ધનં પ્રાપ્ય સુતાન્દારાન્માનં ચ વિજયં તથા । તદપ્રાપ્ય મહદ્દુઃખં ભવત્યેવ ક્ષણે ક્ષણે
ધન, સંતાન, પત્ની, માન અને વિજય મળવાથી અને એ ન મળે ત્યારે, એને દરેક ક્ષણે મોટું દુઃખ થાય છે.
કાર્યસ્તસ્ય સુખોપાયઃ કર્તવ્યં સુખસાધનમ્ । તસ્યારાતિઃ સ વિજ્ઞેયઃ સુખવિઘ્નં કરોતિ યઃ
એના માટે સુખ મેળવવાના ઉપાય કરવું અને સુખ આપતી ક્રિયા કરવી એજ કામ છે; અને જે એની સુખમાં અડચણ લાવે એ દુશ્મન કહેવાય.
સુખોત્પાદયિતા મિત્રં રાગયુક્તસ્ય સર્વદા । ચતુરો નૈવ મુહ્યેત મૂર્ખઃ સર્વત્ર મુહ્યતિ
આસક્ત માણસ માટે હંમેશા એજ મિત્ર છે જે સુખ આપે; ચાલાક માણસ ક્યારેય ભટકે નહીં, પણ મૂર્ખ માણસ બધે ભટકે છે.
વિરક્તસ્યાત્મરક્તસ્ય સુખમેકાન્તસેવનમ્ । આત્માનુચિન્તનં ચૈવ વેદાન્તસ્ય ચ ચિન્તનમ્
નિરાસક્ત અને આત્મામાં રમી રહેલા માણસ માટે એકાંતમાં રહેવાથી, આત્માનું ધ્યાન કરવાથી અને વેદાંતનું મનન કરવાથી જ સાચું સુખ મળે છે.
દુઃખં તદેતત્સર્વં હિ સંસારકથનાદિકમ્ । શત્રવો બહવસ્તસ્ય વિજ્ઞસ્ય શુભમિચ્છતઃ
એ માટે સંસારની વાતો અને એ જેવી બધી જ વસ્તુઓ દુઃખરૂપ છે; જે વિદ્વાન સારા કામ ઈચ્છે છે, એના દુશ્મન ઘણા છે.
કામઃ ક્રોધઃ પ્રમાદશ્ચ શત્રવો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ । બન્ધુઃ સન્તોષ એવાસ્ય નાન્યોઽસ્તિ ભુવનત્રયે
કામ, ક્રોધ અને અવિવેક એના અનેક દુશ્મન કહેવાય છે; અને ત્રણેય લોકમાં એનો એકમાત્ર મિત્ર સંતોષ છે—બીજો કોઈ નથી.
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મત્વા તં જ્ઞાનિનં દ્વિજમ્ । ક્ષત્તા પ્રવેશયામાસ કક્ષાં ચાતિમનોરમામ્
સૂતએ કહ્યું: એના વચન સાંભળી અને એ દ્વિજને જ્ઞાનવાન માનીને, પ્રતીહારે એને ખૂબ મનમોહક આંતરિક કક્ષમાં જવા દીધો.
નગરં વીક્ષમાણઃ સંસ્ત્રૈવિધ્યજનસઙ્કુલમ્ । નાનાવિપણિદ્રવ્યાઢ્યં ક્રયવિક્રયકારકમ્
એ શહેર જોઈ રહ્યો હતો, જ્યાં ત્રણ પ્રકારના લોકોની ભીડ હતી, અનેક બજારના સામાનથી ભરેલું અને ખરીદી-વેચાણથી ગૂંજી રહ્યું હતું.
રાગદ્વેષયુતં કામલોભમોહાકુલં તથા । વિવદત્સુજનાકીર્ણં વસુપૂર્ણં મહત્તરમ્
એ શહેરમાં આસક્તિ અને દ્વેષ ભરેલા, કામ, લોભ અને મોહથી ઘેરાયેલા, ઝઘડાથી ગૂંજી રહેલા છતાં સારા લોકોથી ભરપૂર અને ધનથી સમૃદ્ધ એવું મહાન હતું.
પશ્યન્સ ત્રિવિધાઁલ્લોકાન્પ્રાસરદ્રાજમન્દિરમ્ । પ્રાપ્તઃ પરમતેજસ્વી દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ
એ ત્રણ પ્રકારના લોકો જોઈને, રાજમહેલ તરફ આગળ વધ્યો; એમાં અતિ તેજ હતું, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય.
