નિવારિતશ્ચ તત્રૈવ પ્રતીહારેણ કાષ્ઠવત્ । તત્રૈવ ચ સ્થિતો દ્વારિ મોક્ષમેવાનુચિન્તયન્
ત્યાં દ્વારપાળે તેને રોકી દીધો, અને તે કાઠની જેમ અડગ ઊભો રહ્યો, doorway પર જ મુક્તિ વિશે વિચારતો રહ્યો.
છાયાયામાતપે ચૈવ સમદર્શી મહાતપાઃ । ધ્યાનં કૃત્વા તથૈકાન્તે સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાચલઃ
છાંયડી અને ધૂપ બંનેમાં સમદૃષ્ટિ રાખી, તે મહાન તપસ્વી એકાંતમાં ધ્યાનમાં સ્થિર ઊભો રહ્યો, સ્તંભ જેવો અડગ.
તં મુહૂર્તાદુપાગત્ય રાજ્ઞોઽમાત્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ । પ્રાવેશયત્તતઃ કક્ષાં દ્વિતીયાં રાજવેશ્મનઃ
થોડી વારમાં રાજાના મંત્રી જોડે હાથ જોડી આવ્યો અને પછી તેને રાજમહેલના બીજા ઓરડા સુધી લઈ ગયો.
તત્ર દિવ્યં મનોરમ્યં પુષ્પિતં દિવ્યપાદપમ્ । તદ્વનં દર્શયિત્વા તુ કૃત્વા ચાતિથિસત્ક્રિયામ્
ત્યાં તેણે દિવ્ય અને મનોહર ફૂલોથી ભરેલું બગીચું બતાવ્યું અને મહેમાન તરીકે યોગ્ય સન્માન આપ્યું.
વારમુખ્યાઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર રાજસેવાપરાયણાઃ । ગીતવાદિત્રકુશલાઃ કામશાસ્ત્રવિશારદાઃ
ત્યાં મુખ્ય સ્ત્રીઓ રાજસેવામાં નિષ્ઠાવાન, ગીત-વાદ્યમાં nipuN અને પ્રેમકલા જાણનારી હતી.
તા આદિશ્ય ચ સેવાર્થં શુકસ્ય મન્ત્રિસત્તમઃ । નિર્ગતઃ સદનાત્તસ્માદ્વ્યાસપુત્રઃ સ્થિતસ્તદા
મંત્રીએ એ સ્ત્રીઓને શુકની સેવા કરવા કહ્યું અને પછી ઓરડામાંથી નીકળી ગયો; વ્યાસપુત્ર ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા તાભિઃ સ્ત્રીભિર્યથાવિધિ । દેશકાલોપપન્નેન નાનાન્નેનાતિતોષિતઃ
એ સ્ત્રીઓએ તેને ખૂબ ભક્તિથી, રીત પ્રમાણે પૂજ્યો અને સ્થળ-સમયને યોગ્ય વિવિધ ભોજનથી તૃપ્ત કર્યો.
તતોઽન્તઃપુરવાસિન્યસ્તસ્યાન્તઃપુરકાનનમ્ । રમ્યં સંદર્શયામાસુરઙ્ગનાઃ કામમોહિતાઃ
પછી મહેલની સ્ત્રીઓ, કામથી આકર્ષિત, તેને મહેલનું સુંદર આંતરબગીચું બતાવવા લઈ ગઈ.
સ યુવા રૂપવાન્કાન્તો મૃદુભાષી મનોરમઃ । દૃષ્ટ્વા તા મુમુહુઃ સર્વાસ્તં ચ કામમિવાપરમ્
તે યુવાન, સુંદર, મોહક, મૃદુભાષી અને રમણીય હતો; તેને જોઈને બધી સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ ગઈ, જાણે બીજો કામદેવ આવ્યો હોય.
જિતેન્દ્રિયં મુનિં મત્ત્વા સર્વાઃ પર્યચરંસ્તદા । આરણેયસ્તુ શુદ્ધાત્મા માતૃભાવમકલ્પયત્
તેને ઇન્દ્રિયજિત મુનિ જાણીને બધી સ્ત્રીઓ તેની સેવા કરવા લાગી; પણ એ પવિત્ર હૃદય વનવાસીએ તેમને માતા સમાન ભાવથી જોયા.
