સુરતે વિરતિર્નાસ્તિ તયોઃ સુરતિવિજ્ઞયોઃ । ગતં દેવવર્ષશતં ન જ્ઞાતં ચ દિવાનિશમ્
પ્રેમમાં પારાવાર નહોતો; બંને પ્રેમકૌશલ્યમાં નિપુણ હતા. દેવોના સો વર્ષ પણ, દિવસ-રાત કેવી રીતે વીતી ગયા, ખબર જ પડી નહીં.
તતો રાજા મતિં પ્રાપ્ય સુરતાદ્વિરરામ ચ । કામુકી સુન્દરી કિઞ્ચિન્ન ચ તૃપ્તિં જગામ સા
પછી રાજાએ સમજ મેળવી પ્રેમથી દૂર થયો; પણ સુંદર અને કામુક સ્ત્રીને સંતોષ મળ્યો નહીં.
દધાર ગર્ભં સા સદ્યો દૈવાદબ્દશતં સતી । શ્રીગર્ભા શ્રીયુતા સા ચ સમ્બભૂવ દિને દિને
એ સ્ત્રીએ તુરંત ગર્ભ ધારણ કર્યો, દૈવી ઇચ્છાથી એ ગર્ભે સો વર્ષ સુધી રહી; અને રોજે રોજ એમાં વધુ તેજ ઉમેરાતું ગયું.
શુભે ક્ષણે શુભદિને શુભયોગે ચ સંયુતે । શુભલગ્ને શુભાંશે ચ શુભસ્વામિગ્રહાન્વિતે
શુભ ક્ષણે, શુભ દિવસે, શુભ યોગે, શુભ લઘ્ને અને શુભ ગ્રહોના સંયોગે—
કાર્તિકીપૂર્ણિમાયાં તુ સિતવારે ચ પાદ્મજ । સુષાવ સા ચ પદ્માંશાં પદ્મિનીં તાં મનોહરામ્
કાર્તિક મહિનાની પૂર્ણિમાના પવિત્ર દિવસે, પદ્મજ, એ સ્ત્રીએ સુંદર અને મોહક પદ્મિનીને જન્મ આપી, જે પદ્માનું અંશરૂપ હતી.
શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યાં શરત્પઙ્કજલોચનામ્ । પક્વબિમ્બાધરોષ્ઠીં ચ પશ્યન્તીં સસ્મિતાં ગૃહમ્
એના ચહેરા પર શરદપૂર્ણિમાના ચાંદની જેવો તેજ હતો, આંખો શરદ ઋતુના કમળ જેવી, હોઠ પક્વ ફળ જેવા લાલ અને મીઠી સ્મિત સાથે ઘરમાં ચારે બાજુ જોઈ રહી હતી.
હસ્તપાદતલારક્તાં નિમ્નનાભિં મનોરમામ્ । તદધસ્ત્રિવલીયુક્તાં નિતમ્બયુગવર્તુલામ્
એના હાથ અને પગના તળિયા લાલ રંગના, નાભિ ઊંડી, રૂપ મનોહર, નાભિ નીચે ત્રણ રેખાઓથી શોભિત અને કટિ ભાગ સુંદર ગોળ હતો.
શીતે સુખોષ્ણસર્વાઙ્ગીં ગ્રીષ્મે ચ સુખશીતલામ્ । શ્યામાં સુકેશીં રુચિરાં ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલામ્
ઠંડીમાં એના શરીરથી સુખદ ઉષ્ણતા અનુભવાતી અને ઉનાળામાં એ શીતળતા આપતી; એ શ્યામવર્ણની, સુંદર વાળવાળી, આકર્ષક અને વટવૃક્ષની ગોળાઈ જેવી આકારવાળી હતી.
પીતચમ્પકવર્ણાભાં સુન્દરીષ્વેવ સુન્દરીમ્ । નરા નાર્યશ્ચ તાં દૃષ્ટ્વા તુલનાં દાતુમક્ષમાઃ
પીત ચંપકના ફૂલ જેવી કાંતિ ધરાવતી, સૌ સુંદરાઓમાં એ સૌથી સુંદર હતી; પુરુષો અને સ્ત્રીઓ એને જોઈને કોઈ સરખામણી કરી શકતા નહોતા.
તેન નામ્ના ચ તુલસીં તાં વદન્તિ મનીષિણઃ । સા ચ ભૂયિષ્ઠમાનેન યોગ્યા સ્ત્રી પ્રકૃતિર્યથા
એથી જ વિદ્વાનો એને 'તુલસી' નામે ઓળખે છે; એ સ્વભાવથી સર્વોત્તમ અને યોગ્ય સ્ત્રી હતી.
