બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાદિદેવતોત્પત્તિવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ અથ ડિમ્ભો જલે તિષ્ઠન્યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ । તતઃ સ કાલે સહસા દ્વિધાભૂતો બભૂવ હ
શ્રીનારાયણ કહે છે: પછી, જ્યારે એ અંડું જળમાં બ્રહ્માના આયુષ્ય જેટલા સમય સુધી રહ્યું, ત્યારે યોગ્ય સમયે એ અચાનક બે ભાગમાં વિભાજિત થયું.
તન્મધ્યે શિશુરેકશ્ચ શતકોટિરવિપ્રભઃ। ક્ષણં રોરૂયમાણશ્ચ સ્તનાન્ધઃ પીડિતઃ ક્ષુધા
એના મધ્યમાં એક બાળક હતો, જેની કાંતિ કરોડો સૂર્ય જેવી હતી, અને તે ક્ષણમાત્ર માટે ભૂખે દુઃખી થઈ રડતો હતો.
પિત્રા માત્રા પરિત્યક્તો જલમધ્યે નિરાશ્રયઃ। બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનાથો યો દદર્શોર્ધ્વમનાથવત્
પિતા-માતાએ ત્યજી દીધેલો, જળમધ્યે આશ્રય વિના, અનંત બ્રહ્માંડોના સ્વામી orphan જેવો ઉપર જોઈ રહ્યો હતો.
સ્થૂલાસ્થૂલતમઃ સોઽપિ નામ્ના દેવો મહાવિરાટ્। પરમા્ણુર્યથા સૂક્ષ્માત્પરઃ સ્થૂલાત્તથાપ્યસૌ
તે દેવ મહાવીરાટ નામે ઓળખાય છે, જે સ્થૂળ પણ છે અને અત્યંત સૂક્ષ્મ પણ છે; જેમ પરમાણુ સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ છે, તેમ તે સ્થૂળથી પણ પર છે.
તેજસા ષોડશાંશોઽયં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ। આધારઃ સર્વવિશ્વાનાં મહાવિષ્ણુશ્ચ પ્રાકૃતઃ
તેની તેજથી એ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માનું સોળમું અંશ છે; એ સર્વ વિશ્વનો આધાર છે અને પ્રાકૃત મહાવિષ્ણુ કહેવાય છે.
પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ વિશ્વાનિ નિખિલાનિ ચ। અસ્યાપિ તેષાં સંખ્યાં ચ કૃષ્ણો વક્તું નહિ ક્ષમઃ
તેના દરેક રોમકૂપમાં અનેક બ્રહ્માંડો છે; અને એ બ્રહ્માંડોની સંખ્યા શ્રીકૃષ્ણ પણ કહી શકે તેમ નથી.
સંખ્યા ચેદ્રજસામસ્તિ વિશ્વાનાં ન કદાચન। બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં તથા સંખ્યા ન વિદ્યતે
જેમ રજકણોની ગણતરી શક્ય નથી, તેમ બ્રહ્માંડોની પણ ગણતરી શક્ય નથી; એ જ રીતે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવની સંખ્યા પણ અજ્ઞાત છે.
પ્રતિવિશ્વેષુ સન્ત્યેવં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ। પાતાલાદ્ બ્રહ્મલોકાન્તં બ્રહ્માણ્ડં પરિકીર્તિતમ્
દરેક બ્રહ્માંડમાં આવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ છે; પાતાળથી બ્રહ્મલોક સુધી જે વિસ્તરણ છે, તેને બ્રહ્માંડ કહે છે.
તત ઊર્ધ્વં ચ વૈકુણ્ઠો બ્રહ્માણ્ડાદ્ બહિરેવ સઃ। તત ઊર્ધ્વં ચ ગોલોકઃ પઞ્ચાશત્કોટિયોજનઃ
તેના ઉપર વૈકુંઠ છે, જે બ્રહ્માંડની બહાર સ્થિત છે; અને તેના પણ ઉપર, પચાસ કરોડ યોજન ઊંચે, ગોળોક છે.
નિત્યઃ સત્યસ્વરૂપશ્ચ યથા કૃષ્ણસ્તથાપ્યયમ્। સપ્તદ્વીપમિતા પૃધ્વી સપ્તસાગરસંયુતા
ગોળોક શાશ્વત છે અને સત્યરૂપ છે, જેમ કૃષ્ણ છે તેમ; પૃથ્વી સાત દ્વીપ અને સાત સાગરો સાથે માપવામાં આવે છે.
