હરેર્ભક્તિવ્યવહિતા સર્વમાયાકરણ્ડિકા । સંસારકારાગારે ચ શશ્વન્નિગડરૂપિણી
એ હરિભક્તિને અવરોધે છે, સર્વ માયાનું મૂળ છે, અને સંસારના કેદખાનામાં હંમેશા બાંધણીરૂપ છે.
ઇન્દ્રજાલસ્વરૂપા ચ મિથ્યા ચ સ્વપ્નરૂપિણી । બિભ્રતી બાહ્યસૌન્દર્યમધોઽઙ્ગમતિકુત્સિતમ્
એનું સ્વરૂપ માયાજાળ જેવું છે, ખોટું અને સ્વપ્ન સમાન છે; બહારથી સુંદર લાગે છે, પણ અંદરથી એના અંગો અત્યંત નિંદનીય છે.
નાનાવિણ્મૂત્રપૂયાનામાધારં મલસંયુતમ્ । દુર્ગન્ધિદોષસંયુક્તં રક્તારક્તમસંસ્કૃતમ્
એ અનેક પ્રકારના મૂત્ર, વિસર્જન અને પુંસથી ભરેલી છે, ગંદકીથી યુક્ત, દુર્ગંધ અને દોષોથી ભરપૂર, લોહિયાળ અને અશુદ્ધ છે.
માયારૂપા માયિનાં ચ વિધિના નિર્મિતા પુરા । વિષરૂપા મુમુક્ષૂણામદૃશ્યાપ્યભિવાઞ્છતામ્
એ માયારૂપ છે, વિધાતા દ્વારા મોહિત થયેલાઓ માટે રચાયેલી છે; મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે ઝેર સમાન છે, પણ જેને એ ગમે છે, તેને તો એ દેખાતી પણ નથી.
ઇત્યુક્ત્વા તુલસી તં તુ વિરરામ ચ નારદ । સસ્મિતઃ શઙ્ખચૂડશ્ચ પ્રવક્તુમુપચક્રમે
આ રીતે તુલસી બોલી અને પછી ચૂપ રહી ગઈ. નારદ પણ શાંત થયા. શંખચૂડ સ્મિત સાથે બોલવા લાગ્યા.
શઙ્ખચૂડ ઉવાચ ત્વયા યત્કથિતં દેવિ ન ચ સર્વમલીકકમ્ । કિઞ્ચિત્સત્યમલીકં ચ કિઞ્ચિન્મત્તો નિશામય
શંખચૂડ બોલ્યા: દેવી, તમે જે કહ્યું તે બધું ખોટું નથી, તેમાં થોડું સાચું છે અને થોડું ખોટું પણ છે. હવે તમે મારી વાત સાંભળો.
નિર્મિતં દ્વિવિધં ધાત્રા સ્ત્રીરૂપં સર્વમોહનમ્ । કૃત્વા રૂપં વાસ્તવં ચ પ્રશસ્યં ચાપ્રશંસિતમ્
સૃષ્ટિકર્તાએ સ્ત્રી સ્વરૂપના બે પ્રકાર બનાવ્યા છે, જે બધાને મોહિત કરે છે. એક સાચું અને વખાણવા યોગ્ય છે, બીજું એવુ નથી.
લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રાધિકાદિકા । સૃષ્ટિસૂત્રસ્વરૂપા ચ આદ્યા સૃષ્ટિર્વિનિર્મિતા
લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા, સાવિત્રી, રાધિકા અને અન્ય જે સૃષ્ટિના મૂળ સ્વરૂપ છે, એ બધાં શરૂઆતમાં પ્રગટ થયાં છે.
એતાસામંશરૂપં ચ સ્ત્રીરૂપં વાસ્તવં સ્મૃતમ્ । તત્પ્રશસ્યં યશોરૂપં સર્વમઙ્ગલકારકમ્
આ બધાની અંશરૂપ સ્ત્રીઓ સાચી માનવામાં આવે છે. એ વખાણપાત્ર છે અને સૌભાગ્ય લાવનારી ગણાય છે.
