શુક ઉવાચ યદર્થમાગતોઽસ્મ્યત્ર તત્પ્રાપ્તં વચનાત્તવ । વિદેહનગરં દ્રષ્ટું પ્રવેશો યત્ર દુર્લભઃ
શુક કહે છે: 'હું અહીં જે હેતુથી આવ્યો હતો, તે તો તમારા શબ્દોથી જ પૂર્ણ થઈ ગયું—વિદેહ નગર જોવું, જ્યાં પ્રવેશ દુર્લભ છે.'
મોહોઽયં મમ દુર્બુદ્ધેઃ સમુલ્લઙ્ઘ્ય ગિરિદ્વયમ્ । રાજાનં દ્રષ્ટુકામોઽહં પર્યટન્સમુપાગતઃ
'મારી ખોટી સમજના કારણે, હું બે પર્વતો ઓળંગી આવ્યો છું. રાજાને જોવા માટે ભટકી ને અહીં પહોંચ્યો છું.'
વઞ્ચિતોઽહં સ્વયં પિત્રા દૂષણં કસ્ય દીયતે । ભ્રામિતોઽહં મહાભાગ કર્મણા વા મહીતલે
'મારા પિતાએ જ મને છેતર્યો છે—આમાં બીજાનો શું દોષ? ભાગ્ય કે મારા કર્મથી, હે ભાગ્યશાળી, હું ધરતી પર ભટકતો રહ્યો છું.'
ધનાશા પુરુષસ્યેહ પરિભ્રમણકારણમ્ । સા મે નાસ્તિ તથાપ્યત્ર સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મિ ભ્રમાત્કિલ
'ધનની આશા માણસને જગતમાં ભટકાવવાનું કારણ છે. મને એ આશા નથી, છતાં પણ હું અહીં ભટકી ને આવી ગયો છું.'
નિરાશસ્ય સુખં નિત્યં યદિ મોહે ન મજ્જતિ । નિરાશોઽહં મહાભાગ મગ્નોઽસ્મિન્મોહસાગરે
'જેને કોઈ આશા નથી, તેને હંમેશાં સુખ મળે—જ્યારે સુધી તે મોહમાં ડૂબતો નથી. હે ભાગ્યશાળી, હું નિરાશ છું, છતાં આ મોહના દરિયામાં ડૂબેલો છું.'
ક્વ મેરુર્મિથિલા ક્વેયં પદ્ભ્યાં ચ સમુપાગતઃ । પરિશ્રમફલં કિં મે વઞ્ચિતો વિધિના કિલ
'મેરુ પર્વત ક્યાં અને મિથિલા ક્યાં, અને હું પગપાળા અહીં કેવી રીતે આવી ગયો? મારા પરિશ્રમનું ફળ શું? નિશ્ચયે ભાગ્યે મને છેતર્યો છે.'
પ્રારબ્ધં કિલ ભોક્તવ્યં શુભં વાપ્યથવાશુભમ્ । ઉદ્યમસ્તદ્વશે નિત્યં કારયત્યેવ સર્વથા
'જે પ્રારબ્ધ છે, તે ભોગવવું જ પડે—સારા કે ખરાબ. દરેક પ્રયાસ હંમેશાં તેના અધિકાર હેઠળ જ રહે છે.'
ન તીર્થં ન ચ વેદોઽત્ર યદર્થમિહ મે શ્રમઃ । અપ્રવેશઃ પુરે જાતો વિદેહો નામ ભૂપતિઃ
'અહીં કોઈ તીર્થ નથી, ન તો વેદ છે—તો પછી મેં આટલો પરિશ્રમ શા માટે કર્યો? શહેરમાં પ્રવેશ મળ્યો નથી; રાજાનું નામ વિદેહ છે.'
ઇત્યુક્ત્યા વિરરામાશુ મૌનીભૂત ઇવ સ્થિતઃ । જ્ઞાતો હિ પ્રતિહારેણ જ્ઞાની કશ્ચિદ્દ્વિજોત્તમઃ
આવી રીતે બોલી, તે તરત જ મૌન થઈ ગયો અને સ્થિર ઊભો રહ્યો; કારણ કે રક્ષકે ઓળખી લીધું કે એ કોઈ વિદ્વાન અને ઉત્તમ બ્રાહ્મણ છે.
સામપૂર્વમુવાચાસૌ તં ક્ષત્તા સંસ્થિતં મુનિમ્ । ગચ્છ ભો યત્ર તે કાર્યં યથેષ્ટં દ્વિજસત્તમ
મૃદુ વાણીથી રક્ષકે ત્યાં ઊભેલા મુનિને કહ્યું: 'મહારાજ, જ્યાં તમારું કામ હોય ત્યાં જાઓ, જેમ તમારી ઈચ્છા હોય તેમ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
અપરાધો મમ બ્રહ્મન્યન્નિવારિતવાનહમ્ । તત્ક્ષન્તવ્યં મહાભાગ વિમુક્તાનાં ક્ષમા બલમ્
'હે બ્રાહ્મણ, તમને અટકાવ્યું એ મારી ભૂલ છે. હે ભાગ્યશાળી, કૃપા કરીને મને માફ કરો; ક્ષમા તો મુક્ત લોકોનું બળ છે.'