ઊનપઞ્ચાશદુપદ્વીપાસંખ્યશૈલવનાન્વિતા । ઊર્ધ્વં સપ્ત સ્વર્ગલોકા બ્રહ્યલોકસમન્વિતાઃ
તેમાં પચાસથી થોડા ઓછા ઉપદ્વીપો, અનગણિત પર્વતો અને જંગલો છે; અને ઉપર સાત સ્વર્ગલોકો છે, જેમાં બ્રહ્મલોક પણ આવે છે.
પાતાલાનિ ચ સપ્તાધશ્ચૈવં બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ। ઊર્ધ્વં ધરાયા ભૂર્લોકો ભુવર્લોકસ્તતઃ પરમ્
અને નીચે સાત પાતાળલોકો છે; આ રીતે આખું બ્રહ્માંડ રચાયું છે. પૃથ્વી ઉપર ભૂર્લોક છે, અને પછી તેના ઉપર ભૂવર્લોક છે.
તતઃ પરશ્ચ સ્વર્લોકો જનલોકસ્તથા પરઃ । તતઃ પરસ્તપોલોકઃ સત્યલોકસ્તતઃ પરઃ
પછી તેના ઉપર સ્વર્લોક છે, ત્યારબાદ જનલોક આવે છે; પછી તેના ઉપર તપોલોક છે અને સૌથી ઉપર સત્યલોક છે.
તતઃ પરં બ્રહ્મલોકસ્તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભઃ । એવં સર્વં કૃત્રિમં ચ બાહ્યાભ્યન્તરમેવ ચ
પછી તેના ઉપર બ્રહ્મલોક છે, જે તપેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે; આ બધું, બહારનું અને અંદરનું, કૃત્રિમ છે.
તદ્વિનાશે વિનાશશ્ચ સર્વેષામેવ નારદ । જલબુદ્બુદવત્સર્વં વિશ્વસંઘમનિત્યકમ્
જ્યારે એનું વિનાશ થાય છે, હે નારદ, ત્યારે બધું જ નાશ પામે છે; આખું જગત પાણીના ફુગ્ગા જેવું નાશવંત છે.
નિત્યૌ ગોલોકવૈકુણ્ઠૌ પ્રોક્તૌ શશ્વદકૃત્રિમૌ । પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ બ્રહ્માણ્ડં પરિનિશ્ચિતમ્
ગોળોક અને વૈકુંઠને શાશ્વત અને અકૃતિમ માનવામાં આવ્યા છે; દરેક વાળના રંધ્રમાં એક બ્રહ્માંડ નિશ્ચિત રીતે વસે છે.
એષાં સંખ્યાં ન જાનાતિ કૃષ્ણોઽન્યસ્યાપિ કા કથા । પ્રત્યેકં પ્રતિબ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ
કૃષ્ણ પણ તેની સંખ્યા જાણતા નથી—તો બીજાનો તો પ્રશ્ન જ નથી; દરેક બ્રહ્માંડમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ છે.
તિસ્રઃ કોટ્યઃ સુરાણાં ચ સંખ્યા સર્વત્ર પુત્રક। દિગીશાશ્ચૈવ દિક્પાલા નક્ષત્રાણિ ગ્રહાદયઃ
ત્રણ કરોડ દેવતાઓ સર્વત્ર છે, હે પુત્ર; દિશાના રક્ષક, દિક્પાલ, તારાઓ, ગ્રહો વગેરે પણ છે.
ભુવિ વર્ણાશ્ચ ચત્વારોઽપ્યધો નાગાશ્ચરાચરાઃ । અથ કાલેઽત્ર સ વિરાડૂર્ધ્વં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ
પૃથ્વી પર ચાર વર્ણ છે, અને નીચે નાગો તથા ચાલતા અને અચળ જીવ છે; પછી કાળક્રમે એ વિરાટે ઉપર ફરી ફરીને જોયું.
ડિમ્ભાન્તરે ચ શૂન્યં ચ ન દ્વિતીયં ચ કિઞ્ચન । ચિન્તામવાપ ક્ષુદ્યુક્તો રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ
બ્રહ્માંડના અંદર ખાલીપો હતો અને બીજું કશું નહોતું; ભૂખથી પીડાઈને તે ચિંતિત થયો અને વારંવાર રડ્યો.