આત્મારામો જિતક્રોધો ન હૃષ્યતિ ન તપ્યતિ । પશ્યંસ્તાસાં વિકારાંશ્ચ સ્વસ્થ એવ સ તસ્થિવાન્
આત્મામાં તૃપ્ત અને ક્રોધને જીતનાર, તે ન તો આનંદિત થયો ન દુ:ખી; સ્ત્રીઓના પરિવર્તન જોઈને પણ મનમાં સ્થિર રહ્યો.
તસ્મૈ શય્યાં સુરમ્યાં ચ દદુર્નાર્યઃ સુસંસ્કૃતામ્ । પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતાં નાનોપસ્કરસંવૃતામ્
એ સ્ત્રીઓએ તેને સુંદર, સારી રીતે તૈયાર કરેલી, કિંમતી ઓઢણ અને વિવિધ સામાનથી સજ્જ શય્યા આપી.
સ કૃત્વા પાદશૌચં ચ કુશપાણિરતન્દ્રિતઃ । ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત
તેને કુશા હાથમાં લઈને, પગ ધોઈ, નિષ્ઠાપૂર્વક સાંજની સંધ્યા પૂજી અને પછી ધ્યાનમાં બેસી ગયો.
યામમેકં સ્થિતો ધ્યાને સુષ્વાપ તદનન્તરમ્ । સુપ્ત્વા યામદ્વયં તત્ર ચોદતિષ્ઠત્તતઃ શુકઃ
એક પ્રહર સુધી ધ્યાનમાં સ્થિર રહી, પછી સૂઈ ગયો; બે પ્રહર ઊંઘ્યા પછી શુક ફરી ઊઠ્યો.
પાશ્ચાત્યં યામિનીયામં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત । સ્નાત્વા પ્રાતઃક્રિયાઃ કૃત્વા પુનરાસ્તે સમાહિતઃ
રાતના અંતિમ પ્રહરે ફરી ધ્યાનમાં બેસ્યો; પછી સ્નાન કરીને પ્રાત:કાળની ક્રિયા કરી, મન એકાગ્ર રાખી બેઠો.
જનકોપદેશવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ॥ સૂત ઉવાચ શ્રુત્વા તમાગતં રાજા મન્ત્રિભિઃ સહિતઃ શુચિઃ । પુરઃ પુરોહિતં કૃત્વા ગુરુપુત્રં સમભ્યગાત્
જાનકના ઉપદેશનું વર્ણન સૂતાએ કહ્યું: જ્યારે રાજાએ તેની આવક સાંભળી, ત્યારે મંત્રીઓ સાથે અને પુરોહિતને આગળ રાખી, ગુરુપુત્ર પાસે ગયો.
કૃત્વાર્હણાં નૃપઃ સમ્યગ્દત્તાસનમનુત્તમમ્ । પપ્રચ્છ કુશલં ગાં ચ વિનિવેદ્ય પયસ્વિનીમ્
રાજાએ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું, ઉત્તમ આસન આપ્યું, સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું અને દૂધથી ભરેલી ગાય અર્પણ કરી.
સ ચ તાં નૃપપૂજાં વૈ પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ । પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્ઞે સ્વં નિવેદ્ય નિરામયમ્
તેને પણ રાજાના સન્માનને રીત પ્રમાણે સ્વીકાર્યું, અને પોતે નિરોગ હોવાનું કહી, રાજાનું સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું.
કૃત્વા કુશલસંપ્રશ્નમુપવિષ્ટં સુખાસને । શુક વ્યાસસુતં શાન્તં પર્યપૃચ્છત પાર્થિવઃ
રાજાએ સુખથી બેઠેલા, શાંત અને વિદ્વાન વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીની કૂશળતા પુછીને, તેમનો આદરપૂર્વક સંવાદ આરંભ કર્યો.
કિં નિમિત્તં મહાભાગ નિઃસ્પૃહસ્ય ચ માં પ્રતિ । જાતં હ્યાગમનં બ્રૂહિ કાર્યં તન્મુનિસત્તમ
હે મહાભાગ્યશાળી! તમે તો સર્વ ઇચ્છાઓથી મુક્ત છો, છતાં મારા પાસે આવવાનું કારણ શું છે? હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આપનો હેતુ મને કહો.