શુક ઉવાચ કિં તેઽત્ર દૂષણં ક્ષત્તઃ પરતન્ત્રોઽસિ સર્વદા । પ્રભુકાર્યં પ્રકર્તવ્યં સેવકેન યથોચિતમ્
શુક કહે છે: 'હે રક્ષક, અહીં તમારો શું દોષ? તમે તો હંમેશાં બીજા પર આધારિત છો. સેવકે તો માલિકની આજ્ઞા યોગ્ય રીતે જ પાલવી જોઈએ.'
ન ભૂપદૂષણં ચાત્ર યદહં રક્ષિતસ્ત્વયા । ચોરશત્રુપરિજ્ઞાનં કર્તવ્યં સર્વથા બુધૈઃ
અહીં રાજાની કોઈ ખોટ નથી, કેમ કે તમે મને બચાવ્યા હતા; બુદ્ધિશાળી લોકો માટે ચોર અને દુશ્મનથી સાવધાન રહેવું હંમેશા જરૂરી છે.
મમૈવ સર્વથા દોષો યદહં સમુપાગતઃ । ગમનં પરગેહે યલ્લઘુતાયાશ્ચ કારણમ્
આ બધામાં ખોટ મારી જ છે, કારણ કે હું અહીં આવ્યો; બીજાના ઘરમાં જવું મારી જ ભૂલ છે અને એથી જ મને અપમાન મળ્યું છે.
પ્રતીહાર ઉવાચ કિં સુખં દ્વિજ કિં દુઃખં કિં કાર્યં શુભમિચ્છતા । કઃ શત્રુર્હિતકર્તા કો બ્રૂહિ સર્વં મમાદ્ય વૈ
પ્રતીહારએ કહ્યું: હે દ્વિજ, સુખ શું છે? દુઃખ શું છે? જે સારા કામ ઈચ્છે એ શું કરવું જોઈએ? દુશ્મન કોણ છે અને સારો મિત્ર કોણ છે? આ બધું આજે મને કહો.
શુક ઉવાચ દ્વૈવિધ્યં સર્વલોકેષુ સર્વત્ર દ્વિવિધો જનઃ । રાગી ચૈવ વિરાગી ચ તયોશ્ચિત્તં દ્વિધા પુનઃ
શુકદેવએ કહ્યું: બધા લોકોએ બે પ્રકાર છે; બધે બે જાતના લોકો મળે છે—કોઈ આસક્ત હોય છે અને કોઈ નિરાસક્ત, અને એમના મન પણ બે ભાગે વહેંચાયેલા હોય છે.
વિરાગી ત્રિવિધઃ કામં જ્ઞાતોઽજ્ઞાતશ્ચ મધ્યમઃ । રાગી ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો મૂર્ખશ્ચ ચતુરસ્તથા
નિરાસક્ત માણસ ત્રણ પ્રકારના હોય છે—કોઈ જાણનારા, કોઈ અજાણ અને કોઈ મધ્યમ; આસક્ત માણસ બે પ્રકારના કહેવાય—મૂર્ખ અને ચાલાક.
ચાતુર્યં દ્વિવિધં પ્રોક્તં શાસ્ત્રજં મતિજં તથા । મતિસ્તુ દ્વિવિધા લોકે યુક્તાયુક્તેતિ સર્વથા
ચાતુર્ય પણ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—એક શાસ્ત્રથી મળેલું અને બીજું બુદ્ધિથી; અને બુદ્ધિ પણ દુનિયામાં બે પ્રકારની હોય છે—યોગ્ય અને અયોગ્ય.
પ્રતીહાર ઉવાચ યદુક્તં ભવતા વિદ્વન્નાર્થજ્ઞોઽહં દ્વિજોત્તમ । તત્સર્વં વિસ્તરેણાદ્ય યથાર્થં વદ સત્તમ
પ્રતીહારએ કહ્યું: હે વિદ્વાન, તમે જે કહ્યું એનો અર્થ મને સમજાતો નથી; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધું સાચું અને વિગતે મને સમજાવો.
