અપરાધો મમ બ્રહ્મન્યન્નિવારિતવાનહમ્ । તત્ક્ષન્તવ્યં મહાભાગ વિમુક્તાનાં ક્ષમા બલમ્
'હે બ્રાહ્મણ, તમને અટકાવ્યું એ મારી ભૂલ છે. હે ભાગ્યશાળી, કૃપા કરીને મને માફ કરો; ક્ષમા તો મુક્ત લોકોનું બળ છે.'
શુક ઉવાચ કિં તેઽત્ર દૂષણં ક્ષત્તઃ પરતન્ત્રોઽસિ સર્વદા । પ્રભુકાર્યં પ્રકર્તવ્યં સેવકેન યથોચિતમ્
શુક કહે છે: 'હે રક્ષક, અહીં તમારો શું દોષ? તમે તો હંમેશાં બીજા પર આધારિત છો. સેવકે તો માલિકની આજ્ઞા યોગ્ય રીતે જ પાલવી જોઈએ.'
ન ભૂપદૂષણં ચાત્ર યદહં રક્ષિતસ્ત્વયા । ચોરશત્રુપરિજ્ઞાનં કર્તવ્યં સર્વથા બુધૈઃ
અહીં રાજાની કોઈ ખોટ નથી, કેમ કે તમે મને બચાવ્યા હતા; બુદ્ધિશાળી લોકો માટે ચોર અને દુશ્મનથી સાવધાન રહેવું હંમેશા જરૂરી છે.
મમૈવ સર્વથા દોષો યદહં સમુપાગતઃ । ગમનં પરગેહે યલ્લઘુતાયાશ્ચ કારણમ્
આ બધામાં ખોટ મારી જ છે, કારણ કે હું અહીં આવ્યો; બીજાના ઘરમાં જવું મારી જ ભૂલ છે અને એથી જ મને અપમાન મળ્યું છે.
પ્રતીહાર ઉવાચ કિં સુખં દ્વિજ કિં દુઃખં કિં કાર્યં શુભમિચ્છતા । કઃ શત્રુર્હિતકર્તા કો બ્રૂહિ સર્વં મમાદ્ય વૈ
પ્રતીહારએ કહ્યું: હે દ્વિજ, સુખ શું છે? દુઃખ શું છે? જે સારા કામ ઈચ્છે એ શું કરવું જોઈએ? દુશ્મન કોણ છે અને સારો મિત્ર કોણ છે? આ બધું આજે મને કહો.
શુક ઉવાચ દ્વૈવિધ્યં સર્વલોકેષુ સર્વત્ર દ્વિવિધો જનઃ । રાગી ચૈવ વિરાગી ચ તયોશ્ચિત્તં દ્વિધા પુનઃ
શુકદેવએ કહ્યું: બધા લોકોએ બે પ્રકાર છે; બધે બે જાતના લોકો મળે છે—કોઈ આસક્ત હોય છે અને કોઈ નિરાસક્ત, અને એમના મન પણ બે ભાગે વહેંચાયેલા હોય છે.
વિરાગી ત્રિવિધઃ કામં જ્ઞાતોઽજ્ઞાતશ્ચ મધ્યમઃ । રાગી ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો મૂર્ખશ્ચ ચતુરસ્તથા
નિરાસક્ત માણસ ત્રણ પ્રકારના હોય છે—કોઈ જાણનારા, કોઈ અજાણ અને કોઈ મધ્યમ; આસક્ત માણસ બે પ્રકારના કહેવાય—મૂર્ખ અને ચાલાક.
ચાતુર્યં દ્વિવિધં પ્રોક્તં શાસ્ત્રજં મતિજં તથા । મતિસ્તુ દ્વિવિધા લોકે યુક્તાયુક્તેતિ સર્વથા
ચાતુર્ય પણ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—એક શાસ્ત્રથી મળેલું અને બીજું બુદ્ધિથી; અને બુદ્ધિ પણ દુનિયામાં બે પ્રકારની હોય છે—યોગ્ય અને અયોગ્ય.
પ્રતીહાર ઉવાચ યદુક્તં ભવતા વિદ્વન્નાર્થજ્ઞોઽહં દ્વિજોત્તમ । તત્સર્વં વિસ્તરેણાદ્ય યથાર્થં વદ સત્તમ
પ્રતીહારએ કહ્યું: હે વિદ્વાન, તમે જે કહ્યું એનો અર્થ મને સમજાતો નથી; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધું સાચું અને વિગતે મને સમજાવો.