જ્ઞાનં પ્રાપ્ય તદા દધ્યૌ કૃષ્ણં પરમપૂરુષમ્। તતો દદર્શ તત્રૈવ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્
પછી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તેણે પરમ પુરુષ કૃષ્ણનું ધ્યાન કર્યું; ત્યારબાદ તેને ત્યાં જ શાશ્વત બ્રહ્મજ્યોતિ દેખાઈ.
નવીનજલદશ્યામં દ્વિભુજં પીતવાસસમ્ । સસ્મિતં મુરલીહસ્તં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્
તેને તાજા મેઘ જેવો શ્યામ, બે હાથવાળો, પીળા વસ્ત્રો પહેરેલો, સ્મિતવદન, હાથમાં વાંસળી ધરાવતો અને ભક્તો પર કૃપા કરવા ઉત્સુક એવો ભગવાન દેખાયા.
જહાસ બાલકસ્તુષ્ટો દૃષ્ટ્વા જનકમીશ્વરમ્ । વરં તદા દદૌ તસ્મૈ વરેશઃ સમયોચિતમ્
પુત્ર પ્રસન્ન થઈને પોતાના પિતા એવા ઈશ્વરને જોઈને હસ્યો; પછી વરદાતા ભગવાને તેને યોગ્ય વર આપ્યો.
મત્સમો જ્ઞાનયુક્તશ્ચ ક્ષુત્પિપાસાદિવર્જિતઃ । બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનિલયો ભવ વત્સ લયાવધિ
મારા જેવું જ્ઞાન ધરાવતો, ભૂખ-તરસથી રહિત, અને અનંત બ્રહ્માંડનો આધાર બનીને, હે વત્સ, પ્રલય સુધી રહે.
નિષ્કામો નિર્ભયશ્ચૈવ સર્વેષાં વરદો ભવ । જરામૃત્યુરોગશોકપીડાદિવર્જિતો ભવ
કોઈ ઈચ્છા વગર અને નિર્ભય રહી, સૌને વર આપનાર બન; વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ, રોગ, દુઃખ અને પીડાથી સદા મુક્ત રહે.
ઇત્યુક્ત્વા તસ્ય કર્ણે સ મહામન્ત્રં ષડક્ષરમ્ । ત્રિઃકૃત્વશ્ચ પ્રજજાપ વેદાઙ્ગપ્રવરં પરમ્
આ રીતે કહીને તેણે તેના કાનમાં મહાન ષડક્ષરી મંત્ર ત્રણ વખત ઉચ્ચારીને શ્રેષ્ઠ વેદમંત્રનું જાપ કર્યું.
પ્રણવાદિચતુર્થ્યન્તં કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ । વહ્નિજાયાન્તમિષ્ટં ચ સર્વવિઘ્નહરં પરમ્
પ્રણવ પછી, ચોથી માત્રા સુધી અને પછી 'કૃષ્ણ' એ બે અક્ષર, અને 'અગ્નિમાંથી જન્મેલો' જે અંતે આવે છે, એ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બધાં વિઘ્નો દૂર કરે છે.
મન્ત્રં દત્ત્વા તદાહારં કલ્પયામાસ વૈ વિભુઃ। શ્રૂયતાં તદ્ બ્રહ્મપુત્ર નિબોધ કથયામિ તે
મંત્ર આપ્યા પછી, ભગવાને ભોજનની વ્યવસ્થા કરી. હવે સાંભળો, બ્રહ્માના પુત્ર, હું તને બધું કહું છું.
પ્રતિવિશ્વં યન્નૈવેદ્યં દદાતિ વૈષ્ણવો જનઃ । તત્ષોડશાંશો વિષયિણો વિષ્ણોઃ પજ્વદશાસ્ય વૈ
વિષ્ણુભક્ત જે કંઈ પણ વિશ્વમાં વિષ્ણુને ભોજનરૂપે અર્પણ કરે છે, એમાંના સોળમા ભાગ જેટલું જ ભક્તને મળે છે, બાકી બધું તો વિષ્ણુને જ મળે છે.
નિર્ગુણસ્યાત્મનશ્ચૈવ પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ । નૈવેદ્યે ચૈવ કૃષ્ણસ્ય ન હિ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમ્
જે નિર્ગુણ અને સર્વે રીતે પૂર્ણ છે એવા આત્માને, કૃષ્ણને ભોજન અર્પણ કરવામાં સાચે કોઈ જરૂર નથી.