ઊનપઞ્ચાશદુપદ્વીપાસંખ્યશૈલવનાન્વિતા । ઊર્ધ્વં સપ્ત સ્વર્ગલોકા બ્રહ્યલોકસમન્વિતાઃ
તેમાં પચાસથી થોડા ઓછા ઉપદ્વીપો, અનગણિત પર્વતો અને જંગલો છે; અને ઉપર સાત સ્વર્ગલોકો છે, જેમાં બ્રહ્મલોક પણ આવે છે.
પાતાલાનિ ચ સપ્તાધશ્ચૈવં બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ। ઊર્ધ્વં ધરાયા ભૂર્લોકો ભુવર્લોકસ્તતઃ પરમ્
અને નીચે સાત પાતાળલોકો છે; આ રીતે આખું બ્રહ્માંડ રચાયું છે. પૃથ્વી ઉપર ભૂર્લોક છે, અને પછી તેના ઉપર ભૂવર્લોક છે.
તતઃ પરશ્ચ સ્વર્લોકો જનલોકસ્તથા પરઃ । તતઃ પરસ્તપોલોકઃ સત્યલોકસ્તતઃ પરઃ
પછી તેના ઉપર સ્વર્લોક છે, ત્યારબાદ જનલોક આવે છે; પછી તેના ઉપર તપોલોક છે અને સૌથી ઉપર સત્યલોક છે.
તતઃ પરં બ્રહ્મલોકસ્તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભઃ । એવં સર્વં કૃત્રિમં ચ બાહ્યાભ્યન્તરમેવ ચ
પછી તેના ઉપર બ્રહ્મલોક છે, જે તપેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે; આ બધું, બહારનું અને અંદરનું, કૃત્રિમ છે.
તદ્વિનાશે વિનાશશ્ચ સર્વેષામેવ નારદ । જલબુદ્બુદવત્સર્વં વિશ્વસંઘમનિત્યકમ્
જ્યારે એનું વિનાશ થાય છે, હે નારદ, ત્યારે બધું જ નાશ પામે છે; આખું જગત પાણીના ફુગ્ગા જેવું નાશવંત છે.
નિત્યૌ ગોલોકવૈકુણ્ઠૌ પ્રોક્તૌ શશ્વદકૃત્રિમૌ । પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ બ્રહ્માણ્ડં પરિનિશ્ચિતમ્
ગોળોક અને વૈકુંઠને શાશ્વત અને અકૃતિમ માનવામાં આવ્યા છે; દરેક વાળના રંધ્રમાં એક બ્રહ્માંડ નિશ્ચિત રીતે વસે છે.
એષાં સંખ્યાં ન જાનાતિ કૃષ્ણોઽન્યસ્યાપિ કા કથા । પ્રત્યેકં પ્રતિબ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ
કૃષ્ણ પણ તેની સંખ્યા જાણતા નથી—તો બીજાનો તો પ્રશ્ન જ નથી; દરેક બ્રહ્માંડમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ છે.
તિસ્રઃ કોટ્યઃ સુરાણાં ચ સંખ્યા સર્વત્ર પુત્રક। દિગીશાશ્ચૈવ દિક્પાલા નક્ષત્રાણિ ગ્રહાદયઃ
ત્રણ કરોડ દેવતાઓ સર્વત્ર છે, હે પુત્ર; દિશાના રક્ષક, દિક્પાલ, તારાઓ, ગ્રહો વગેરે પણ છે.
ભુવિ વર્ણાશ્ચ ચત્વારોઽપ્યધો નાગાશ્ચરાચરાઃ । અથ કાલેઽત્ર સ વિરાડૂર્ધ્વં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ
પૃથ્વી પર ચાર વર્ણ છે, અને નીચે નાગો તથા ચાલતા અને અચળ જીવ છે; પછી કાળક્રમે એ વિરાટે ઉપર ફરી ફરીને જોયું.
ડિમ્ભાન્તરે ચ શૂન્યં ચ ન દ્વિતીયં ચ કિઞ્ચન । ચિન્તામવાપ ક્ષુદ્યુક્તો રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ
બ્રહ્માંડના અંદર ખાલીપો હતો અને બીજું કશું નહોતું; ભૂખથી પીડાઈને તે ચિંતિત થયો અને વારંવાર રડ્યો.
