આત્મારામો જિતક્રોધો ન હૃષ્યતિ ન તપ્યતિ । પશ્યંસ્તાસાં વિકારાંશ્ચ સ્વસ્થ એવ સ તસ્થિવાન્
આત્મામાં તૃપ્ત અને ક્રોધને જીતનાર, તે ન તો આનંદિત થયો ન દુ:ખી; સ્ત્રીઓના પરિવર્તન જોઈને પણ મનમાં સ્થિર રહ્યો.
તસ્મૈ શય્યાં સુરમ્યાં ચ દદુર્નાર્યઃ સુસંસ્કૃતામ્ । પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતાં નાનોપસ્કરસંવૃતામ્
એ સ્ત્રીઓએ તેને સુંદર, સારી રીતે તૈયાર કરેલી, કિંમતી ઓઢણ અને વિવિધ સામાનથી સજ્જ શય્યા આપી.
સ કૃત્વા પાદશૌચં ચ કુશપાણિરતન્દ્રિતઃ । ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત
તેને કુશા હાથમાં લઈને, પગ ધોઈ, નિષ્ઠાપૂર્વક સાંજની સંધ્યા પૂજી અને પછી ધ્યાનમાં બેસી ગયો.
યામમેકં સ્થિતો ધ્યાને સુષ્વાપ તદનન્તરમ્ । સુપ્ત્વા યામદ્વયં તત્ર ચોદતિષ્ઠત્તતઃ શુકઃ
એક પ્રહર સુધી ધ્યાનમાં સ્થિર રહી, પછી સૂઈ ગયો; બે પ્રહર ઊંઘ્યા પછી શુક ફરી ઊઠ્યો.
પાશ્ચાત્યં યામિનીયામં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત । સ્નાત્વા પ્રાતઃક્રિયાઃ કૃત્વા પુનરાસ્તે સમાહિતઃ
રાતના અંતિમ પ્રહરે ફરી ધ્યાનમાં બેસ્યો; પછી સ્નાન કરીને પ્રાત:કાળની ક્રિયા કરી, મન એકાગ્ર રાખી બેઠો.
જનકોપદેશવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ॥ સૂત ઉવાચ શ્રુત્વા તમાગતં રાજા મન્ત્રિભિઃ સહિતઃ શુચિઃ । પુરઃ પુરોહિતં કૃત્વા ગુરુપુત્રં સમભ્યગાત્
જાનકના ઉપદેશનું વર્ણન સૂતાએ કહ્યું: જ્યારે રાજાએ તેની આવક સાંભળી, ત્યારે મંત્રીઓ સાથે અને પુરોહિતને આગળ રાખી, ગુરુપુત્ર પાસે ગયો.
કૃત્વાર્હણાં નૃપઃ સમ્યગ્દત્તાસનમનુત્તમમ્ । પપ્રચ્છ કુશલં ગાં ચ વિનિવેદ્ય પયસ્વિનીમ્
રાજાએ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું, ઉત્તમ આસન આપ્યું, સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું અને દૂધથી ભરેલી ગાય અર્પણ કરી.
સ ચ તાં નૃપપૂજાં વૈ પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ । પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્ઞે સ્વં નિવેદ્ય નિરામયમ્
તેને પણ રાજાના સન્માનને રીત પ્રમાણે સ્વીકાર્યું, અને પોતે નિરોગ હોવાનું કહી, રાજાનું સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું.
કૃત્વા કુશલસંપ્રશ્નમુપવિષ્ટં સુખાસને । શુક વ્યાસસુતં શાન્તં પર્યપૃચ્છત પાર્થિવઃ
રાજાએ સુખથી બેઠેલા, શાંત અને વિદ્વાન વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીની કૂશળતા પુછીને, તેમનો આદરપૂર્વક સંવાદ આરંભ કર્યો.
કિં નિમિત્તં મહાભાગ નિઃસ્પૃહસ્ય ચ માં પ્રતિ । જાતં હ્યાગમનં બ્રૂહિ કાર્યં તન્મુનિસત્તમ
હે મહાભાગ્યશાળી! તમે તો સર્વ ઇચ્છાઓથી મુક્ત છો, છતાં મારા પાસે આવવાનું કારણ શું છે? હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આપનો હેતુ મને કહો.
શુક ઉવાચ વ્યાસેનોક્તો મહારાજ કુરુ દારપરિગ્રહમ્ । સર્વેષામાશ્રમાણાં ચ ગૃહસ્થાશ્રમ ઉત્તમઃ
શુકદેવજી બોલ્યા: મારા પિતા વ્યાસજીએ મને કહ્યું, 'હે રાજા, તું લગ્ન કર; બધા આશ્રમોમાં ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે.'
