વિદગ્ધયા વિદગ્ધેન સઙ્ગમો ગુણવાન્ ભવેત્ । ઉપસ્થિતાં સ્વયં કન્યાં ન ગૃહ્ણાતીહ યઃ પુમાન્
બુદ્ધિશાળી પુરુષ અને વિદુષી સ્ત્રીનું મિલન ગુણવત્તાવાળું બને છે. જે પુરુષ સામે હાજર કન્યાને સ્વીકારતો નથી, એ ખરેખર મૂર્ખ છે.
તં વિહાય મહાલક્ષ્મી રુષ્ટા યાતિ ન સંશયઃ । યો ભવેત્પણ્ડિતઃ સો ઽપિ પ્રકૃતિં નાવમન્યતે
પછી મહાલક્ષ્મી ગુસ્સે થઈને તેને છોડી જાય છે, એમાં શંકા નથી; પંડિત માણસ પણ પ્રકૃતિને અવગણે નહીં.
સર્વે પ્રાકૃતિકાઃ પુંસઃ કામિન્યઃ પ્રકૃતેઃ કલાઃ । ત્વમેવ ભગવાન્નાથો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ
બધી સ્ત્રીઓ પુરુષોની કામનાની પ્રકૃતિના રૂપ છે; પણ, હે ભગવાન, તું જ ગુણાતીત અને પ્રકૃતિથી પર છે.
અર્ધાઙ્ગં દ્વિભુજઃ કૃષ્ણો યોઽર્ધાઙ્ગેન ચતુર્ભુજઃ । કૃષ્ણવામાઙ્ગસમ્ભૂતા બભૂવ રાધિકા પુરા
કૃષ્ણ બે હાથવાળો છે તો એનું અડધું અંગ પોતે છે અને બીજું અડધું ચાર હાથવાળું છે; કૃષ્ણના ડાબા અંગમાંથી રાધા જન્મી હતી.
દક્ષિણાંશઃ સ્વયં સા ચ વામાંશઃ કમલા તથા । તેનેયં ત્વાં વૃણોત્યેવ યતસ્ત્વદ્દેહસમ્ભવા
જમણું ભાગ પોતે છે અને ડાબું ભાગ કમલા છે; એટલે, એ તને પસંદ કરે છે, કારણ કે એ તારા શરીરમાંથી ઉત્પન્ન છે.
એકાઙ્ગં ચૈવ સ્ત્રીપુંસોર્યથા પ્રકૃતિપૂરુષૌ । ઇત્યેવમુક્ત્વા ધાતા તાં તં સમર્પ્ય જગામ સઃ
જેમ સ્ત્રી અને પુરુષ એક શરીર છે, તેમ પ્રકૃતિ અને પુરુષ પણ છે; આવું કહીને ધાતાએ ગંગાને કૃષ્ણને અર્પણ કરી અને પછી ચાલ્યા ગયા.
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન તાં જગ્રાહ હરિઃ સ્વયમ્ । નારાયણઃ કરં ધૃત્વા પુષ્પચન્દનચર્ચિતમ્
ગાંધર્વ વિધિથી હરિએ પોતે ગંગાનો હાથ પકડી લીધો, જે ફૂલો અને ચંદનથી સજ્જ હતો.
રેમે રમાપતિસ્તત્ર ગઙ્ગયા સહિતો મુદા । ગઙ્ગા પૃથ્વીં ગતા યા સા સ્વસ્થાનં પુનરાગતા
ત્યાં લક્ષ્મીપતિ કૃષ્ણ ગંગા સાથે આનંદપૂર્વક વિહાર કરવા લાગ્યા; પૃથ્વી પર ગયેલી ગંગા ફરી પોતાના સ્થાન પર આવી.
નિર્ગતા વિષ્ણુપાદાબ્જાત્તેન વિષ્ણુપદીતિ ચ । મૂર્ચ્છાં સમ્પ્રાપ સા દેવી નવસઙ્ગમલીલયા
વીષ્ણુના કમળ જેવા પગમાંથી તે દેવી પ્રગટ થઈ, તેથી તેને 'વીષ્ણુપદી' કહેવાય છે. તેમના નવા મિલનના રમણિય લ્હાવમાં, એ દેવી બેહોશ થઈ ગઈ.
રસિકા સુખસમ્ભોગાદ્રસિકેશ્વરસંયુતા । તાં દૃષ્ટ્વા દુઃખિતા વાણી પદ્મયા વર્જિતાપિ ચ
સુખસંવાદ અને આનંદમાં તલ્લીન રહી, રસિકેશ્વર સાથે જોડાયેલી એ દેવીને જોઈને, વાણી દુઃખી થઈ ગઈ, ભલે પદ્માએ તેને પહેલેથી જ ત્યજી દીધી હતી.