જ્ઞાનં પ્રાપ્ય તદા દધ્યૌ કૃષ્ણં પરમપૂરુષમ્। તતો દદર્શ તત્રૈવ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્
પછી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તેણે પરમ પુરુષ કૃષ્ણનું ધ્યાન કર્યું; ત્યારબાદ તેને ત્યાં જ શાશ્વત બ્રહ્મજ્યોતિ દેખાઈ.
નવીનજલદશ્યામં દ્વિભુજં પીતવાસસમ્ । સસ્મિતં મુરલીહસ્તં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્
તેને તાજા મેઘ જેવો શ્યામ, બે હાથવાળો, પીળા વસ્ત્રો પહેરેલો, સ્મિતવદન, હાથમાં વાંસળી ધરાવતો અને ભક્તો પર કૃપા કરવા ઉત્સુક એવો ભગવાન દેખાયા.
જહાસ બાલકસ્તુષ્ટો દૃષ્ટ્વા જનકમીશ્વરમ્ । વરં તદા દદૌ તસ્મૈ વરેશઃ સમયોચિતમ્
પુત્ર પ્રસન્ન થઈને પોતાના પિતા એવા ઈશ્વરને જોઈને હસ્યો; પછી વરદાતા ભગવાને તેને યોગ્ય વર આપ્યો.
મત્સમો જ્ઞાનયુક્તશ્ચ ક્ષુત્પિપાસાદિવર્જિતઃ । બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનિલયો ભવ વત્સ લયાવધિ
મારા જેવું જ્ઞાન ધરાવતો, ભૂખ-તરસથી રહિત, અને અનંત બ્રહ્માંડનો આધાર બનીને, હે વત્સ, પ્રલય સુધી રહે.
નિષ્કામો નિર્ભયશ્ચૈવ સર્વેષાં વરદો ભવ । જરામૃત્યુરોગશોકપીડાદિવર્જિતો ભવ
કોઈ ઈચ્છા વગર અને નિર્ભય રહી, સૌને વર આપનાર બન; વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ, રોગ, દુઃખ અને પીડાથી સદા મુક્ત રહે.
ઇત્યુક્ત્વા તસ્ય કર્ણે સ મહામન્ત્રં ષડક્ષરમ્ । ત્રિઃકૃત્વશ્ચ પ્રજજાપ વેદાઙ્ગપ્રવરં પરમ્
આ રીતે કહીને તેણે તેના કાનમાં મહાન ષડક્ષરી મંત્ર ત્રણ વખત ઉચ્ચારીને શ્રેષ્ઠ વેદમંત્રનું જાપ કર્યું.
પ્રણવાદિચતુર્થ્યન્તં કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ । વહ્નિજાયાન્તમિષ્ટં ચ સર્વવિઘ્નહરં પરમ્
પ્રણવ પછી, ચોથી માત્રા સુધી અને પછી 'કૃષ્ણ' એ બે અક્ષર, અને 'અગ્નિમાંથી જન્મેલો' જે અંતે આવે છે, એ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બધાં વિઘ્નો દૂર કરે છે.
મન્ત્રં દત્ત્વા તદાહારં કલ્પયામાસ વૈ વિભુઃ। શ્રૂયતાં તદ્ બ્રહ્મપુત્ર નિબોધ કથયામિ તે
મંત્ર આપ્યા પછી, ભગવાને ભોજનની વ્યવસ્થા કરી. હવે સાંભળો, બ્રહ્માના પુત્ર, હું તને બધું કહું છું.
પ્રતિવિશ્વં યન્નૈવેદ્યં દદાતિ વૈષ્ણવો જનઃ । તત્ષોડશાંશો વિષયિણો વિષ્ણોઃ પજ્વદશાસ્ય વૈ
વિષ્ણુભક્ત જે કંઈ પણ વિશ્વમાં વિષ્ણુને ભોજનરૂપે અર્પણ કરે છે, એમાંના સોળમા ભાગ જેટલું જ ભક્તને મળે છે, બાકી બધું તો વિષ્ણુને જ મળે છે.
નિર્ગુણસ્યાત્મનશ્ચૈવ પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ । નૈવેદ્યે ચૈવ કૃષ્ણસ્ય ન હિ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમ્
જે નિર્ગુણ અને સર્વે રીતે પૂર્ણ છે એવા આત્માને, કૃષ્ણને ભોજન અર્પણ કરવામાં સાચે કોઈ જરૂર નથી.