નિવારિતશ્ચ તત્રૈવ પ્રતીહારેણ કાષ્ઠવત્ । તત્રૈવ ચ સ્થિતો દ્વારિ મોક્ષમેવાનુચિન્તયન્
ત્યાં દ્વારપાળે તેને રોકી દીધો, અને તે કાઠની જેમ અડગ ઊભો રહ્યો, doorway પર જ મુક્તિ વિશે વિચારતો રહ્યો.
છાયાયામાતપે ચૈવ સમદર્શી મહાતપાઃ । ધ્યાનં કૃત્વા તથૈકાન્તે સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાચલઃ
છાંયડી અને ધૂપ બંનેમાં સમદૃષ્ટિ રાખી, તે મહાન તપસ્વી એકાંતમાં ધ્યાનમાં સ્થિર ઊભો રહ્યો, સ્તંભ જેવો અડગ.
તં મુહૂર્તાદુપાગત્ય રાજ્ઞોઽમાત્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ । પ્રાવેશયત્તતઃ કક્ષાં દ્વિતીયાં રાજવેશ્મનઃ
થોડી વારમાં રાજાના મંત્રી જોડે હાથ જોડી આવ્યો અને પછી તેને રાજમહેલના બીજા ઓરડા સુધી લઈ ગયો.
તત્ર દિવ્યં મનોરમ્યં પુષ્પિતં દિવ્યપાદપમ્ । તદ્વનં દર્શયિત્વા તુ કૃત્વા ચાતિથિસત્ક્રિયામ્
ત્યાં તેણે દિવ્ય અને મનોહર ફૂલોથી ભરેલું બગીચું બતાવ્યું અને મહેમાન તરીકે યોગ્ય સન્માન આપ્યું.
વારમુખ્યાઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર રાજસેવાપરાયણાઃ । ગીતવાદિત્રકુશલાઃ કામશાસ્ત્રવિશારદાઃ
ત્યાં મુખ્ય સ્ત્રીઓ રાજસેવામાં નિષ્ઠાવાન, ગીત-વાદ્યમાં nipuN અને પ્રેમકલા જાણનારી હતી.
તા આદિશ્ય ચ સેવાર્થં શુકસ્ય મન્ત્રિસત્તમઃ । નિર્ગતઃ સદનાત્તસ્માદ્વ્યાસપુત્રઃ સ્થિતસ્તદા
મંત્રીએ એ સ્ત્રીઓને શુકની સેવા કરવા કહ્યું અને પછી ઓરડામાંથી નીકળી ગયો; વ્યાસપુત્ર ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા તાભિઃ સ્ત્રીભિર્યથાવિધિ । દેશકાલોપપન્નેન નાનાન્નેનાતિતોષિતઃ
એ સ્ત્રીઓએ તેને ખૂબ ભક્તિથી, રીત પ્રમાણે પૂજ્યો અને સ્થળ-સમયને યોગ્ય વિવિધ ભોજનથી તૃપ્ત કર્યો.
તતોઽન્તઃપુરવાસિન્યસ્તસ્યાન્તઃપુરકાનનમ્ । રમ્યં સંદર્શયામાસુરઙ્ગનાઃ કામમોહિતાઃ
પછી મહેલની સ્ત્રીઓ, કામથી આકર્ષિત, તેને મહેલનું સુંદર આંતરબગીચું બતાવવા લઈ ગઈ.
સ યુવા રૂપવાન્કાન્તો મૃદુભાષી મનોરમઃ । દૃષ્ટ્વા તા મુમુહુઃ સર્વાસ્તં ચ કામમિવાપરમ્
તે યુવાન, સુંદર, મોહક, મૃદુભાષી અને રમણીય હતો; તેને જોઈને બધી સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ ગઈ, જાણે બીજો કામદેવ આવ્યો હોય.
જિતેન્દ્રિયં મુનિં મત્ત્વા સર્વાઃ પર્યચરંસ્તદા । આરણેયસ્તુ શુદ્ધાત્મા માતૃભાવમકલ્પયત્
તેને ઇન્દ્રિયજિત મુનિ જાણીને બધી સ્ત્રીઓ તેની સેવા કરવા લાગી; પણ એ પવિત્ર હૃદય વનવાસીએ તેમને માતા સમાન ભાવથી જોયા.
