એકાદશીવિહીનશ્ચ સન્ધ્યાહીનોઽથ નાસ્તિકઃ । નરઘાતી ભવેત્પૂતો મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
જે એકાદશીનું વ્રત ન રાખે, સંધ્યા ન કરે, નાસ્તિક હોય અથવા માનવહંતક હોય, એ પણ મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
અસિજીવી મસીજીવી ધાવકો ગ્રામયાચકઃ । વૃષવાહો ભવેત્પૂતો મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
તલવારથી જીવિકાપારજનાર, કલમથી જીવિકાપારજનાર, દોડનાર, ગામમાં ભીખ માંગનાર કે બળદગાડો ચલાવનાર—all મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
વિશ્વાસઘાતી મિત્રઘ્નો મિથ્યાસાક્ષ્યસ્ય દાયકઃ । સ્થાપ્યાહારી ભવેત્પૂતો મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
વિશ્વાસઘાતક, મિત્રહંતક, ખોટી સાક્ષી આપનાર કે બીજાના માટે રાખેલું ખોરાક ખાવનાર—all મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
અત્યુગ્રવાન્દૂષકશ્ચ જારકઃ પુંશ્ચલીપતિઃ । પૂતશ્ચ વૃષલીપુત્રો મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
અતિ ક્રૂર, દુષિત કરનાર, પરસ્ત્રીગામી, દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીનો પતિ કે ચંડાળ સ્ત્રીનો પુત્ર—even એ બધા મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
શૂદ્રાણાં સૂપકારશ્ચ દેવલો ગ્રામયાજકઃ । અદીક્ષિતો ભવેત્પૂતો મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
શૂદ્રો માટે રસોઈ બનાવનાર, દેવસ્થાનનો પૂજારી, ગામનો યજમાન કે દીક્ષા વિના રહેનાર—all મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
પિતરં માતરં ભાર્યાં ભ્રાતરં તનયં સુતામ્ । ગુરોઃ કુલં ચ ભગિનીં ચક્ષુર્હીનં ચ બાન્ધવમ્
પિતા, માતા, પત્ની, ભાઈ, પુત્ર, દીકરી, ગુરુનું કુટુંબ, બહેન કે અંધ સગાને નુકસાન પહોંચાડનાર—
શ્વશ્રૂં ચ શ્વશુરં ચૈવ યો ન પુષ્ણાતિ સુન્દરિ । સ મહાપાતકી પૂતો મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
અને, સુન્દરી, જે પોતાની સાસુ કે સસરાને પોષણ આપતો નથી, એવો મહાપાપી પણ મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
અશ્વત્થનાશકશ્ચૈવ મદ્ભક્તનિન્દકસ્તથા । શૂદ્રાન્નભોજી વિપ્રશ્ચ પૂતો મદ્ભક્તદર્શનાત્
અશ્વત્થ વૃક્ષને નાશ કરનાર, મારા ભક્તોની નિંદા કરનાર, કે બ્રાહ્મણ જે શૂદ્રનું અન્ન ખાય—all મારા ભક્તના દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
દેવદ્રવ્યાપહારી ચ વિપ્રદ્રવ્યાપહારકઃ । લાક્ષાલોહરસાનાં ચ વિક્રેતા દુહિતુસ્તથા
દેવતા કે બ્રાહ્મણનું દ્રવ્ય ચોરવનાર, લાખ, લોખંડ કે રસો વેચનાર, કે પોતાની દીકરી વેચનાર—
મહાપાતકિનશ્ચૈવ શૂદ્રાણાં શવદાહકઃ । ભવેયુરેતે પૂતાશ્ચ મદ્ભક્તસ્પર્શદર્શનાત્
અને મહાપાપ કરનાર કે શૂદ્રોના મૃતદેહનું દાહન કરનાર—all મારા ભક્તના સ્પર્શ કે દર્શનથી શુદ્ધ થઈ જાય છે.
મહાલક્ષ્મીરુવાચ ભક્તાનાં લક્ષણં બ્રૂહિ ભક્તાનુગ્રહકાતર । યેષાં તુ દર્શનસ્પર્શાત્સદ્યઃ પૂતા નરાધમાઃ
મહાલક્ષ્મીએ કહ્યું: હે ભક્તોને કૃપા કરવા ઉત્સુક, એવા ભક્તોના લક્ષણો કહો, જેમના દર્શન કે સ્પર્શથી સૌથી નીચા મનુષ્ય પણ તત્કાળ શુદ્ધ થઈ જાય છે.
