કમણ્ડલુધરઃ શ્રીમાંસ્તપસ્વી જ્ઞાનિનાં વરઃ । ચતુર્મુખૈસ્તં તુષ્ટાવ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા
કમંડલ ધારણ કરનાર, તેજસ્વી, ધન્ય અને તપસ્વી, જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેને, ચારમુખવાળા બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મતેજથી પ્રજ્વલિત થઈને સ્તુતિ કરી.
સા તદા સુન્દરી સૃષ્ટા શતચન્દ્રસમપ્રભા । વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાના રત્નભૂષણભૂષણા
પછી તે સુન્દરી સ્ત્રી સર્જાઈ, જેની કાંતિ સો ચાંદની જેવી હતી, અગ્નિથી શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્રો પહેરેલા અને રત્નોના આભૂષણોથી સજ્જ હતી.
રત્નસિંહાસને રમ્યે સંસ્તૂય સર્વકારણમ્ । ઉવાસ સ્વામિના સાર્ધં કૃષ્ણસ્ય પુરતો મુદા
રત્નના સુંદર સિંહાસન પર બેસીને, સર્વ કારણરૂપ એવા તેનો સ્તુતિ થઈ, અને તે પોતાના સ્વામી સાથે કૃષ્ણજીની સામે આનંદપૂર્વક રહી.
એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ । વામાર્ધાઙ્ગો મહાદેવો દક્ષિણે ગોપિકાપતિઃ
એ સમયે કૃષ્ણજી બે રૂપે પ્રગટ થયા: ડાબી બાજુએ મહાદેવ અને જમણી બાજુએ ગોપીઓના સ્વામી.
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશઃ શતકોટિરવિપ્રભઃ । ત્રિશૂલપટ્ટિશધરો વ્યાઘ્રચર્મામ્બરો હરઃ
શુદ્ધ સ્ફટિક જેવો, કરોડો સૂર્ય જેવી તેજસ્વિતા ધરાવનાર, ત્રિશૂલ અને ભાલા ધારણ કરનાર, વાઘના ચામડાનું વસ્ત્ર પહેરેલા હર હતા.
તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભો જટાભારધરઃ પરઃ । ભસ્મભૂષિતગાત્રશ્ચ સસ્મિતશ્ચન્દ્રશેખરઃ
તપતાં સોનાની જેમ રંગવાળા, જટાઓ ધારણ કરનાર, ભસ્મથી શોભિત શરીર, સ્મિતવદન અને ચંદ્રમાને શિરે ધારણ કરનાર પરમેશ્વર હતા.
દિગમ્બરો નીલકણ્ઠઃ સર્પભૂષણભૂષિતઃ । બિભ્રદ્દક્ષિણહસ્તેન રત્નમાલાં સુસંસ્કૃતામ્
દિશાઓમાં નિર્વસ્ત્ર, નિલકંઠ, સાપના આભૂષણો પહેરેલા, જમણા હાથમાં સુંદર રીતે ગૂંથેલી રત્નમાળ ધારણ કરનાર હતા.
પ્રજપન્પઞ્ચવક્ત્રેણ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્ । સત્યસ્વરૂપં શ્રીકૃષ્ણં પરમાત્માનમીશ્વરમ્
પાંચ મોઢાથી બ્રહ્મજ્યોતિનું જાપ કરતા, સત્યરૂપ, શ્રીકૃષ્ણ, પરમાત્મા અને ઈશ્વરનું સ્મરણ કરતા હતા.
કારણં કારણાનાં ચ સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્ । જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકભીતિહરં પરમ્
કારણોના પણ કારણ, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ મંગલરૂપ, જન્મ, મરણ, વૃદ્ધાપન, રોગ, દુઃખ અને ભયને દૂર કરનાર પરમેશ્વર છે.
સંસ્તૂય મૃત્યોર્મૃત્યું તં યતો મૃત્યુઞ્જયાભિધઃ । રત્નસિંહાસને રમ્યે સમુવાસ હરેઃ પુરઃ
મૃત્યુના પણ મૃત્યુ એવા, એટલે કે મૃત્યુંજયની સ્તુતિ કરીને, તેમણે હરિજીની સામે સુંદર રત્નસિંહાસન પર આસન લીધું.