શતરૂપા દેવહૂતી સ્વધા સ્વાહા ચ દક્ષિણા । છાયાવતી રોહિણી ચ વરુણાની શચી તથા
શતરૂપા, દેવહૂતિ, સ્વધા, સ્વાહા, દક્ષિણા, છાયાવતી, રોહિણી, વરુણાની અને શચી પણ છે,
કુબેરસ્ય ચ પત્ની યાપ્યદિતિશ્ચ દિતિસ્તથા । લોપામુદ્રાનસૂયા ચ કોટભી તુલસી તથા
કુબેરની પત્ની, અદિતિ, દિતિ, લોપામુદ્રા, અનસૂયા,કોટભી અને તુલસી પણ,
અહલ્યારુન્ધતી મેના તારા મન્દોદરી તથા । દમયન્તી વેદવતી ગઙ્ગા ચ મનસા તથા
અહલ્યા, અરુંધતી, મેનાં, તારા, મંડોદરી, દમયંતી, વેદવતી, ગંગા અને મનસા,
પુષ્ટિસ્તુષ્ટિઃ સ્મૃતિર્મેધા કાલિકા ચ વસુન્ધરા । ષષ્ઠી મઙ્ગલચણ્ડી ચ મૂર્તિશ્ચ ધર્મકામિની
પુષ્ટિ, તુષ્ટિ, સ્મૃતિ, મેધા, કાલિકા, વસુંધરા, ષષ્ટી, મંગલચંડિ, મૂર્તિ અને ધર્મકામિની,
સ્વસ્તિઃ શ્રદ્ધા ચ શાન્તિશ્ચ કાન્તિઃ ક્ષાન્તિસ્તથા પરા । નિદ્રા તન્દ્રા ક્ષુત્પિપાસા સન્ધ્યા રાત્રિદિનાનિ ચ
સ્વસ્તિ, શ્રદ્ધા, શાંતિ, કાંતિ, ક્ષાંતિ, પરા, નિદ્રા, તંદ્રા, ભૂખ, તરસ, સંધ્યા અને રાત-દિવસ,
સમ્પત્તિર્ધૃતિકીર્તી ચ ક્રિયા શોભા પ્રભા શિવા । યત્સ્ત્રીરૂપં ચ સમ્ભૂતમુત્તમં તુ યુગે યુગે
સંપત્તિ, ધીરજ, કીર્તિ, ક્રિયા, શોભા, પ્રકાશ, શુભતા—દરેક યુગમાં જે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે,
કલાકલાંશરૂપં ચ સ્વર્વેશ્યાદિકમેવ ચ । તદપ્રશસ્યં વિશ્વેષુ પુંશ્ચલીરૂપમેવ ચ
અને જે કલાનાં અથવા ઇન્દ્રિયોના સ્વામીના ભાગરૂપ સ્વરૂપ છે, એ અવ્યવસ્થિત અને જગતમાં દુશ્ચરિત્રા તરીકે ઓળખાય છે.
સત્ત્વપ્રધાનં યદ્રૂપં તદ્યુક્તં ચ પ્રભાવતઃ । તદુત્તમં ચ વિશ્વેષુ સાધ્વીરૂપં પ્રશંસિતમ્
જે સ્વરૂપ સત્વગુણથી ભરપૂર અને શક્તિયુક્ત હોય છે, તે સર્વત્ર શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે અને સતી સ્ત્રી તરીકે વખાણાય છે.
તદ્વાસ્તવં ચ વિજ્ઞેયં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ । રજોરૂપં તમોરૂપં કલાસુ વિવિધં સ્મૃતમ્
મહાનુભાવો કહે છે કે એ સાચું સ્વરૂપ ઓળખવું જોઈએ; રજોગુણ અને તમોગુણના સ્વરૂપો વિવિધ કલાઓમાં જોવા મળે છે.
મધ્યમા રજસશ્ચાંશાસ્તાસ્તુ ભોગેષુ લોલુપાઃ । સુખસમ્ભોગવશ્યાશ્ચ સ્વકાર્યે નિરતાઃ સદા
રજોગુણવાળી સ્ત્રીઓ મધ્યમ સ્વભાવની, ભોગમાં લિપ્ત અને સુખ-ભોગમાં મગ્ન રહે છે તથા પોતાના કામમાં સતત વ્યસ્ત રહે છે.
કપટા મોહકારિણ્યો ધર્માર્થવિમુખાઃ સદા । રજોરૂપસ્ય સાધ્વીત્વમતો નૈવોપજાયતે
એવી સ્ત્રીઓ કપટી, મોહક અને સદા ધર્મ તથા અર્થથી વિમુખ હોય છે; તેથી રજોગુણવાળામાં સતીત્વ ઉત્પન્ન થતું નથી.
