રત્નાઙ્ગુલીયકૈર્દિવ્યૈરઙ્ગુલ્યાવલિરાજિતા । દૃષ્ટ્વા તાં લલિતાં રમ્યાં સુશીલાં સુન્દરીં સતીમ્
તેની આંગળીઓ દિવ્ય રત્નમય અંગૂઠીઓથી શોભતી; એવી લલિત, રમણીય, સદાચારવાળી, સુંદર અને પવિત્ર તુલસીજીને જોઈને—
ઉવાસ તત્સમીપે તુ મધુરં તામુવાચ સઃ । શઙ્ખચૂડ ઉવાચ કા ત્વં કસ્ય ચ કન્યા ચ ધન્યા માન્યા ચ યોષિતામ્
શંખચૂડે તેની પાસે બેસીને મીઠા શબ્દોમાં પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે? તારો પિતા કોણ છે? સ્ત્રીઓમાં તું ધન્ય અને માનનીય છે.'
કા ત્વં માનિનિ કલ્યાણિ સર્વકલ્યાણદાયિનિ । મૌનીભૂતે કિઙ્કરે માં સમ્ભાષાં કુરુ સુન્દરિ
'માનીની, કલ્યાણી, સર્વમંગલ આપનારી, તું કોણ છે? હું અહીં મૌન ઉભો છું, સુંદરિ, મને વાત કર.'
ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા સકામા વામલોચના । સસ્મિતા નમ્રવદના સકામં તમુવાચ સા
આવાં વચન સાંભળી, કામનાવાળી, સુંદર આંખોવાળી તુલસીજી હળવે હસી, મુખ નીચે કરી, અને ઈચ્છાપૂર્વક તેને જવાબ આપ્યો.
તુલસ્યુવાચ ધર્મધ્વજસુતાહં ચ તપસ્યાયાં તપોવને । તપસ્વિન્યહં તિષ્ઠામિ કસ્ત્વં ગચ્છ યથાસુખમ્
તુલસી બોલી: 'હું ધર્મધ્વજની પુત્રી છું, આ તપોવનમાં તપસ્યા કરી રહી છું; હું તપસ્વિ છું—તુ કોણ છે? તને જ્યાં સુખ થાય ત્યાં જા.'
કામિનીં કુલજાતાં ચ રહસ્યેકાકિનીં સતીમ્ । ન પૃચ્છતિ કુલે જાત ઇત્યેવં મે શ્રુતૌ શ્રુતમ્
'અમારા કુટુંબમાં એવું સાંભળ્યું છે કે, કોઈ પણ કુંવારી, કુળવતી અને એકલી સ્ત્રીને એકાંતમાં પ્રશ્ન કરવો યોગ્ય નથી.'
લમ્પટોઽસત્કુલે જાતો ધર્મશાસ્ત્રાર્થવર્જિતઃ । યેનાશ્રુતઃ શ્રુતેરર્થઃ સ કામીચ્છતિ કામિનીમ્
કુટુંબે ખરાબ, લંપટ પુરુષ, જે ધર્મશાસ્ત્રોનું જ્ઞાન નથી ધરાવતો, એ સ્ત્રીની ઇચ્છા કરે છે અને શ્રુતિનો અર્થ સાંભળ્યા વિના સમજવા જાય છે.
આપાતમધુરાં મત્તામન્તકાં પુરુષસ્ય તામ્ । વિષકુમ્ભાકારરૂપામમૃતાસ્યાં ચ સન્તતમ્
જે સ્ત્રી પ્રથમ નજરે મીઠી લાગે છે, પણ પછી પુરુષને વિનાશ તરફ લઈ જાય છે, એનું સ્વરૂપ ઝેરથી ભરેલા ઘડાની જેમ છે, ભલે એના મોઢેથી હંમેશા અમૃત જેવી વાણી નીકળે.
હૃદયે ક્ષુરધારાભાં શશ્વન્મધુરભાષિણીમ્ । સ્વકાર્યપરિનિષ્પત્ત્યૈ તત્પરા સતતં ચ તામ્
હૃદયમાં એ સ્ત્રી કટારીની ધાર જેવી છે, પણ બોલવામાં હંમેશા મીઠી, પોતાના હિત માટે સતત પ્રયત્નશીલ અને એમાં જ તત્પર રહે છે.
કાર્યાર્થે સ્વામિવશગામન્યથૈવાવશાં સદા । સ્વાન્તર્મલિનરૂપાં ચ પ્રસન્નવદનેક્ષણામ્
કામ માટે એ દાસી જેવી નમ્ર બને છે, પણ બીજાં સમયે કઠોર રહે છે; અંદરથી અશુદ્ધ, પણ બહારથી હંમેશા હસતી અને પ્રસન્ન દેખાય છે.