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાદિદેવતોત્પત્તિવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ અથ ડિમ્ભો જલે તિષ્ઠન્યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ । તતઃ સ કાલે સહસા દ્વિધાભૂતો બભૂવ હ
શ્રીનારાયણ કહે છે: પછી, જ્યારે એ અંડું જળમાં બ્રહ્માના આયુષ્ય જેટલા સમય સુધી રહ્યું, ત્યારે યોગ્ય સમયે એ અચાનક બે ભાગમાં વિભાજિત થયું.
તન્મધ્યે શિશુરેકશ્ચ શતકોટિરવિપ્રભઃ। ક્ષણં રોરૂયમાણશ્ચ સ્તનાન્ધઃ પીડિતઃ ક્ષુધા
એના મધ્યમાં એક બાળક હતો, જેની કાંતિ કરોડો સૂર્ય જેવી હતી, અને તે ક્ષણમાત્ર માટે ભૂખે દુઃખી થઈ રડતો હતો.
પિત્રા માત્રા પરિત્યક્તો જલમધ્યે નિરાશ્રયઃ। બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનાથો યો દદર્શોર્ધ્વમનાથવત્
પિતા-માતાએ ત્યજી દીધેલો, જળમધ્યે આશ્રય વિના, અનંત બ્રહ્માંડોના સ્વામી orphan જેવો ઉપર જોઈ રહ્યો હતો.
સ્થૂલાસ્થૂલતમઃ સોઽપિ નામ્ના દેવો મહાવિરાટ્। પરમા્ણુર્યથા સૂક્ષ્માત્પરઃ સ્થૂલાત્તથાપ્યસૌ
તે દેવ મહાવીરાટ નામે ઓળખાય છે, જે સ્થૂળ પણ છે અને અત્યંત સૂક્ષ્મ પણ છે; જેમ પરમાણુ સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ છે, તેમ તે સ્થૂળથી પણ પર છે.
તેજસા ષોડશાંશોઽયં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ। આધારઃ સર્વવિશ્વાનાં મહાવિષ્ણુશ્ચ પ્રાકૃતઃ
તેની તેજથી એ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માનું સોળમું અંશ છે; એ સર્વ વિશ્વનો આધાર છે અને પ્રાકૃત મહાવિષ્ણુ કહેવાય છે.
પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ વિશ્વાનિ નિખિલાનિ ચ। અસ્યાપિ તેષાં સંખ્યાં ચ કૃષ્ણો વક્તું નહિ ક્ષમઃ
તેના દરેક રોમકૂપમાં અનેક બ્રહ્માંડો છે; અને એ બ્રહ્માંડોની સંખ્યા શ્રીકૃષ્ણ પણ કહી શકે તેમ નથી.
સંખ્યા ચેદ્રજસામસ્તિ વિશ્વાનાં ન કદાચન। બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં તથા સંખ્યા ન વિદ્યતે
જેમ રજકણોની ગણતરી શક્ય નથી, તેમ બ્રહ્માંડોની પણ ગણતરી શક્ય નથી; એ જ રીતે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવની સંખ્યા પણ અજ્ઞાત છે.
પ્રતિવિશ્વેષુ સન્ત્યેવં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ। પાતાલાદ્ બ્રહ્મલોકાન્તં બ્રહ્માણ્ડં પરિકીર્તિતમ્
દરેક બ્રહ્માંડમાં આવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ છે; પાતાળથી બ્રહ્મલોક સુધી જે વિસ્તરણ છે, તેને બ્રહ્માંડ કહે છે.
તત ઊર્ધ્વં ચ વૈકુણ્ઠો બ્રહ્માણ્ડાદ્ બહિરેવ સઃ। તત ઊર્ધ્વં ચ ગોલોકઃ પઞ્ચાશત્કોટિયોજનઃ
તેના ઉપર વૈકુંઠ છે, જે બ્રહ્માંડની બહાર સ્થિત છે; અને તેના પણ ઉપર, પચાસ કરોડ યોજન ઊંચે, ગોળોક છે.
નિત્યઃ સત્યસ્વરૂપશ્ચ યથા કૃષ્ણસ્તથાપ્યયમ્। સપ્તદ્વીપમિતા પૃધ્વી સપ્તસાગરસંયુતા
ગોળોક શાશ્વત છે અને સત્યરૂપ છે, જેમ કૃષ્ણ છે તેમ; પૃથ્વી સાત દ્વીપ અને સાત સાગરો સાથે માપવામાં આવે છે.