નિત્યમીર્ષ્યતિ તાં વાણી ન ચ ગઙ્ગા સરસ્વતીમ્ । ગઙ્ગા શશાપ કોપેન ભારતે ચ હરિપ્રિયા
વાણી હંમેશા તેની ઉપર ઈર્ષા કરે છે, પણ ગંગા સરસ્વતી પ્રત્યે ક્યારેય ઈર્ષા કરતી નથી; ગંગાએ ક્રોધમાં આવીને, હરિપ્રિય ભારત દેશમાં સરસ્વતીને શાપ આપ્યો હતો.
ગઙ્ગયા સહ તસ્યૈવ તિસ્રો ભાર્યા રમાપતેઃ । સાર્ધં તુલસ્યા પશ્ચાચ્ચ ચતસ્રશ્ચાભવન્મુને
ગંગા સાથે મળી, લક્ષ્મીનાથની ત્રણ પત્નીઓ હતી; પછી તુલસી સાથે જોડાઈને, એ સંખ્યા ચાર થઈ ગઈ, હે મુનિ.
નારાયણનારદસંવાદે શક્તિપ્રાદુર્ભાવઃ નારદ ઉવાચ નારાયણપ્રિયા સાધ્વી કથં સા ચ બભૂવ હ । તુલસી કુત્ર સમ્ભૂતા કા વા સા પૂર્વજન્મનિ
નારદે પૂછ્યું: નારાયણપ્રિય, પવિત્ર અને સતી તુલસી કેવી રીતે જન્મી? તુલસી ક્યાં જન્મી હતી અને પૂર્વ જન્મમાં તે કોણ હતી?
કસ્ય વા સા કુલે જાતા કસ્ય કન્યા કુલે સતી । કેન વા તપસા સા ચ સમ્પ્રાપ્તા પ્રકૃતેઃ પરમ્
તે કયા કુળમાં જન્મી હતી, કોની દીકરી હતી, અને કયા તપથી તેણે પ્રકૃતિથી પર એવી ઊંચી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી હતી?
નિર્વિકારં નિરીહં ચ સર્વવિશ્વસ્વરૂપકમ્ । નારાયણં પરં બ્રહ્મ પરમેશ્વરમીશ્વરમ્
તે કેવી રીતે બદલાતું નહિ એવું, ઈચ્છાવિહિન, સર્વત્ર વ્યાપક એવા નારાયણ, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મા અને પરમેશ્વરનું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી શકી?
સર્વારાધ્યં ચ સર્વેશં સર્વજ્ઞં સર્વકારણમ્ । સર્વાધારં સર્વરૂપં સર્વેષાં પરિપાલકમ્
તે કેવી રીતે સર્વેની પૂજ્ય, સર્વના સ્વામી, સર્વજ્ઞ, સર્વનું કારણ, સર્વનો આધાર, સર્વરૂપ અને સર્વનો રક્ષક એવા ભગવાનને પ્રાપ્ત કરી શકી?
કથમેતાદૃશી દેવી વૃક્ષત્વં સમવાપ હ । કથં સાપ્યસુરગ્રસ્તા સમ્બભૂવ તપસ્વિની
એવી દેવી વૃક્ષરૂપ કેવી રીતે બની? અને અસુરના વશમાં આવીને કેવી રીતે તપસ્વિ બની?
સુસ્નિગ્ધં મે મનો લોલં પ્રેરયન્માં મુહુર્મુહુઃ । છેત્તુમર્હસિ સન્દેહં સર્વં સન્દેહભઞ્જન
મારું મન ખૂબ પ્રેમાળ અને ચંચળ છે, વારંવાર મને પૂછવા પ્રેરણા આપે છે; હે સર્વ સંદેહ દૂર કરનાર, કૃપા કરીને મારા બધા સંદેહો દૂર કરો.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ મનુશ્ચ દક્ષસાવર્ણિઃ પુણ્યવાન્ વૈષ્ણવઃ શુચિઃ । યશસ્વી કીર્તિમાંશ્ચૈવ વિષ્ણોરંશસમુદ્ભવઃ
શ્રીનારાયણે કહ્યું: દક્ષસાવર્ણિ નામના મનુ, પુણ્યશાળી, વૈષ્ણવ, પવિત્ર, પ્રસિદ્ધ અને વિષ્ણુના અંશથી જન્મેલા હતા.
તત્પુત્રો બ્રહ્મસાવર્ણિર્ધર્મિષ્ઠો વૈષ્ણવઃ શુચિઃ । તત્પુત્રો ધર્મસાવર્ણિર્વૈષ્ણવશ્ચ જિતેન્દ્રિયઃ
તેમના પુત્ર બ્રહ્માસાવર્ણિ ધર્મનિષ્ઠ, વૈષ્ણવ અને શુદ્ધ હતા; તેમના પુત્ર ધર્મસાવર્ણિ પણ વૈષ્ણવ અને ઇન્દ્રિયજિત હતા.