યદ્યદ્દદાતિ નૈવેદ્યં તસ્મૈ દેવાય યો જનઃ । સ ચ ખાદતિ તત્સર્વં લક્ષ્મીનાથો વિરાટ્ તથા
જે વ્યક્તિ ભગવાન લક્ષ્મીનાથને ભોજનરૂપે જે કંઈ અર્પણ કરે છે, એ બધું ભગવાન પોતે સ્વીકારે છે.
તં ચ મન્ત્રવરં દત્ત્વા તમુવાચ પુનર્વિભુઃ । વરમન્યં કિમિષ્ટં તે તન્મે બ્રૂહિ દદામિ ચ
ભગવાને એ શ્રેષ્ઠ મંત્ર આપી, પછી પુનઃ પૂછ્યું: 'હવે તને બીજું શું ઇચ્છિત છે? મને કહેજે, હું તને આપું.'
કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ વિરાડ્ વિભુઃ । કૃષ્ણં તં બાલકસ્તાવદ્વચનં સમયોચિતમ્
કૃષ્ણના વચન સાંભળી, વિરાટ ભગવાને તેમને ઉત્તર આપ્યો; પછી એ બાળકે સમયે યોગ્ય એવા વચનો કહ્યા.
બાલક ઉવાચ વરો મે ત્વત્પદામ્ભોજે ભક્તિર્ભવતુ નિશ્ચલા। સતતં યાવદાયુર્મે ક્ષણં વા સુચિરં ચ વા
બાળકે કહ્યું: 'મારે તો તારા ચરણકમળમાં અડગ ભક્તિ મળે, મારી આયુષ્ય જેટલી કાળ સુધી, એક ક્ષણ માટે હોય કે લાંબા સમય માટે.'
ત્વદ્ભક્તિયુક્તલોકેઽસ્મિઞ્જીવન્મુક્તશ્ચ સન્તતમ્। ત્વદ્ભક્તિહીનો મૂર્ખશ્ચ જીવન્નપિ મૃતો હિ સઃ
આ જગતમાં જે તારી ભક્તિથી યુક્ત છે, એ જીવતો જ મુક્ત છે; અને જે તારી ભક્તિ વિના છે, એ જીવતો પણ મૂર્ખ અને મરેલો છે.
કિં તજ્જપેન તપસા યજ્ઞેન પૂજનેન ચ। વ્રતેન ચોપવાસેન પુણ્યેન તીર્થસેવયા
જપ, તપ, યજ્ઞ, પૂજા, વ્રત, ઉપવાસ, પુણ્ય કે તીર્થયાત્રા—
કૃષ્ણભક્તિવિહીનસ્ય મૂર્ખસ્ય જીવનં વૃથા । યેનાત્મના જીવિતશ્ચ તમેવ ન હિ મન્યતે
—કૃષ્ણભક્તિ વિના મૂર્ખ માણસ માટે એ બધું વ્યર્થ છે. જે આત્માથી જીવતો છે, એને જ એ માનતો નથી.
યાવદાત્મા શરીરેઽસ્તિ તાવત્સ શક્તિસંયુતઃ । પશ્ચાદ્યાન્તિ ગતે તસ્મિન્સ્વતન્ત્રાઃ સર્વશક્તયઃ
જ્યાં સુધી આત્મા શરીરમાં છે, ત્યાં સુધી બધાં શક્તિઓ સાથે છે; પણ જ્યારે આત્મા છૂટે છે, ત્યારે બધી શક્તિઓ અલગ થઈ જાય છે.
સ ચ ત્વં ચ મહાભાગ સર્વાત્મા પ્રકૃતેઃ પરઃ । સ્વેચ્છામયશ્ચ સર્વાદ્યો બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનઃ
અને, મહાભાગ્યશાળી, તું સર્વનો આત્મા છે, પ્રકૃતિથી પર છે, પોતાની ઈચ્છાથી યુક્ત છે, સર્વમાં પ્રથમ અને બ્રહ્મનો શાશ્વત પ્રકાશ છે.
ઇત્યુક્ત્વા બાલકસ્તત્ર વિરરામ ચ નારદ । ઉવાચ કૃષ્ણઃ પ્રત્યુક્તિં મધુરાં શ્રુતિસુન્દરીમ્
આ રીતે બોલી, એ બાળક ત્યાં મૌન થયો, નારદ. પછી કૃષ્ણે મધુર અને મીઠું ઉત્તર આપ્યો.