ઊનપઞ્ચાશદુપદ્વીપાસંખ્યશૈલવનાન્વિતા । ઊર્ધ્વં સપ્ત સ્વર્ગલોકા બ્રહ્યલોકસમન્વિતાઃ
તેમાં પચાસથી થોડા ઓછા ઉપદ્વીપો, અનગણિત પર્વતો અને જંગલો છે; અને ઉપર સાત સ્વર્ગલોકો છે, જેમાં બ્રહ્મલોક પણ આવે છે.
પાતાલાનિ ચ સપ્તાધશ્ચૈવં બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ। ઊર્ધ્વં ધરાયા ભૂર્લોકો ભુવર્લોકસ્તતઃ પરમ્
અને નીચે સાત પાતાળલોકો છે; આ રીતે આખું બ્રહ્માંડ રચાયું છે. પૃથ્વી ઉપર ભૂર્લોક છે, અને પછી તેના ઉપર ભૂવર્લોક છે.
તતઃ પરશ્ચ સ્વર્લોકો જનલોકસ્તથા પરઃ । તતઃ પરસ્તપોલોકઃ સત્યલોકસ્તતઃ પરઃ
પછી તેના ઉપર સ્વર્લોક છે, ત્યારબાદ જનલોક આવે છે; પછી તેના ઉપર તપોલોક છે અને સૌથી ઉપર સત્યલોક છે.
તતઃ પરં બ્રહ્મલોકસ્તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભઃ । એવં સર્વં કૃત્રિમં ચ બાહ્યાભ્યન્તરમેવ ચ
પછી તેના ઉપર બ્રહ્મલોક છે, જે તપેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે; આ બધું, બહારનું અને અંદરનું, કૃત્રિમ છે.
તદ્વિનાશે વિનાશશ્ચ સર્વેષામેવ નારદ । જલબુદ્બુદવત્સર્વં વિશ્વસંઘમનિત્યકમ્
જ્યારે એનું વિનાશ થાય છે, હે નારદ, ત્યારે બધું જ નાશ પામે છે; આખું જગત પાણીના ફુગ્ગા જેવું નાશવંત છે.
નિત્યૌ ગોલોકવૈકુણ્ઠૌ પ્રોક્તૌ શશ્વદકૃત્રિમૌ । પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ બ્રહ્માણ્ડં પરિનિશ્ચિતમ્
ગોળોક અને વૈકુંઠને શાશ્વત અને અકૃતિમ માનવામાં આવ્યા છે; દરેક વાળના રંધ્રમાં એક બ્રહ્માંડ નિશ્ચિત રીતે વસે છે.
એષાં સંખ્યાં ન જાનાતિ કૃષ્ણોઽન્યસ્યાપિ કા કથા । પ્રત્યેકં પ્રતિબ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ
કૃષ્ણ પણ તેની સંખ્યા જાણતા નથી—તો બીજાનો તો પ્રશ્ન જ નથી; દરેક બ્રહ્માંડમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ છે.
તિસ્રઃ કોટ્યઃ સુરાણાં ચ સંખ્યા સર્વત્ર પુત્રક। દિગીશાશ્ચૈવ દિક્પાલા નક્ષત્રાણિ ગ્રહાદયઃ
ત્રણ કરોડ દેવતાઓ સર્વત્ર છે, હે પુત્ર; દિશાના રક્ષક, દિક્પાલ, તારાઓ, ગ્રહો વગેરે પણ છે.
ભુવિ વર્ણાશ્ચ ચત્વારોઽપ્યધો નાગાશ્ચરાચરાઃ । અથ કાલેઽત્ર સ વિરાડૂર્ધ્વં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ
પૃથ્વી પર ચાર વર્ણ છે, અને નીચે નાગો તથા ચાલતા અને અચળ જીવ છે; પછી કાળક્રમે એ વિરાટે ઉપર ફરી ફરીને જોયું.
ડિમ્ભાન્તરે ચ શૂન્યં ચ ન દ્વિતીયં ચ કિઞ્ચન । ચિન્તામવાપ ક્ષુદ્યુક્તો રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ
બ્રહ્માંડના અંદર ખાલીપો હતો અને બીજું કશું નહોતું; ભૂખથી પીડાઈને તે ચિંતિત થયો અને વારંવાર રડ્યો.