હરિભક્તિવિહીનાશ્ચ મહાહઙ્કારસંયુતઃ । સ્વપ્રશંસારતા ધૂર્તાઃ શઠાશ્ચ સાધુનિન્દકાઃ
જેને હરિભક્તિ નથી, જે અહંકારથી ભરેલા, પોતાની જ વખાણમાં રત, ધૂર્ત, કપટી અને સજ્જનોની નિંદા કરે છે—
પુનન્તિ સર્વતીર્થાનિ યેષાં સ્નાનાવગાહનાત્ । યેષાં ચ પાદરજસા પૂતા પાદોદકાન્મહી
જેઓના સ્નાનથી બધાં તીર્થો પવિત્ર થાય છે, જેઓના પગની ધૂળથી અને પગ ધોઈએ તે પાણીથી ધરતી પવિત્ર બને છે.
યેષાં સંદર્શનં સ્પર્શં યે વા વાઞ્છન્તિ ભારતે । સર્વેષાં પરમો લાભો વૈષ્ણવાનાં સમાગમઃ
જેનાં દર્શન અને સ્પર્શની ઇચ્છા ભારતભૂમિમાં થાય છે, એવા વૈષ્ણવોનું સંગ બધાં માટે સર્વોચ્ચ લાભ છે.
ન હ્યમ્મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્છિલામયાઃ । તે પુનન્ત્યપિ કાલેન વિષ્ણુભક્તાઃ ક્ષણાદહો
માટીના તીર્થો કે માટી-પથ્થરના દેવતાઓ પણ સમયથી પવિત્ર કરે છે, પણ વિષ્ણુભક્તો તો ક્ષણમાં જ પવિત્ર કરી દે છે.
સૂત ઉવાવ મહાલક્ષ્મીવચઃ શ્રુત્વા લક્ષ્મીકાન્તશ્ચ સસ્મિતઃ । નિગૂઢતત્ત્વં કથિતુમપિ શ્રેષ્ઠોપચક્રમે
સૂતે કહ્યું: મહાલક્ષ્મીના વચન સાંભળી, લક્ષ્મીપતિ સ્મિત સાથે, ગુપ્ત તત્વ કહેવા માટે શ્રેષ્ઠ ઉપક્રમ કર્યો.
શ્રીભગવાનુવાચ ભક્તાનાં લક્ષણં લક્ષ્મિ ગૂઢં શ્રુતિપુરાણયોઃ । પુણ્યસ્વરૂપં પાપઘ્નં સુખદં ભુક્તિમુક્તિદમ્
ભગવાને કહ્યું: હે લક્ષ્મી, ભક્તોના સાચા સ્વરૂપને વેદ અને પુરાણોમાં ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યું છે; તે પવિત્ર છે, પાપોનો નાશ કરે છે, આનંદ આપે છે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપે છે.
સારભૂતં ગોપનીયં ન વક્તવ્યં ખલેષુ ચ । ત્વાં પવિત્રાં પ્રાણતુલ્યાં કથયામિ નિશામય
તેનું સાર છે અને તેને ગુપ્ત જ રાખવું જોઈએ; દુષ્ટ લોકો પાસે કદી કહેવું નહીં. તું પવિત્ર છે અને મને જીવ જેટલી પ્રિય છે, તેથી હું તને કહું છું—સાવધાન થઈને સાંભળ.
ગુરુવક્ત્રાદ્વિષ્ણુમન્ત્રો યસ્ય કર્ણે પતિષ્યતિ । વદન્તિ વેદાસ્તં ચાપિ પવિત્રં ચ નરોત્તમમ્
જેના કાનમાં ગુરુના મોઢેથી વિષ્ણુમંત્ર પડ્યો હોય, એવા માણસને વેદો પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ માનવે છે.
પુરુષાણાં શતં પૂર્વં તથા તજ્જન્મમાત્રતઃ । સ્વર્ગસ્થં નરકસ્થં વા મુક્તિમાપ્નોતિ તત્ક્ષણાત્
એના જન્મથી અને એના પૂર્વજોના સો પેઢી સુધી, સ્વર્ગમાં હોય કે નર્કમાં, બધા તરત જ મુક્તિ પામે છે.
યૈઃ કૈશ્ચિદ્યત્ર વા જન્મ લબ્ધં યેષુ ચ જન્તુષુ । જીવન્મુક્તાસ્તુ તે પૂતા યાન્તિ કાલે હરેઃ પદમ્
જેને જ્યાં અને જે જીવમાં જન્મ મળે, એવા જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત થયેલા લોકો પવિત્ર બને છે અને સમય આવતાં હરિના ધામે પહોંચી જાય છે.