શ્રુતૌ પુરાણે યાસાં ચ ચરિત્રમતિદૂષિતમ્ । તાસુ કો વિશ્વસેત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રજ્ઞાવાંશ્ચ દુરાશયઃ
જેનાં વર્તન વિશે વેદ-પુરાણોમાં પણ ઘણું દુષણ સાંભળાયું છે, એવા સ્ત્રીઓ પર કોણ બુદ્ધિશાળી વિશ્વાસ કરશે? બુદ્ધિમાન પણ દુર્વિચાર રાખે તો જ વિશ્વાસ કરે.
તાસાં કો વા રિપુર્મિત્રં પ્રાર્થયન્તિ નવં નવમ્ । દૃષ્ટ્વા સુવેષં પુરુષમિચ્છન્તિ હૃદયે સદા
એમણે કોણ શત્રુ અને કોણ મિત્ર છે એ નક્કી નથી, હંમેશા નવી વસ્તુની ઇચ્છા રાખે છે; સુંદર વસ્ત્રોમાં પુરુષને જોઈને હૃદયથી તેને ઇચ્છે છે.
બાહ્યે સ્વાર્થં સતીત્વં ચ જ્ઞાપયન્તી પ્રયત્નતઃ । શશ્વત્કામા ચ રામા ચ કામાધારા મનોહરા
બહારથી પોતાના હિત માટે સતીત્વ બતાવે છે, પણ અંદરથી હંમેશા કામાસક્ત, મોહક અને કામના આધારરૂપ છે.
બાહ્યે છલાત્ખેદયન્તી સ્વાન્તર્મૈથુનમાનસા । કાન્તં હસન્તી રહસિ બાહ્યેઽતીવ સુલજ્જિતા
બહારથી છલથી દુઃખ આપે છે, પણ અંદરથી મનમાં મિલનની ઇચ્છા રાખે છે; પોતાના પ્રિયજન સાથે એકાંતમાં હસે છે, પણ બહારથી ખૂબ શરમાળ બને છે.
માનિની મૈથુનાભાવે કોપના કલહાઙ્કુરા । સુપ્રીતા ભૂરિસમ્ભોગાત્સ્વલ્પમૈથુનદુઃખિતા
ગર્વીલી, મિલન ન મળે ત્યારે તરત ગુસ્સે થાય છે અને ઝઘડાનું બીજ વાવે છે; વારંવાર સુખ મળે તો ખુશ, પણ ઓછું મળે તો દુઃખી રહે છે.
સુમિષ્ટાન્નાચ્છીતતોયાદાકાઙ્ક્ષન્તી ચ માનસે । સુન્દરં રસિકં કાન્તં યુવાનં ગુણિનં સદા
મનથી હંમેશા સ્વાદિષ્ટ ભોજન અને ઠંડા પાણીની ઇચ્છા રાખે છે, અને સુંદર, રસિક, યુવાન અને ગુણવાન પ્રિયજનને જ ઇચ્છે છે.
સુતાત્પરમભિસ્નેહં કુર્વતી રસિકોપરિ । પ્રાણાધિકં પ્રિયતમં સમ્ભોગકુશલં પ્રિયમ્
પુત્ર માટે ખૂબ સ્નેહ બતાવે છે, પણ રસિક પ્રિયજનને તો જીવથી પણ વધુ પ્રિય માને છે, ખાસ કરીને જો એ સુખ આપવામાં કુશળ હોય.
પશ્યન્તી રિપુતુલ્યં ચ વૃદ્ધં વા મૈથુનાક્ષમમ્ । કલહં કુર્વતી શશ્વત્તેન સાર્ધં સુકોપના
વૃદ્ધ કે મિલન અયોગ્ય પુરુષને શત્રુ સમાન માને છે, અને એના સાથે હંમેશા ઝઘડો કરે છે, ઓછી વાતમાં ગુસ્સે થઈ જાય છે.
વાચયા ભક્ષયન્તી તં સર્પ આખુમિવોલ્બણમ્ । દુઃસાહસસ્વરૂપા ચ સર્વદોષાશ્રયા સદા
વાણીથી એ પુરુષને એવા જ ભયાનક રીતે ખાઈ જાય છે જેમ સાપ ઉંદરને, અને એનું સ્વભાવ સહન કરવું મુશ્કેલ છે; હંમેશા બધા દોષોનું નિવાસસ્થાન છે.
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં દુઃસાધ્યા મોહરૂપિણી । તપોમાર્ગાર્ગલા શશ્વન્મોક્ષદ્વારકપાટિકા
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે પણ એને વશ કરી શકે નહીં, એ મોહરૂપ છે; હંમેશા તપના માર્ગમાં અવરોધ અને મોક્ષના દ્વાર પર રક્ષણ કરે છે.
હરેર્ભક્તિવ્યવહિતા સર્વમાયાકરણ્ડિકા । સંસારકારાગારે ચ શશ્વન્નિગડરૂપિણી
એ હરિભક્તિને અવરોધે છે, સર્વ માયાનું મૂળ છે, અને સંસારના કેદખાનામાં હંમેશા બાંધણીરૂપ છે.
ઇન્દ્રજાલસ્વરૂપા ચ મિથ્યા ચ સ્વપ્નરૂપિણી । બિભ્રતી બાહ્યસૌન્દર્યમધોઽઙ્ગમતિકુત્સિતમ્
એનું સ્વરૂપ માયાજાળ જેવું છે, ખોટું અને સ્વપ્ન સમાન છે; બહારથી સુંદર લાગે છે, પણ અંદરથી એના અંગો અત્યંત નિંદનીય છે.
નાનાવિણ્મૂત્રપૂયાનામાધારં મલસંયુતમ્ । દુર્ગન્ધિદોષસંયુક્તં રક્તારક્તમસંસ્કૃતમ્
એ અનેક પ્રકારના મૂત્ર, વિસર્જન અને પુંસથી ભરેલી છે, ગંદકીથી યુક્ત, દુર્ગંધ અને દોષોથી ભરપૂર, લોહિયાળ અને અશુદ્ધ છે.
માયારૂપા માયિનાં ચ વિધિના નિર્મિતા પુરા । વિષરૂપા મુમુક્ષૂણામદૃશ્યાપ્યભિવાઞ્છતામ્
એ માયારૂપ છે, વિધાતા દ્વારા મોહિત થયેલાઓ માટે રચાયેલી છે; મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે ઝેર સમાન છે, પણ જેને એ ગમે છે, તેને તો એ દેખાતી પણ નથી.
ઇત્યુક્ત્વા તુલસી તં તુ વિરરામ ચ નારદ । સસ્મિતઃ શઙ્ખચૂડશ્ચ પ્રવક્તુમુપચક્રમે
આ રીતે તુલસી બોલી અને પછી ચૂપ રહી ગઈ. નારદ પણ શાંત થયા. શંખચૂડ સ્મિત સાથે બોલવા લાગ્યા.
શઙ્ખચૂડ ઉવાચ ત્વયા યત્કથિતં દેવિ ન ચ સર્વમલીકકમ્ । કિઞ્ચિત્સત્યમલીકં ચ કિઞ્ચિન્મત્તો નિશામય
શંખચૂડ બોલ્યા: દેવી, તમે જે કહ્યું તે બધું ખોટું નથી, તેમાં થોડું સાચું છે અને થોડું ખોટું પણ છે. હવે તમે મારી વાત સાંભળો.
નિર્મિતં દ્વિવિધં ધાત્રા સ્ત્રીરૂપં સર્વમોહનમ્ । કૃત્વા રૂપં વાસ્તવં ચ પ્રશસ્યં ચાપ્રશંસિતમ્
સૃષ્ટિકર્તાએ સ્ત્રી સ્વરૂપના બે પ્રકાર બનાવ્યા છે, જે બધાને મોહિત કરે છે. એક સાચું અને વખાણવા યોગ્ય છે, બીજું એવુ નથી.
લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રાધિકાદિકા । સૃષ્ટિસૂત્રસ્વરૂપા ચ આદ્યા સૃષ્ટિર્વિનિર્મિતા
લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા, સાવિત્રી, રાધિકા અને અન્ય જે સૃષ્ટિના મૂળ સ્વરૂપ છે, એ બધાં શરૂઆતમાં પ્રગટ થયાં છે.
એતાસામંશરૂપં ચ સ્ત્રીરૂપં વાસ્તવં સ્મૃતમ્ । તત્પ્રશસ્યં યશોરૂપં સર્વમઙ્ગલકારકમ્
આ બધાની અંશરૂપ સ્ત્રીઓ સાચી માનવામાં આવે છે. એ વખાણપાત્ર છે અને સૌભાગ્ય લાવનારી ગણાય છે.
શતરૂપા દેવહૂતી સ્વધા સ્વાહા ચ દક્ષિણા । છાયાવતી રોહિણી ચ વરુણાની શચી તથા
શતરૂપા, દેવહૂતિ, સ્વધા, સ્વાહા, દક્ષિણા, છાયાવતી, રોહિણી, વરુણાની અને શચી પણ છે,