હોતારં પ્રાર્થયામાસ શ્રદ્ધાઽથ દયિતા મનોઃ । કન્યા ભવતુ મે બ્રહ્મંસ્તથોપાયો વિધીયતામ્
મનુની પ્રિય પત્ની શ્રદ્ધાએ યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણને વિનંતી કરી: 'હે બ્રાહ્મણ, મને દીકરી થાય એવી વ્યવસ્થા કરો.'
મનસા ચિન્તયન્હોતા કન્યામેવાજુહોદ્ધવિઃ । તતસ્તદ્વ્યભિચારેણ કન્યેલા નામ ચાભવત્
યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણે મનમાં વિચારીને યજ્ઞમાં દીકરી અર્પણ કરી; તેથી એ વિધિભ્રષ્ટ યજ્ઞથી ઇલા નામની દીકરી જન્મી.
અથ રાજા સુતાં દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચ વિમના ગુરુમ્ । કથં સઙ્કલ્પવૈષમ્યમિહ જાતં પ્રભો તવ
પછી રાજાએ દીકરીને જોઈને, ચિંતિત મનથી ગુરુને પૂછ્યું: 'હે પ્રભુ, આપના સંકલ્પમાં આવું વિસંગતિ કેમ થયું?'
તચ્છ્રુત્વા સ મુનિર્દધ્યૌ જ્ઞાત્વા હોતુર્વ્યતિક્રમમ્ । ઈશ્વરં શરણં યાત ઇલાયાઃ પુંસ્ત્વકામ્યયા
આ સાંભળીને, મુનિએ ધ્યાન કર્યું અને યજ્ઞકર્તાના ભૂલને જાણી, ઇલાને પુરૂષત્વ મળે એ ઇચ્છાથી ભગવાનની શરણમાં ગયા.
મુનેસ્તપઃપ્રભાવાચ્ચ પરેશાનુગ્રહાત્તથા । પશ્યતાં સર્વલોકાનામિલા પુરુષતામગાત્
મુનિની તપસ્યાની શક્તિ અને પરમેશ્વરની કૃપાથી, ઇલા સર્વ લોકોએ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે પુરુષ બની ગયા.
ગુરુણા કૃતસંસ્કારઃ સુદ્યુમ્નોઽથ મનોઃ સુતઃ । નિધિર્બભૂવ વિદ્યાનાં સરિતામિવ સાગરઃ
ગુરુએ સંસ્કાર આપ્યા પછી, મનુના પુત્ર સુદ્યુમ્ન જ્ઞાનનો ખજાનો બની ગયા, જેમ કે નદીઓનું પાણી આખરે દરિયામાં મળે છે.
અથ કાલેન સુદ્યુમ્નસ્તારુણ્યં સમવાપ્ય ચ । મૃગયાર્થં વનં યાતો હયમારુહ્ય સૈન્ધવમ્
પછી સમય જતાં, યુવાન થયેલા સુદ્યુમ્ન શિકાર માટે સિંધુ દેશના ઘોડા પર ચડીને જંગલમાં ગયા.
વનાદ્વનાંતરં ગચ્છન્બહુ બભ્રામ સાનુગઃ । દૈવાદધસ્તાદ્ધેમાદ્રેઃ સ કુમારો વનં યયૌ
એક જંગલમાંથી બીજામાં ફરતા ફરતા, પોતાના સાથીઓ સાથે ઘણું ભટક્યા; દૈવયોગે એ રાજકુમાર હેમાદ્રિ પર્વતના પાદરેથી જંગલમાં પ્રવેશ્યા.
કસ્મિંશ્ચિત્સમયે યત્ર ભાર્યયાઽપર્ણયા સહ । અરમદ્દેવદેવસ્તુ શઙ્કરો ભગવાન્મુદા
એ સમયે, એ જ જગ્યા પર દેવોમાં દેવ એવા શંકર ભગવાન પોતાની પત્ની અપર્ણા સાથે આનંદમાં વિહરતા હતા.
તદા તુ મુનયસ્તત્ર શિવદર્શનલાલસાઃ । આજગ્મુરથ તાન્દૃષ્ટ્વા ગિરિજા વ્રીડિતાઽભવત્
ત્યાં શિવના દર્શન માટે આતુર મુનિઓ આવ્યા, અને એમને જોઈને ગિરિજા શરમાઈ ગઈ.
રમમાણૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ગિરિશૌ સંશિતવ્રતાઃ । નિવૃત્તા મુનયો જગ્મુર્વૈકુણ્ઠનિલયં તદા
ગિરીશ અને એમની અર્ધાંગી રમણમાં લીન જોઈને, તે સંયમી મુનિઓ પાછા વળી ગયા અને વૈકુંઠ ધામે પહોંચી ગયા.
પ્રિયાયાઃ પ્રિયમન્વિચ્છઞ્છિવોઽરણ્યં શશાપ હ । અદ્યારભ્ય વિશેદ્યોઽત્ર પુમાન્ યોષિદ્ભવેદિતિ
પોતાની પ્રિય સાથે એકાંતની ઈચ્છાથી, શિવજી એ જંગલને શાપ આપ્યો: 'આજે પછી, અહીં જે પણ પુરુષ આવશે, તે સ્ત્રી બની જશે.'
તત આરભ્ય તં દેશં પુરુષા વર્જયંતિ હિ । તત્ર પ્રવિષ્ટઃ સુદ્યુમ્નો બભૂવ પ્રમદોત્તમા
એ દિવસથી એ પ્રદેશમાં પુરુષો જવાનું ટાળી દે છે; પણ સુદ્યુમ્ન ત્યાં પ્રવેશ્યા અને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી બની ગયા.
સ્ત્રીભૂતાનુગાનશ્વં વડવાં વીક્ષ્ય વિસ્મિતઃ । અથ સા સુન્દરી યોષા વિચચાર વને વને
પોતાના ઘોડા વઢવાઓમાં અને સાથીઓ સ્ત્રીઓમાં ફેરાઈ ગયા જોઈને, એ આશ્ચર્યચકિત થયા; પછી એ સુંદર સ્ત્રી જંગલોમાં ફરવા લાગી.
એકદા સા જગામાથ બુધસ્યાશ્રમસન્નિધૌ । દૃષ્ટ્વા તાં ચારુસર્વાઙ્ગીં પીનોન્નતપયોધરામ્
એક દિવસ એ બુધના આશ્રમની નજીક આવી; બુધે એના સૌંદર્યથી, ભરાવદાર ઉન્નત સ્તનો જોઈને, આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
બિંબોષ્ઠીં કુન્દદશનાં સુમુખીમુત્પલેક્ષણામ્ । અનઙ્ગશરવિદ્ધાંગશ્ચકમે ભગવાન્બુધઃ
એના બિંબફળ જેવી ઓઠ, કુંદ ફૂલ જેવા દાંત, સુંદર ચહેરો અને કમળ જેવી આંખો જોઈ, પ્રેમના બાણથી વિધ્ધ થયેલા બુધ ભગવાને એના પર મન મૂક્યું.
સાપિ તં ચકમે સુભ્રૂઃ કુમારં સોમનંદનમ્ । તતસ્તસ્યાશ્રમેઽવાત્સીદ્રમમાણા બુધેન સા
સુંદર ભ્રૂવાળી એ સ્ત્રીએ પણ સોમપુત્ર બુધને પસંદ કર્યો; તેથી એ બુધના આશ્રમમાં રહી, એમની સાથે આનંદ માણવા લાગી.
અથ કાલેન કિયતા પુરૂરવસમાત્મજમ્ । સ તસ્યાં જનયામાસ મિત્રાવરુણસંભવઃ
પછી થોડા સમય પછી, મિત્રાવરુણના પુત્ર બુધે એના ગર્ભે પુરુરવા નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો.
અથ વર્ષેષુ યાતેષુ કદાચિત્સા બુધાશ્રમે । સ્મૃત્વા સ્વં પૂર્વવૃત્તાન્તં દુઃખિતા નિર્જગામ હ
વર્ષો વીતી ગયા પછી, એ સ્ત્રીએ પોતાનું ભૂતકાળ યાદ કરીને દુઃખી થઈ, બુધના આશ્રમમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
ગુરોરથાશ્રમં ગત્વા વસિષ્ઠસ્ય પ્રણમ્ય તમ્ । નિવેદ્ય વૃત્તં શરણં યયૌ પુંસ્ત્વમભીપ્સતી
પછી એ પોતાના ગુરુ વસિષ્ઠના આશ્રમમાં ગઈ, એમને વંદન કર્યું, બધું વર્તમાન જણાવ્યું અને ફરી પુરુષ થવાની ઇચ્છાથી શરણમાં ગઈ.