મયા નાઙ્ગીકૃતં વાક્યં મત્ત્વા બન્ધં ગુરોરપિ । ન બન્ધોઽસ્તીતિ તેનોક્તો નાહં તત્કૃતવાન્પુનઃ
ગુરુએ આપેલા આ ઉપદેશને મેં બંધનરૂપ માન્યો અને સ્વીકાર્યો નહીં; ત્યારે તેમણે કહ્યું, 'આ બંધન નથી.' છતાં, મેં તેમ કર્યું નહીં.
ઇતિ સન્દિગ્ધમનસં મત્વા સ મુનિસત્તમઃ । ઉવાચ વચનં તથ્યં મિથિલાં ગચ્છ મા શુચઃ
મારા મનમાં સંશય જોઈને, તે મુનિશ્રેષ્ઠે સાચું વચન કહ્યું: 'મિથિલા જા, ચિંતિત ન થા.'
યાજ્યોઽસ્તિ જનકસ્તત્ર જીવન્મુક્તો નરાધિપઃ । વિદેહો લોકવિદિતઃ પાતિ રાજ્યમકણ્ટકમ્
ત્યાં જનક નામે એક મહાન રાજા છે, જેને બધા લોકોએ વિદેહ તરીકે ઓળખ્યા છે અને જે જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત છે; તે નિર્વિઘ્ને રાજ્ય ચલાવે છે.
કુર્વન્ રાજ્યં તથા રાજા માયાપાશૈર્ન બધ્યતે । ત્વં બિભેષિ કથં પુત્ર વનવૃત્તિઃ પરન્તપ
એ રાજા રાજ્ય ચલાવતાં હોવા છતાં માયાના બંધનથી બંધાતા નથી; તો પછી, હે પુત્ર, તું ગૃહસ્થ જીવનથી કેમ ડરે છે?
પશ્ય તં નૃપશાર્દૂલં ત્યજ મોહં મનોગતમ્ । કુરુ દારાન્મહાભાગ પૃચ્છ વા ભૂપતિં ચ તમ્
એ રાજાશ્રેષ્ઠને જોઈને, મનમાં રહેલ મોહ ત્યજી દે; હે મહાભાગ્યશાળી, તું લગ્ન કર, અથવા એ રાજાને પુછ.
સન્દેહં તે મનોજાતં કથયિષ્યતિ પાર્થિવઃ । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મામેહિ તરસા સુત
હે રાજા, જે સંશય તારા મનમાં ઊભો થયો છે, એ રાજા તેને દૂર કરશે; તેના વચન સાંભળી, તું તરત જ મારા પાસે આવજે, પુત્ર.
સમ્પ્રાપ્તોઽહં મહારાજ ત્વત્પુરે ચ તદાજ્ઞયા । મોક્ષકામોઽસ્મિ રાજેન્દ્ર બ્રૂહિ કૃત્યં મમાનઘ
હે મહારાજ, હું તેમના આદેશથી તમારા શહેરમાં આવ્યો છું; હું મોક્ષ ઇચ્છું છું, હે નિર્દોષ, મને શું કરવું તે કહો.
તપસ્તીર્થવ્રતેજ્યાશ્ચ સ્વાધ્યાયસ્તીર્થસેવનમ્ । જ્ઞાનં વા વદ રાજેન્દ્ર મોક્ષં પ્રતિ ચ કારણમ્
હે રાજેન્દ્ર, તપ, તીર્થયાત્રા, વ્રત, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, તીર્થસેવા કે જ્ઞાન — એમાંથી કયું મોક્ષનું સાધન છે, એ મને કહો.
જનક ઉવાચ શૃણુ વિપ્રેણ કર્તવ્યં મોક્ષમાર્ગાશ્રિતેન યત્ । ઉપનીતો વસેદાદૌ વેદાભ્યાસાય વૈ ગુરૌ
જનક બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ, જે મોક્ષમાર્ગે ચાલે છે, તેને શું કરવું જોઈએ તે સાંભળ; ઉપનયન થયા પછી, પહેલા ગુરુ પાસે રહીને વેદનો અભ્યાસ કરવો.
અધીત્ય વેદવેદાન્તાન્દત્ત્વા ચ ગુરુદક્ષિણામ્ । સમાવૃત્તસ્તુ ગાર્હસ્થ્યે સદારો નિવસેન્મુનિઃ
વેદ અને વેદાંત શીખ્યા પછી અને ગુરુદક્ષિણા આપી, પછી ગૃહસ્થાશ્રમમાં પત્ની સાથે રહેવું.