શુક ઉવાચ રાગો યસ્યાસ્તિ સંસારે સ રાગીત્યુચ્યતે ધ્રુવમ્ । દુઃખં બહુવિધં તસ્ય સુખં ચ વિવિધં પુનઃ
શુકદેવએ કહ્યું: જેને આ સંસારમાં આસક્તિ છે, તેને ચોક્કસ આસક્ત કહેવાય છે; એના માટે અનેક પ્રકારના દુઃખ અને અનેક પ્રકારના સુખ પણ આવે છે.
ધનં પ્રાપ્ય સુતાન્દારાન્માનં ચ વિજયં તથા । તદપ્રાપ્ય મહદ્દુઃખં ભવત્યેવ ક્ષણે ક્ષણે
ધન, સંતાન, પત્ની, માન અને વિજય મળવાથી અને એ ન મળે ત્યારે, એને દરેક ક્ષણે મોટું દુઃખ થાય છે.
કાર્યસ્તસ્ય સુખોપાયઃ કર્તવ્યં સુખસાધનમ્ । તસ્યારાતિઃ સ વિજ્ઞેયઃ સુખવિઘ્નં કરોતિ યઃ
એના માટે સુખ મેળવવાના ઉપાય કરવું અને સુખ આપતી ક્રિયા કરવી એજ કામ છે; અને જે એની સુખમાં અડચણ લાવે એ દુશ્મન કહેવાય.
સુખોત્પાદયિતા મિત્રં રાગયુક્તસ્ય સર્વદા । ચતુરો નૈવ મુહ્યેત મૂર્ખઃ સર્વત્ર મુહ્યતિ
આસક્ત માણસ માટે હંમેશા એજ મિત્ર છે જે સુખ આપે; ચાલાક માણસ ક્યારેય ભટકે નહીં, પણ મૂર્ખ માણસ બધે ભટકે છે.
વિરક્તસ્યાત્મરક્તસ્ય સુખમેકાન્તસેવનમ્ । આત્માનુચિન્તનં ચૈવ વેદાન્તસ્ય ચ ચિન્તનમ્
નિરાસક્ત અને આત્મામાં રમી રહેલા માણસ માટે એકાંતમાં રહેવાથી, આત્માનું ધ્યાન કરવાથી અને વેદાંતનું મનન કરવાથી જ સાચું સુખ મળે છે.
દુઃખં તદેતત્સર્વં હિ સંસારકથનાદિકમ્ । શત્રવો બહવસ્તસ્ય વિજ્ઞસ્ય શુભમિચ્છતઃ
એ માટે સંસારની વાતો અને એ જેવી બધી જ વસ્તુઓ દુઃખરૂપ છે; જે વિદ્વાન સારા કામ ઈચ્છે છે, એના દુશ્મન ઘણા છે.
કામઃ ક્રોધઃ પ્રમાદશ્ચ શત્રવો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ । બન્ધુઃ સન્તોષ એવાસ્ય નાન્યોઽસ્તિ ભુવનત્રયે
કામ, ક્રોધ અને અવિવેક એના અનેક દુશ્મન કહેવાય છે; અને ત્રણેય લોકમાં એનો એકમાત્ર મિત્ર સંતોષ છે—બીજો કોઈ નથી.
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મત્વા તં જ્ઞાનિનં દ્વિજમ્ । ક્ષત્તા પ્રવેશયામાસ કક્ષાં ચાતિમનોરમામ્
સૂતએ કહ્યું: એના વચન સાંભળી અને એ દ્વિજને જ્ઞાનવાન માનીને, પ્રતીહારે એને ખૂબ મનમોહક આંતરિક કક્ષમાં જવા દીધો.
નગરં વીક્ષમાણઃ સંસ્ત્રૈવિધ્યજનસઙ્કુલમ્ । નાનાવિપણિદ્રવ્યાઢ્યં ક્રયવિક્રયકારકમ્
એ શહેર જોઈ રહ્યો હતો, જ્યાં ત્રણ પ્રકારના લોકોની ભીડ હતી, અનેક બજારના સામાનથી ભરેલું અને ખરીદી-વેચાણથી ગૂંજી રહ્યું હતું.
રાગદ્વેષયુતં કામલોભમોહાકુલં તથા । વિવદત્સુજનાકીર્ણં વસુપૂર્ણં મહત્તરમ્
એ શહેરમાં આસક્તિ અને દ્વેષ ભરેલા, કામ, લોભ અને મોહથી ઘેરાયેલા, ઝઘડાથી ગૂંજી રહેલા છતાં સારા લોકોથી ભરપૂર અને ધનથી સમૃદ્ધ એવું મહાન હતું.