વસિષ્ઠો જ્ઞાતવૃત્તાંતો ગત્વા કૈલાસપર્વતમ્ । સંપૂજ્ય શંભું તુષ્ટાવ ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ
વસિષ્ઠે એનું બધું સાંભળી, કૈલાસ પર્વત પર ગયા, શંભુનું પૂજન કર્યું અને પરમ ભક્તિથી સ્તુતિ કરી.
વસિષ્ઠ ઉવાચ। નમો નમઃ શિવાયાસ્તુ શંકરાય કપર્દિને । ગિરિજાર્દ્ધાઙ્ગદેહાય નમસ્તે ચંદ્રમૌલયે
વસિષ્ઠ બોલ્યા: 'શિવને, શંકરને, જટાવાળાને વારંવાર વંદન. ગિરિજાના અર્ધાંગીને અને ચંદ્રમૌળી ભગવાનને પણ નમસ્કાર.'
મૃડાય સુખદાત્રે તે નમઃ કૈલાસવાસિને । નીલકણ્ઠાય ભક્તાનાં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિને
હે સુખ આપનાર, હે કૃપાળુ, કૈલાસ પર વસતા, હે નીલકંઠ, ભક્તોને ભોગ અને મોક્ષ આપનાર, તમને વંદન છે.
શિવાય શિવરૂપાય પ્રપન્નભયહારિણે । નમો વૃષભવાહાય શરણ્યાય પરાત્મને
હે શિવ, શુભ સ્વરૂપ ધરાવનાર, આશ્રય લેનારના ભય દૂર કરનાર, વૃષભ પર સવાર, સર્વના આશ્રય અને પરમાત્મા, તમને વંદન છે.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશરૂપાય સર્ગસ્થિતિલયેષુ ચ । નમો દેવાધિદેવાય વરદાય પુરારયે
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ તરીકે સર્જન, પાલન અને લયમાં રહેનાર, દેવોના દેવ, વરદાન આપનાર અને ત્રિપુરના શત્રુ, તમને વંદન છે.
યજ્ઞરૂપાય યજતાં ફલદાત્રે નમો નમઃ । ગંગાધરાય સૂર્યેન્દુશિખિનેત્રાય તે નમઃ
યજ્ઞ સ્વરૂપ, યજ્ઞ કરનારને ફળ આપનાર, ગંગાને ધારણ કરનાર, અને સૂર્ય, ચંદ્ર તથા અગ્નિ જે આંખ ધરાવનાર, તમને વારંવાર વંદન છે.
એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્પ્રાદુરાસીજ્જગત્પતિઃ । વૃષારૂઢોઽમ્બિકોપેતઃ કોટિસૂર્યસમપ્રભઃ
આ રીતે સ્તુતિ થતાં જગતના સ્વામી, અમ્બિકા સાથે, વૃષભ પર સવાર, કરોડો સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી કાંતિથી પ્રગટ થયા.
રજતાચલસંકાશસ્ત્રિનેત્રશ્ચંદ્રશેખરઃ। પ્રણતં પરિતુષ્ટાત્મા પ્રોવાચ મુનિસત્તમમ્
ચાંદીના પર્વત જેવો તેજ ધરાવતા, ત્રણ આંખવાળા, ચંદ્ર શોભતા, અને મનથી પ્રસન્ન થઈ, નમન કરનાર શ્રેષ્ઠ મુનિને બોલ્યા.
શ્રીભગવાનુવાચ। વરં વરય વિપ્રર્ષે યત્તે મનસિ વર્તતે । ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યેલા પુઁસ્ત્વમભ્યર્થયન્મુનિઃ
શ્રીભગવાને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તારા મનમાં જે ઈચ્છા હોય તે વર માંગ.' એમ કહી, મુનિએ નમન કરી પુરૂષત્વ માગ્યું.
અથ પ્રસન્નો ભગવાનુવાચ મુનિસત્તમમ્ । માસં પુમાન્સ ભવિતા માસં નારી ભવિષ્યતિ
પછી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને શ્રેષ્ઠ મુનિને કહ્યું: 'એક મહિનો તું પુરૂષ અને એક મહિનો સ્ત્રી રહેશે.'