ન્યાયવૃત્તિસ્તુ સન્તોષી નિરાશી ગતકલ્મષઃ । અગ્નિહોત્રાદિકર્માણિ કુર્વાણઃ સત્યવાક્શુચિઃ
સદાચારથી, સંતોષથી, આશા છોડીને, પાપમુક્ત રહી, અગ્નિહોત્ર વગેરે કર્મો કરતા, સત્ય બોલતા અને શુદ્ધ રહેવું.
પુત્રં પૌત્રં સમાસાદ્ય વાનપ્રસ્થાશ્રમે વસેત્ । તપસા ષડ્રિપૂઞ્જિત્વા ભાર્યાં પુત્રે નિવેશ્ય ચ
પુત્ર અને પૌત્ર પ્રાપ્ત થયા પછી, વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં જઈ, તપ દ્વારા છ દુશ્મનોને જીતવા અને પત્નીને પુત્રને સોંપવી.
સર્વાનગ્નીન્યથાન્યાયમાત્મન્યારોપ્ય ધર્મવિત્ । વસેત્તુર્યાશ્રમે શ્રાન્તઃ શુદ્ધે વૈરાગ્યસમ્ભવે
બધા અગ્નિઓને યોગ્ય રીતે પોતાના અંતરમાં સ્થાપિત કરી, ધર્મજ્ઞ બની, થાક આવે ત્યારે ચોથા આશ્રમમાં શુદ્ધ અને વૈરાગ્યપૂર્વક રહેવું.
વિરક્તસ્યાધિકારોઽસ્તિ સંન્યાસે નાન્યથા ક્વચિત્ । વેદવાક્યમિદં તથ્યં નાન્યથેતિ મતિર્મમ
માત્ર વૈરાગ્ય ધરાવનારને સંન્યાસ લેવાનો અધિકાર છે, બીજાને ક્યાંય નહિ; વેદવચન પણ એ જ છે અને એ જ મારી મતિ છે.
શુકાષ્ટચત્વારિશદ્વૈ સંસ્કારા વેદબોધિતાઃ । ચત્વારિંશદ્ગૃહસ્થસ્ય પ્રોક્તાસ્તત્ર મહાત્મભિઃ
હે શુક, વેદોમાં આઠ અને ચાળીસ સંસ્કાર જણાવ્યા છે; એમાંથી મહાત્માઓએ ગૃહસ્થ માટે ચાળીસ સંસ્કાર કહ્યા છે.
અષ્ટૌ ચ મુક્તિકામસ્ય પ્રોક્તાઃ શમદમાદયઃ । આશ્રમાદાશ્રમં ગચ્છેદિતિ શિષ્ટાનુશાસનમ્
મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે શાંતિ, દમન વગેરે આઠ ગુણો જણાવવામાં આવ્યા છે; અને વિદ્વાનોનું આ ઉપદેશ છે કે જીવનના દરેક આશ્રમને ક્રમે અનુસરીએ.
શુક ઉવાચ ઉત્પન્ને હૃદિ વૈરાગ્યે જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવે । અવશ્યમેવ વસ્તવ્યમાશ્રમેષુ વનેષુ વા
શુકદેવે કહ્યું: જ્યારે હૃદયમાં વૈરાગ્ય આવે અને જ્ઞાન તથા અનુભવ પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે નિશ્ચયે આશ્રમોમાં કે વનમાં રહેવું જોઈએ.
જનક ઉવાચ ઇન્દ્રિયાણિ બલિષ્ઠાનિ ન નિયુક્તાનિ માનદ । અપક્વસ્ય પ્રકુર્વન્તિ વિકારાંસ્તાનનેકશઃ
જનકે કહ્યું: મનુષ્યના ઇન્દ્રિયો બહુ જ શક્તિશાળી છે, માનદ; અને જો તેને વશ ન રાખી શકાય તો, અપરિપક્વ મનુષ્યમાં અનેક પ્રકારના વિકારો ઉત્પન્ન કરે છે.
ભોજનેચ્છાં સુખેચ્છાં ચ શય્યેચ્છામાત્મજસ્ય ચ । યતી ભૂત્વા કથં કુર્યાદ્વિકારે સમુપસ્થિતે
જ્યારે ભોજન, સુખ, શય્યા કે સંતાનની ઇચ્છા જગે ત્યારે સંન્યાસી બનીને પણ મનુષ્ય કેવી રીતે આ વિકારોના પ્રભાવે પરેશાન ન થાય?