આત્મારામો જિતક્રોધો ન હૃષ્યતિ ન તપ્યતિ । પશ્યંસ્તાસાં વિકારાંશ્ચ સ્વસ્થ એવ સ તસ્થિવાન્
આત્મામાં તૃપ્ત અને ક્રોધને જીતનાર, તે ન તો આનંદિત થયો ન દુ:ખી; સ્ત્રીઓના પરિવર્તન જોઈને પણ મનમાં સ્થિર રહ્યો.
તસ્મૈ શય્યાં સુરમ્યાં ચ દદુર્નાર્યઃ સુસંસ્કૃતામ્ । પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતાં નાનોપસ્કરસંવૃતામ્
એ સ્ત્રીઓએ તેને સુંદર, સારી રીતે તૈયાર કરેલી, કિંમતી ઓઢણ અને વિવિધ સામાનથી સજ્જ શય્યા આપી.
સ કૃત્વા પાદશૌચં ચ કુશપાણિરતન્દ્રિતઃ । ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત
તેને કુશા હાથમાં લઈને, પગ ધોઈ, નિષ્ઠાપૂર્વક સાંજની સંધ્યા પૂજી અને પછી ધ્યાનમાં બેસી ગયો.
યામમેકં સ્થિતો ધ્યાને સુષ્વાપ તદનન્તરમ્ । સુપ્ત્વા યામદ્વયં તત્ર ચોદતિષ્ઠત્તતઃ શુકઃ
એક પ્રહર સુધી ધ્યાનમાં સ્થિર રહી, પછી સૂઈ ગયો; બે પ્રહર ઊંઘ્યા પછી શુક ફરી ઊઠ્યો.
પાશ્ચાત્યં યામિનીયામં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત । સ્નાત્વા પ્રાતઃક્રિયાઃ કૃત્વા પુનરાસ્તે સમાહિતઃ
રાતના અંતિમ પ્રહરે ફરી ધ્યાનમાં બેસ્યો; પછી સ્નાન કરીને પ્રાત:કાળની ક્રિયા કરી, મન એકાગ્ર રાખી બેઠો.
જનકોપદેશવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ॥ સૂત ઉવાચ શ્રુત્વા તમાગતં રાજા મન્ત્રિભિઃ સહિતઃ શુચિઃ । પુરઃ પુરોહિતં કૃત્વા ગુરુપુત્રં સમભ્યગાત્
જાનકના ઉપદેશનું વર્ણન સૂતાએ કહ્યું: જ્યારે રાજાએ તેની આવક સાંભળી, ત્યારે મંત્રીઓ સાથે અને પુરોહિતને આગળ રાખી, ગુરુપુત્ર પાસે ગયો.
કૃત્વાર્હણાં નૃપઃ સમ્યગ્દત્તાસનમનુત્તમમ્ । પપ્રચ્છ કુશલં ગાં ચ વિનિવેદ્ય પયસ્વિનીમ્
રાજાએ યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું, ઉત્તમ આસન આપ્યું, સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું અને દૂધથી ભરેલી ગાય અર્પણ કરી.
સ ચ તાં નૃપપૂજાં વૈ પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ । પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્ઞે સ્વં નિવેદ્ય નિરામયમ્
તેને પણ રાજાના સન્માનને રીત પ્રમાણે સ્વીકાર્યું, અને પોતે નિરોગ હોવાનું કહી, રાજાનું સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું.
કૃત્વા કુશલસંપ્રશ્નમુપવિષ્ટં સુખાસને । શુક વ્યાસસુતં શાન્તં પર્યપૃચ્છત પાર્થિવઃ
રાજાએ સુખથી બેઠેલા, શાંત અને વિદ્વાન વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીની કૂશળતા પુછીને, તેમનો આદરપૂર્વક સંવાદ આરંભ કર્યો.
કિં નિમિત્તં મહાભાગ નિઃસ્પૃહસ્ય ચ માં પ્રતિ । જાતં હ્યાગમનં બ્રૂહિ કાર્યં તન્મુનિસત્તમ
હે મહાભાગ્યશાળી! તમે તો સર્વ ઇચ્છાઓથી મુક્ત છો, છતાં મારા પાસે આવવાનું કારણ શું છે? હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આપનો હેતુ મને કહો.