પશ્યન્સ ત્રિવિધાઁલ્લોકાન્પ્રાસરદ્રાજમન્દિરમ્ । પ્રાપ્તઃ પરમતેજસ્વી દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ
એ ત્રણ પ્રકારના લોકો જોઈને, રાજમહેલ તરફ આગળ વધ્યો; એમાં અતિ તેજ હતું, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય.
નિવારિતશ્ચ તત્રૈવ પ્રતીહારેણ કાષ્ઠવત્ । તત્રૈવ ચ સ્થિતો દ્વારિ મોક્ષમેવાનુચિન્તયન્
ત્યાં દ્વારપાળે તેને રોકી દીધો, અને તે કાઠની જેમ અડગ ઊભો રહ્યો, doorway પર જ મુક્તિ વિશે વિચારતો રહ્યો.
છાયાયામાતપે ચૈવ સમદર્શી મહાતપાઃ । ધ્યાનં કૃત્વા તથૈકાન્તે સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાચલઃ
છાંયડી અને ધૂપ બંનેમાં સમદૃષ્ટિ રાખી, તે મહાન તપસ્વી એકાંતમાં ધ્યાનમાં સ્થિર ઊભો રહ્યો, સ્તંભ જેવો અડગ.
તં મુહૂર્તાદુપાગત્ય રાજ્ઞોઽમાત્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ । પ્રાવેશયત્તતઃ કક્ષાં દ્વિતીયાં રાજવેશ્મનઃ
થોડી વારમાં રાજાના મંત્રી જોડે હાથ જોડી આવ્યો અને પછી તેને રાજમહેલના બીજા ઓરડા સુધી લઈ ગયો.
તત્ર દિવ્યં મનોરમ્યં પુષ્પિતં દિવ્યપાદપમ્ । તદ્વનં દર્શયિત્વા તુ કૃત્વા ચાતિથિસત્ક્રિયામ્
ત્યાં તેણે દિવ્ય અને મનોહર ફૂલોથી ભરેલું બગીચું બતાવ્યું અને મહેમાન તરીકે યોગ્ય સન્માન આપ્યું.
વારમુખ્યાઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર રાજસેવાપરાયણાઃ । ગીતવાદિત્રકુશલાઃ કામશાસ્ત્રવિશારદાઃ
ત્યાં મુખ્ય સ્ત્રીઓ રાજસેવામાં નિષ્ઠાવાન, ગીત-વાદ્યમાં nipuN અને પ્રેમકલા જાણનારી હતી.
તા આદિશ્ય ચ સેવાર્થં શુકસ્ય મન્ત્રિસત્તમઃ । નિર્ગતઃ સદનાત્તસ્માદ્વ્યાસપુત્રઃ સ્થિતસ્તદા
મંત્રીએ એ સ્ત્રીઓને શુકની સેવા કરવા કહ્યું અને પછી ઓરડામાંથી નીકળી ગયો; વ્યાસપુત્ર ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા તાભિઃ સ્ત્રીભિર્યથાવિધિ । દેશકાલોપપન્નેન નાનાન્નેનાતિતોષિતઃ
એ સ્ત્રીઓએ તેને ખૂબ ભક્તિથી, રીત પ્રમાણે પૂજ્યો અને સ્થળ-સમયને યોગ્ય વિવિધ ભોજનથી તૃપ્ત કર્યો.
તતોઽન્તઃપુરવાસિન્યસ્તસ્યાન્તઃપુરકાનનમ્ । રમ્યં સંદર્શયામાસુરઙ્ગનાઃ કામમોહિતાઃ
પછી મહેલની સ્ત્રીઓ, કામથી આકર્ષિત, તેને મહેલનું સુંદર આંતરબગીચું બતાવવા લઈ ગઈ.
સ યુવા રૂપવાન્કાન્તો મૃદુભાષી મનોરમઃ । દૃષ્ટ્વા તા મુમુહુઃ સર્વાસ્તં ચ કામમિવાપરમ્
તે યુવાન, સુંદર, મોહક, મૃદુભાષી અને રમણીય હતો; તેને જોઈને બધી સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ ગઈ, જાણે બીજો કામદેવ આવ્યો હોય.
જિતેન્દ્રિયં મુનિં મત્ત્વા સર્વાઃ પર્યચરંસ્તદા । આરણેયસ્તુ શુદ્ધાત્મા માતૃભાવમકલ્પયત્
તેને ઇન્દ્રિયજિત મુનિ જાણીને બધી સ્ત્રીઓ તેની સેવા કરવા લાગી; પણ એ પવિત્ર હૃદય વનવાસીએ તેમને માતા સમાન ભાવથી જોયા.