તત્પુત્રો રુદ્રસાવર્ણિર્ભક્તિમાન્વિજિતેન્દ્રિયઃ । તત્પુત્રો દેવસાવર્ણિર્વિષ્ણુવ્રતપરાયણઃ
તેમના પુત્ર રુદ્રસાવર્ણિ ભક્તિમાં તલ્લીન અને ઇન્દ્રિયજિત હતા; તેમના પુત્ર દેવસાવર્ણિ વિષ્ણુના વ્રતને અનુસરણ કરતા હતા.
તત્પુત્ર ઇન્દ્રસાવર્ણિર્મહાવિષ્ણુપરાયણઃ । વૃષધ્વજશ્ચ તત્પુત્રો વૃષધ્વજપરાયણઃ
તેમના પુત્ર ઇન્દ્રસાવર્ણિ મહાવીષ્ણુના પરાયણ હતા; તેમના પુત્ર વૃષધ્વજ પણ વૃષધ્વજના ભક્ત હતા.
(વૃક્ષધ્વજ પાઠભેદ) યસ્યાશ્રમે સ્વયં શમ્ભુરાસીદ્દેવયુગત્રયમ્ । પુત્રાદપિ પરઃ સ્નેહો નૃપે તસ્મિઞ્છિવસ્ય ચ
જેનાં આશ્રમમાં, ત્રણ દેવયુગ સુધી, શિવ સ્વયં નિવાસ કરતા હતા; એ રાજા પ્રત્યે શિવને પોતાના પુત્ર કરતાં પણ વધારે સ્નેહ હતો.
ન ચ નારાયણં મેને ન લક્ષ્મીં ન સરસ્વતીમ્ । પૂજાં ચ સર્વદેવાનાં દૂરીભૂતા ચકાર સઃ
તે રાજાએ ન તો નારાયણને, ન તો લક્ષ્મીને, ન તો સરસ્વતીને માન આપ્યો; અને સર્વ દેવતાઓની પૂજા પણ અવગણના કરી.
ભાદ્રે માસિ મહાલક્ષ્મીપૂજાં મત્તો બભઞ્જ હ । તથા માઘીયપઞ્ચમ્યાં વિસ્મૃતા સર્વદૈવતૈઃ
ભાદરવા મહિનામાં, તેણે અભિમાનથી મહાલક્ષ્મીની પૂજા તોડી નાખી; તેમ જ, માઘ મહિનાની પંચમીના દિવસે, તેણે સર્વ દેવતાઓને ભૂલી ગયો.
પાપઃ સરસ્વતીપૂજાં દૂરીભૂતા ચકાર સઃ । યજ્ઞં ચ વિષ્ણુપૂજાં ચ નિન્દન્તં તં દિવાકરઃ
એ પાપી રાજાએ સરસ્વતીની પૂજા પણ અવગણના કરી; અને યજ્ઞ તથા વિષ્ણુપૂજાનો અપમાન કરતા, સૂર્યદેવે તેને નિંદા કરી.
ચુકોપ દેવો ભૂપેન્દ્રં શશાપ શિવકારણાત્ । ભ્રષ્ટશ્રીસ્ત્વઞ્ચ ભવેતિ તં શશાપ દિવાકરઃ
દેવતાએ પૃથ્વીના રાજા પર શિવજીના કારણે ગુસ્સે થઈને શાપ આપ્યો: 'હવે તારી કીર્તિ અને તેજ છીનવાઈ જશે.' એ રીતે સૂર્યદેવે તેને શાપ આપ્યો.
શૂલં ગૃહીત્વા તં સૂર્યમધાવચ્છઙ્કરઃ સ્વયમ્ । પિત્રા સાર્ધં દિનેશશ્ચ બ્રહ્માણં શરણં યયૌ
શંકરજીએ ત્રિશૂલ લઈને પોતે જ સૂર્યદેવ તરફ દોડી ગયા. ત્યારે સૂર્યદેવ પોતાના પિતાજી સાથે બ્રહ્માજી પાસે આશરો લેવા ગયા.
શિવસ્ત્રિશૂલહસ્તશ્ચ બ્રહ્મલોકં યયૌ ક્રુધા । બ્રહ્મા સૂર્યં પુરસ્કૃત્ય વૈકુણ્ઠં ચ યયૌ ભિયા
શિવજી ત્રિશૂલ હાથમાં લઈને ગુસ્સામાં બ્રહ્માજીના લોકમાં ગયા. બ્રહ્માજી ડરથી સૂર્યદેવને આગળ રાખીને વૈકુંઠ તરફ ચાલ્યા.
બ્રહ્મકશ્યપમાર્તણ્ડાઃ સન્ત્રસ્તાઃ શુષ્કતાલુકાઃ । નારાયણં ચ સર્વેશં તે યયુઃ શરણં ભિયા
બ્રહ્મા, કશ્યપ અને માર્તંડ—all ડરથી અને કંટાળાથી સુકાઈ ગયેલા—all ભયમાં સર્વેશ્વર નારાયણ પાસે આશરો લેવા ગયા.