સર્વૈર્નિષિદ્ધા તપસે જગામ બદરીવનમ્ । તત્ર દેવાબ્દલક્ષં ચ ચકાર પરમં તપઃ
બધાએ મનાઈ કરી હોવા છતાં, એ તપ કરવા બદરીવનમાં ગઈ અને ત્યાં લાખ વર્ષ સુધી ઉત્તમ તપ કર્યું.
મનસા નારાયણઃ સ્વામી ભવિતેતિ ચ નિશ્ચિતા । ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપાઃ શીતે તોયવસ્ત્રા ચ પ્રાવૃષિ
એ મનમાં નક્કી કર્યું કે નારાયણ જ એના પતિ બનશે; ઉનાળામાં પાંચ પ્રકારના તપ, ચોમાસામાં ભીંજાયેલા વસ્ત્રો પહેરીને તપ કરતી રહી.
આસનસ્થા વૃષ્ટિધારાઃ સહન્તીતિ દિવાનિશમ્ । વિંશત્સહસ્રવર્ષં ચ ફલતોયાશના ચ સા
આસન પર બેસી, દિવસ-રાત વરસાદની ધારા સહન કરતી રહી; વીસ હજાર વર્ષ સુધી ફળ અને પાણી પર જ જીવતી રહી.
ત્રિંશત્સહસ્રવર્ષં ચ પત્રાહારા તપસ્વિની । ચત્વારિંશત્સહસ્રાબ્દં વાય્વાહારા કૃશોદરી
ત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી એ પાંદડાં ખાઈને તપ કરતી રહી; ચાળીસ હજાર વર્ષ સુધી માત્ર વાયુ પર જીવતી રહી, જેના કારણે એનું પેટ સુકાઈ ગયું.
તતો દશસહસ્રાબ્દં નિરાહારા બભૂવ સા । નિર્લક્ષ્યાં ચૈકપાદસ્થાં દૃષ્ટ્વા તાં કમલોદ્ભવઃ
પછી દસ હજાર વર્ષ સુધી એ કોઈ ખોરાક વિના રહી; એક પગ પર ઊભી રહીને, અદૃશ્ય જેવી થઈ ગઈ હતી, જેને જોઈ પદ્મજ આશ્ચર્યચકિત થયો.
સમાયયૌ વરં દાતું પરં બદરિકાશ્રમમ્ । ચતુર્મુખં ચ સા દૃષ્ટ્વા નનામ હંસવાહનમ્
પદ્મજ એના માટે વરદાન આપવા માટે સર્વોત્તમ બદરિકાશ્રમમાં આવ્યા; ચાર મુખવાળા અને હંસ પર સવાર એવા બ્રહ્માને જોઈને એએ વંદન કર્યું.
તામુવાચ જગત્કર્તા વિધાતા જગતામપિ । બ્રહ્મોવાચ વરં વૃણીષ્વ તુલસિ યત્તે મનસિ વાચ્છિતમ્
વિશ્વના સર્જનહાર અને સર્વનો નિયમ કરનાર એને કહ્યું: 'તુલસી, તારા મનમાં જે ઇચ્છા હોય તે વરદાન માગ.'
હરિભક્તિં હરેર્દાસ્યમજરામરતામપિ । તુલસ્યુવાચ શૃણુ તાત પ્રવક્ષ્યામિ યન્મે મનસિ વાઞ્છિતમ્
'હું હરિની ભક્તિ, હરિની સેવા અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા મરણથી મુક્તિ માંગું છું' — તુલસી બોલી: 'પિતા, સાંભળો, હું મારા મનની ઈચ્છા કહું છું.'
સર્વજ્ઞસ્યાપિ પુરતઃ કા લજ્જા મમ સામ્પ્રતમ્ । અહં તુ તુલસી ગોપી ગોલોકેઽહં સ્થિતા પુરા
'સર્વજ્ઞના સમક્ષ પણ હવે મને શરમ શું? હું તુલસી છું, ગોપી છું, જે પહેલા ગોલોકમાં રહેતી હતી.'
કૃષ્ણપ્રિયા કિંકરી ચ તદંશા તત્સખી પ્રિયા । ગોવિન્દરતિસમ્ભુક્તામતૃપ્તાં માં ચ મૂર્ચ્છિતામ્
'હું કૃષ્ણની પ્રિય, તેની દાસી, તેનો અંશ અને સખી છું; ગોવિંદના પ્રેમનો આનંદ માણ્યો છતાં પણ સંતોષ ન મળતાં હું બેહોશ થઈ ગઈ.'
