । યથા ધરા વરાહે ચ દક્ષિણા ચ યથાધ્વરે
જેમ સાવિત્રી મારા માટે છે, ભવાણી ભવ માટે છે, ધરા વરાહ માટે છે અને દક્ષિણા યજ્ઞમાં છે—
દ્યથાત્રેરનસૂયા ચ દમયન્તી યથા નલે । રોહિણી ચ યથા ચન્દ્રે યથા કામે રતિઃ સતી
જેમ અનસૂયા અત્રિ માટે છે, દમયંતી નળ માટે છે, રોહિણી ચંદ્ર માટે છે અને સતી રતિ કામદેવ માટે છે—