ઇદં મધ્યમરૂપં ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ । તમોરૂપં દુર્નિવાર્યમધમં તદ્વિદુર્બુધાઃ
મહાનુભાવો આ સ્વરૂપને મધ્યમ કહે છે; તમોગુણવાળું સ્વરૂપ અતિ દુરુપયોગી અને સૌથી નીચું ગણાય છે.
ન પૃચ્છતિ કુલે જાતઃ પણ્ડિતશ્ચ પરસ્ત્રિયમ્ । નિર્જને નિર્જલે વાપિ રહસ્યપિ પરસ્ત્રિયમ્
જે કુટુંબમાં જન્મેલો અને વિદ્વાન હોય, એવો પુરુષ ક્યારેય પરસ્ત્રી પાસે નથી જતો—પછી એ એકાંતમાં હોય, પાણીમાં હોય કે ગુપ્ત જગ્યાએ હોય.
આગચ્છામિ ત્વત્સમીપમાજ્ઞયા બ્રહ્મણોઽધુના । ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વાં ગ્રહીષ્યામિ શોભને
હું હવે બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી તારી પાસે આવ્યો છું, સુંદરે, અને તને ગાંધીર્વ વિધિથી પત્ની રૂપે સ્વીકારીશ.
અહમેવ શઙ્ખચૂડો દેવવિદ્રાવકારકઃ । દનુવંશ્યો વિશેષેણ સુદામાહં હરેઃ પુરા
હું જ શંખચૂડ છું, દેવતાઓને હરાવનાર. હું ખાસ કરીને દાનુ વંશનો છું, અને પહેલાં હરિનો સહચર સુદામા હતો.
અહમષ્ટસુ ગોપેષુ ગોપોઽપિ પાર્ષદેષુ ચ । અધુના દાનવેન્દ્રોઽહં રાધિકાયાશ્ચ શાપતઃ
હું આઠ ગોપોમાં ગોપ હતો અને હરિજીના પરિચારોમાં પણ હતો. હવે રાધિકાના શ્રાપથી દાનવોનો રાજા થયો છું.
જાતિસ્મરોઽહં જાનામિ કૃષ્ણમન્ત્રપ્રભાવતઃ । જાતિસ્મરા ત્વં તુલસી સમ્ભુક્તા હરિણા પુરા
હું જન્મોનું સ્મરણ રાખું છું, કૃષ્ણમંત્રની શક્તિથી જાણું છું. તું પણ, તુલસી, હરિ દ્વારા ભોગવાઈને જન્મોની યાદ રાખે છે.
ત્વમેવ રાધિકાકોપાજ્જાતાસિ ભારતે ભુવિ । ત્વાં સમ્ભોક્તુમુત્સુકોઽહં નાલં રાધાભયાત્તતઃ
તને રાધિકાના રોષથી ભારતભૂમિ પર જન્મ મળ્યો છે. હું તારી સાથે મિલન કરવા આતુર છું, પણ રાધાના ભયથી એ શક્ય નથી.
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ પુમાન્વિરરામ મહામુને । સસ્મિતં તુલસી તુષ્ટા પ્રવક્તુમુપચક્રમે
આવી રીતે કહીને એ પુરુષ શાંત રહ્યો, મહામુને. પછી તુલસી સ્મિત સાથે પ્રસન્ન થઈને બોલવા લાગી.
તુલસ્યુવાચ એવંવિધો બુધો નિત્યં વિશ્વેષુ ચ પ્રશંસિતઃ । કાન્તમેવંવિધં કાન્તા શશ્વદિચ્છતિ કામતઃ
તુલસીએ કહ્યું: આવો જ્ઞાની પુરુષ સર્વ લોકમાં હંમેશાં વખાણાય છે. પ્રેમથી પ્રિય સ્ત્રી પણ આવો જ પ્રિય પુરુષ ઈચ્છે છે.
ત્વયાહમધુના સત્યં વિચારેણ પરાજિતા । સ નિન્દિતશ્ચાપ્યશુચિર્યઃ પુમાંશ્ચ સ્ત્રિયા જિતઃ
હવે તારા વિચારથી હું સાચે જ હારી ગઈ છું. જે પુરુષ સ્ત્રી દ્વારા જીતાય છે, એ નિંદિત અને અશુદ્ધ ગણાય છે.