મદ્ભક્તિયુક્તો મર્ત્યશ્ચ સ મુક્તો મદ્ગુણાન્વિતઃ । મદ્ગુણાધીનવૃત્તિર્યઃ કથાવિષ્ટશ્ચ સન્તતમ્
જે મનુષ્યમાં મારી ભક્તિ છે, મારા ગુણોથી શોભાયમાન છે, જેનું વર્તન મારા ગુણોને આધારે છે અને જે સદા મારી કથામાં લીન રહે છે—એ મુક્ત છે.
મદ્ગુણશ્રુતિમાત્રેણ સાનન્દઃ પુલકાન્વિતઃ । સગદ્ગદઃ સાશ્રુનેત્રઃ સ્વાત્મવિસ્મૃત એવ ચ
મારા ગુણો સાંભળતાં જ, એ આનંદથી ભરાઈ જાય છે, રોમાંચ આવે છે, અવાજ કંપે છે, આંખોમાં આંસુ આવે છે અને પોતાનું ભાન ભૂલી જાય છે.
ન વાઞ્છતિ સુખં મુક્તિં સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્ । બ્રહ્મત્વમમરત્વં વા તદ્વાઞ્છા મમ સેવને
એને સુખ, મોક્ષ કે મારી નજીકતાના ચાર પ્રકારોની ઈચ્છા નથી; બ્રહ્મા બનવું કે અમર થવું પણ નથી જોઈએ, એને તો માત્ર મારી સેવા કરવાની જ ઈચ્છા છે.
ઇન્દ્રત્વં ચ મનુત્વં ચ બ્રહ્મત્વં ચ સુદુર્લભમ્ । સ્વર્ગરાજ્યાદિભોગં ચ સ્વપ્નેઽપિ ચ ન વાઞ્છતિ
એને ઇન્દ્રપદ, મનુપદ કે દુર્લભ બ્રહ્માપદ પણ નથી જોઈએ, સ્વર્ગરાજ્યના ભોગ પણ—even સપનામાં પણ—એની ઈચ્છા નથી.
ભ્રમન્તિ ભારતે ભક્તાસ્તાદૃગ્જન્મ સુદુર્લભમ્ । મદ્ગુણશ્રવણાઃ શ્રાવ્યગાનૈર્નિત્યં મુદાન્વિતાઃ
આવા ભક્તો ભારતભૂમિમાં ફરતા રહે છે; એવો જન્મ ખૂબ દુર્લભ છે. એ લોકો મારા ગુણો સાંભળવામાં અને ગાવામાં હંમેશા આનંદ પામે છે.
તે યાન્તિ ચ મહીં પૂત્વા નરં તીર્થં મમાલયમ્ । ઇત્યેવં કથિતં સર્વં પદ્મે કુરુ યથોચિતમ્ । તદાજ્ઞયા તાસ્તચ્ચક્રુર્હરિસ્તસ્થૌ સુખાસને
એ લોકો ધરતી અને મનુષ્યોને પવિત્ર બનાવી દે છે, એમને તીર્થ અને મારા ધામ સમાન કરે છે. બધું કહી દીધું છે, હે પદ્મા, હવે યોગ્ય તેવું કર. એ આજ્ઞાથી એમણે કર્યું અને હરિ સુખથી બેઠા રહ્યા.
નારાયણનારદસંવાદે કલિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ સરસ્વતી પુણ્યક્ષેત્રમાજગામ ચ ભારતે । ગઙ્ગાશાપેન કલયા સ્વયં તસ્થૌ હરેઃ પદે
નારાયણ અને નારદના સંવાદમાં કળિનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. શ્રીનારાયણે કહ્યું: સરસ્વતી ભારતની પવિત્ર ભૂમિ પર આવી; ગંગાના શાપથી, કાળરૂપે, એ પોતે હરિના ચરણોમાં રહી.
ભારતી ભારતં ગત્વા બ્રાહ્મી ચ બ્રહ્મણઃ પ્રિયા । વાણ્યધિષ્ઠાતૃદેવી સા તેન વાણી પ્રકીર્તિતા
ભારતી ભારતમાં ગઈ અને બ્રહ્માની પ્રિય બ્રાહ્મી, જે વાણીની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે, તેથી એ વાણી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
સરો વાપ્યાં ચ સ્રોતસ્તુ સર્વત્રૈવ હિ દૃશ્યતે । હરિઃ સરસ્વાંસ્તસ્યેયં તેન નામ્ના સરસ્વતી
એ સરોવર, તળાવ કે નદીમાં સર્વત્ર દેખાય છે; એ હરિની છે, તેથી એનું નામ સરસ્વતી પડ્યું છે.