શુક ઉવાચ વ્યાસેનોક્તો મહારાજ કુરુ દારપરિગ્રહમ્ । સર્વેષામાશ્રમાણાં ચ ગૃહસ્થાશ્રમ ઉત્તમઃ
શુકદેવજી બોલ્યા: મારા પિતા વ્યાસજીએ મને કહ્યું, 'હે રાજા, તું લગ્ન કર; બધા આશ્રમોમાં ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે.'
મયા નાઙ્ગીકૃતં વાક્યં મત્ત્વા બન્ધં ગુરોરપિ । ન બન્ધોઽસ્તીતિ તેનોક્તો નાહં તત્કૃતવાન્પુનઃ
ગુરુએ આપેલા આ ઉપદેશને મેં બંધનરૂપ માન્યો અને સ્વીકાર્યો નહીં; ત્યારે તેમણે કહ્યું, 'આ બંધન નથી.' છતાં, મેં તેમ કર્યું નહીં.
ઇતિ સન્દિગ્ધમનસં મત્વા સ મુનિસત્તમઃ । ઉવાચ વચનં તથ્યં મિથિલાં ગચ્છ મા શુચઃ
મારા મનમાં સંશય જોઈને, તે મુનિશ્રેષ્ઠે સાચું વચન કહ્યું: 'મિથિલા જા, ચિંતિત ન થા.'
યાજ્યોઽસ્તિ જનકસ્તત્ર જીવન્મુક્તો નરાધિપઃ । વિદેહો લોકવિદિતઃ પાતિ રાજ્યમકણ્ટકમ્
ત્યાં જનક નામે એક મહાન રાજા છે, જેને બધા લોકોએ વિદેહ તરીકે ઓળખ્યા છે અને જે જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત છે; તે નિર્વિઘ્ને રાજ્ય ચલાવે છે.
કુર્વન્ રાજ્યં તથા રાજા માયાપાશૈર્ન બધ્યતે । ત્વં બિભેષિ કથં પુત્ર વનવૃત્તિઃ પરન્તપ
એ રાજા રાજ્ય ચલાવતાં હોવા છતાં માયાના બંધનથી બંધાતા નથી; તો પછી, હે પુત્ર, તું ગૃહસ્થ જીવનથી કેમ ડરે છે?
પશ્ય તં નૃપશાર્દૂલં ત્યજ મોહં મનોગતમ્ । કુરુ દારાન્મહાભાગ પૃચ્છ વા ભૂપતિં ચ તમ્
એ રાજાશ્રેષ્ઠને જોઈને, મનમાં રહેલ મોહ ત્યજી દે; હે મહાભાગ્યશાળી, તું લગ્ન કર, અથવા એ રાજાને પુછ.
સન્દેહં તે મનોજાતં કથયિષ્યતિ પાર્થિવઃ । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મામેહિ તરસા સુત
હે રાજા, જે સંશય તારા મનમાં ઊભો થયો છે, એ રાજા તેને દૂર કરશે; તેના વચન સાંભળી, તું તરત જ મારા પાસે આવજે, પુત્ર.
સમ્પ્રાપ્તોઽહં મહારાજ ત્વત્પુરે ચ તદાજ્ઞયા । મોક્ષકામોઽસ્મિ રાજેન્દ્ર બ્રૂહિ કૃત્યં મમાનઘ
હે મહારાજ, હું તેમના આદેશથી તમારા શહેરમાં આવ્યો છું; હું મોક્ષ ઇચ્છું છું, હે નિર્દોષ, મને શું કરવું તે કહો.
તપસ્તીર્થવ્રતેજ્યાશ્ચ સ્વાધ્યાયસ્તીર્થસેવનમ્ । જ્ઞાનં વા વદ રાજેન્દ્ર મોક્ષં પ્રતિ ચ કારણમ્
હે રાજેન્દ્ર, તપ, તીર્થયાત્રા, વ્રત, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, તીર્થસેવા કે જ્ઞાન — એમાંથી કયું મોક્ષનું સાધન છે, એ મને કહો.
જનક ઉવાચ શૃણુ વિપ્રેણ કર્તવ્યં મોક્ષમાર્ગાશ્રિતેન યત્ । ઉપનીતો વસેદાદૌ વેદાભ્યાસાય વૈ ગુરૌ
જનક બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ, જે મોક્ષમાર્ગે ચાલે છે, તેને શું કરવું જોઈએ તે સાંભળ; ઉપનયન થયા પછી, પહેલા ગુરુ પાસે રહીને વેદનો અભ્યાસ કરવો.