રાસેશ્વરી સમાગત્ય દદર્શ રાસમણ્ડલે । ગોવિન્દં ભર્ત્સયામાસ માં શશાપ રુષાન્વિતા
'રાસની સ્વામિની ત્યાં આવી અને રાસમંડળમાં મને જોઈ; તેણે ગોવિંદને ઠપકો આપ્યો અને ગુસ્સામાં મને શાપ આપ્યો.'
યાહિ ત્વં માનવીં યોનિમિત્યેવં ચ શશાપ હ । મામુવાચ સ ગોવિન્દો મદંશં ચ ચતુર્ભુજમ્
'એણે કહ્યું: “તું માનવ યોનિમાં જન્મ લે”, આમ મને શાપ આપ્યો; ગોવિંદે મને કહ્યું કે એનો એક અંશ, ચતુર્ભુજ રૂપે, મારા માટે આવશે.'
લભિષ્યસિ તપસ્તપ્ત્વા ભારતે બ્રહ્મણો વરાત્ । ઇત્યેવમુક્ત્વા દેવેશોઽપ્યન્તર્ધાનં ચકાર સઃ
બ્રહ્માજીના આશીર્વાદથી ભારતભૂમિ પર તપ કરવાથી તું ઇચ્છિત ફળ પામશે. આમ કહીને દેવતાઓના સ્વામી અદૃશ્ય થઈ ગયા.
દેવ્યા ભિયા તનું ત્યક્ત્વા પ્રાપ્તં જન્મ ગુરો ભુવિ । અહં નારાયણં કાન્તં શાન્તં સુન્દરવિગ્રહમ્
દેવીના ભયથી મેં પોતાનું શરીર ત્યજી ધરતી પર ગુરુ રૂપે જન્મ લીધો. હું નારાયણ છું, પ્રિય, શાંત અને સુંદર સ્વરૂપ ધરાવનાર.
સામ્પ્રતં તં પતિં લબ્ધું વરયે ત્વં ચ દેહિ મે । બ્રહ્મદેવ ઉવાચ સુદામા નામ ગોપશ્ચ શ્રીકૃષ્ણાઙ્ગસમુદ્ભવઃ
હવે એ પતિને મેળવવા માટે તું તેને પસંદ કર અને મને એ આપ. બ્રહ્માજી બોલ્યા: સુદામા નામનો ગોપ છે, જે શ્રીકૃષ્ણના અંગમાંથી જન્મેલો છે.
તદંશશ્ચાતિતેજસ્વી લેભે જન્મ ચ ભારતે । સામ્પ્રતં રાધિકાશાપાદ્દનુવંશસમુદ્ભવઃ
તેનો તેજસ્વી અંશ ભારતભૂમિ પર જન્મ્યો. હવે રાધિકાના શાપથી તે દાનવોના વંશમાં જન્મ્યો છે.
શઙ્ખચૂડેતિ વિખ્યાતસ્ત્રૈલોક્યે ન ચ તત્સમઃ । ગોલોકે ત્વાં પુરા દૃષ્ટ્વા કામોન્મથિતમાનસઃ
ત્રણે લોકમાં તે શંખચૂડ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેનો સમો કોઈ નથી. ગોલોકમાં તને જોઈને તેનો મન કામથી ઉથલપાથલ થઈ ગયો હતો.
વિલમ્ભિતું ન શશાક રાધિકાયાઃ પ્રભાવતઃ । સ ચ જાતિસ્મરસ્તસ્માત્સદામાભૂચ્ચ સાગરે
રાધિકાની શક્તિથી તે વિલંબ કરી શક્યો નહીં. તેથી તે જાતિસ્મર બનીને સમુદ્રમાં સુદામા રૂપે જન્મ્યો.
જાતિસ્મરા ત્વમપિ સા સર્વં જાનાસિ સુન્દરિ । અધુના તસ્ય પત્ની ત્વં સમ્ભવિષ્યસિ શોભને
સુંદરિ, તું પણ જાતિસ્મર છે અને બધું જાણે છે. હવે તું તેની પત્ની બનશે, શોભાવતી.
પશ્ચાન્નારાયણં શાન્તં કાન્તમેવ વરિષ્યસિ । શાપાન્નારાયણસ્યૈવ કલયા દૈવયોગતઃ
પછી તું નારાયણને, શાંત અને પ્રિય સ્વરૂપ ધરાવનારા, પસંદ કરશે. નારાયણના શાપથી, દૈવી વ્યવસ્થાથી, તું તેની અંશરૂપ બનશે.