શુક ઉવાચ રાગો યસ્યાસ્તિ સંસારે સ રાગીત્યુચ્યતે ધ્રુવમ્ । દુઃખં બહુવિધં તસ્ય સુખં ચ વિવિધં પુનઃ
શુકદેવએ કહ્યું: જેને આ સંસારમાં આસક્તિ છે, તેને ચોક્કસ આસક્ત કહેવાય છે; એના માટે અનેક પ્રકારના દુઃખ અને અનેક પ્રકારના સુખ પણ આવે છે.
ધનં પ્રાપ્ય સુતાન્દારાન્માનં ચ વિજયં તથા । તદપ્રાપ્ય મહદ્દુઃખં ભવત્યેવ ક્ષણે ક્ષણે
ધન, સંતાન, પત્ની, માન અને વિજય મળવાથી અને એ ન મળે ત્યારે, એને દરેક ક્ષણે મોટું દુઃખ થાય છે.
કાર્યસ્તસ્ય સુખોપાયઃ કર્તવ્યં સુખસાધનમ્ । તસ્યારાતિઃ સ વિજ્ઞેયઃ સુખવિઘ્નં કરોતિ યઃ
એના માટે સુખ મેળવવાના ઉપાય કરવું અને સુખ આપતી ક્રિયા કરવી એજ કામ છે; અને જે એની સુખમાં અડચણ લાવે એ દુશ્મન કહેવાય.
સુખોત્પાદયિતા મિત્રં રાગયુક્તસ્ય સર્વદા । ચતુરો નૈવ મુહ્યેત મૂર્ખઃ સર્વત્ર મુહ્યતિ
આસક્ત માણસ માટે હંમેશા એજ મિત્ર છે જે સુખ આપે; ચાલાક માણસ ક્યારેય ભટકે નહીં, પણ મૂર્ખ માણસ બધે ભટકે છે.
વિરક્તસ્યાત્મરક્તસ્ય સુખમેકાન્તસેવનમ્ । આત્માનુચિન્તનં ચૈવ વેદાન્તસ્ય ચ ચિન્તનમ્
નિરાસક્ત અને આત્મામાં રમી રહેલા માણસ માટે એકાંતમાં રહેવાથી, આત્માનું ધ્યાન કરવાથી અને વેદાંતનું મનન કરવાથી જ સાચું સુખ મળે છે.
દુઃખં તદેતત્સર્વં હિ સંસારકથનાદિકમ્ । શત્રવો બહવસ્તસ્ય વિજ્ઞસ્ય શુભમિચ્છતઃ
એ માટે સંસારની વાતો અને એ જેવી બધી જ વસ્તુઓ દુઃખરૂપ છે; જે વિદ્વાન સારા કામ ઈચ્છે છે, એના દુશ્મન ઘણા છે.
કામઃ ક્રોધઃ પ્રમાદશ્ચ શત્રવો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ । બન્ધુઃ સન્તોષ એવાસ્ય નાન્યોઽસ્તિ ભુવનત્રયે
કામ, ક્રોધ અને અવિવેક એના અનેક દુશ્મન કહેવાય છે; અને ત્રણેય લોકમાં એનો એકમાત્ર મિત્ર સંતોષ છે—બીજો કોઈ નથી.
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મત્વા તં જ્ઞાનિનં દ્વિજમ્ । ક્ષત્તા પ્રવેશયામાસ કક્ષાં ચાતિમનોરમામ્
સૂતએ કહ્યું: એના વચન સાંભળી અને એ દ્વિજને જ્ઞાનવાન માનીને, પ્રતીહારે એને ખૂબ મનમોહક આંતરિક કક્ષમાં જવા દીધો.
નગરં વીક્ષમાણઃ સંસ્ત્રૈવિધ્યજનસઙ્કુલમ્ । નાનાવિપણિદ્રવ્યાઢ્યં ક્રયવિક્રયકારકમ્
એ શહેર જોઈ રહ્યો હતો, જ્યાં ત્રણ પ્રકારના લોકોની ભીડ હતી, અનેક બજારના સામાનથી ભરેલું અને ખરીદી-વેચાણથી ગૂંજી રહ્યું હતું.
રાગદ્વેષયુતં કામલોભમોહાકુલં તથા । વિવદત્સુજનાકીર્ણં વસુપૂર્ણં મહત્તરમ્
એ શહેરમાં આસક્તિ અને દ્વેષ ભરેલા, કામ, લોભ અને મોહથી ઘેરાયેલા, ઝઘડાથી ગૂંજી રહેલા છતાં સારા લોકોથી ભરપૂર અને ધનથી સમૃદ્ધ એવું મહાન હતું.
પશ્યન્સ ત્રિવિધાઁલ્લોકાન્પ્રાસરદ્રાજમન્દિરમ્ । પ્રાપ્તઃ પરમતેજસ્વી દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ
એ ત્રણ પ્રકારના લોકો જોઈને, રાજમહેલ તરફ આગળ વધ્યો; એમાં અતિ તેજ હતું, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય.