સમ્પશ્યન્વિવિધાન્દેશાઁલ્લોકાંશ્ચ વિત્તધર્મિણઃ । વનાનિ પાદપાંશ્ચૈવ ક્ષેત્રાણિ ફલિતાનિ ચ
તેમણે અનેક દેશો, ધન અને ધર્મમાં લાગેલા લોકો, જંગલો, વૃક્ષો અને ફળથી ભરેલા ખેતરો જોયા.
તાપસાંસ્તપ્યમાનાંશ્ચ યાજકાન્દીક્ષયાન્વિતાન્ । યોગાભ્યાસરતાન્યોગિવાનપ્રસ્થાન્વનૌકસઃ
તેમણે તપસ્વીઓ તપ કરતા, યજ્ઞકર્મમાં લાગેલા યાજકો, યોગાભ્યાસમાં તત્પર યોગીઓ, વનવાસી અને વાનપ્રસ્થીઓ જોયા.
શૈવાન્પાશુપતાંશ્ચૈવ સૌરાઞ્છાક્તાંશ્ચ વૈષ્ણવાન્ । વીક્ષ્ય નાનાવિધાન્ધર્માઞ્જગામાતિસ્મયન્મુનિઃ
તેમણે શૈવ, પાશુપત, સૌર, શાક્ત અને વૈષ્ણવ—વિવિધ ધર્મના અનુયાયીઓ જોયા અને ઋષિ એ બધું જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા.
વર્ષદ્વયેન મેરું ચ સમુલ્લઙ્ઘ્ય મહામતિઃ । હિમાચલં ચ વર્ષેણ જગામ મિથિલાં પ્રતિ
મહાન બુદ્ધિશાળી એ બે વર્ષમાં મેરુ પર્વત પાર કર્યો અને એક વર્ષ પછી હિમાલય પાર કરીને મિથિલા પહોંચ્યા.
પ્રવિષ્ટો મિથિલાં મધ્યે પશ્યન્સર્વર્દ્ધિમુત્તમામ્ । પ્રજાશ્ચ સુખિતાઃ સર્વાઃ સદાચારાઃ સુસંસ્થિતાઃ
મધ્યે મિથિલા શહેરમાં પ્રવેશીને, તેણે સર્વોત્તમ સમૃદ્ધિ જોઈ અને ત્યાંના બધા લોકો સુખી, સારા આચરણવાળા અને સારી રીતે સ્થિર હતા.
ક્ષત્રા નિવારિતસ્તત્ર કસ્ત્વમત્ર સમાગતઃ । કિં તે કાર્યં વદસ્વેતિ પૃષ્ટસ્તેન ન ચાબ્રવીત્
ત્યાં એક રક્ષકે તેને અટકાવ્યો અને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, અહીં શા માટે આવ્યા છો? તમારું કામ શું છે, કહો!' પણ તેણે કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
નિઃસૃત્ય નગરદ્વારાત્સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાચલઃ । વિસ્મિતોઽતિહસંસ્તસ્થૌ વચો નોવાચ કિઞ્ચન
શહેરના દ્વારેથી બહાર આવી, તે અચળ સ્તંભ જેવો ઊભો રહ્યો, આશ્ચર્યથી અને ઊંડા વિચારોમાં મગ્ન રહીને એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં.
પ્રતીહાર ઉવાચ બ્રૂહિ મૂકોઽસિ કિં બ્રહ્મન્કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ । ચલનં ચ વિના કાર્યં ન ભવેદિતિ મે મતિઃ
રક્ષકે કહ્યું: 'બોલો! બ્રાહ્મણ, તમે મૌન છો? અહીં શા માટે આવ્યા છો? મારા મતે, ચાલ્યા વિના કોઈ કામ પૂરું થઈ શકે નહીં.'
રાજાજ્ઞયા પ્રવેષ્ટવ્યં નગરેઽસ્મિન્સદા દ્વિજ । અજ્ઞાતકુલશીલસ્ય પ્રવેશો નાત્ર સર્વથા
રાજાના આદેશથી, દ્વિજ, આ શહેરમાં પ્રવેશ હંમેશા નિયંત્રિત છે. જેના કુટુંબ અને સ્વભાવ અજાણ્યા હોય તેને અહીં ક્યારેય પ્રવેશ મળતો નથી.
તેજસ્વી ભાસિ નૂનં ત્વં બ્રાહ્મણો વેદવિત્તમઃ । કુલં કાર્યં ચ મે બ્રૂહિ યથેષ્ટં ગચ્છ માનદ
તમે તેજસ્વી દેખાવ છો—નિશ્ચિતપણે તમે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ છો. તમારું કુટુંબ અને આવવાનો હેતુ કહો, પછી માનનીય, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે જાઓ.
શુક ઉવાચ યદર્થમાગતોઽસ્મ્યત્ર તત્પ્રાપ્તં વચનાત્તવ । વિદેહનગરં દ્રષ્ટું પ્રવેશો યત્ર દુર્લભઃ
શુક કહે છે: 'હું અહીં જે હેતુથી આવ્યો હતો, તે તો તમારા શબ્દોથી જ પૂર્ણ થઈ ગયું—વિદેહ નગર જોવું, જ્યાં પ્રવેશ દુર્લભ છે.'
મોહોઽયં મમ દુર્બુદ્ધેઃ સમુલ્લઙ્ઘ્ય ગિરિદ્વયમ્ । રાજાનં દ્રષ્ટુકામોઽહં પર્યટન્સમુપાગતઃ
'મારી ખોટી સમજના કારણે, હું બે પર્વતો ઓળંગી આવ્યો છું. રાજાને જોવા માટે ભટકી ને અહીં પહોંચ્યો છું.'
વઞ્ચિતોઽહં સ્વયં પિત્રા દૂષણં કસ્ય દીયતે । ભ્રામિતોઽહં મહાભાગ કર્મણા વા મહીતલે
'મારા પિતાએ જ મને છેતર્યો છે—આમાં બીજાનો શું દોષ? ભાગ્ય કે મારા કર્મથી, હે ભાગ્યશાળી, હું ધરતી પર ભટકતો રહ્યો છું.'
ધનાશા પુરુષસ્યેહ પરિભ્રમણકારણમ્ । સા મે નાસ્તિ તથાપ્યત્ર સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મિ ભ્રમાત્કિલ
'ધનની આશા માણસને જગતમાં ભટકાવવાનું કારણ છે. મને એ આશા નથી, છતાં પણ હું અહીં ભટકી ને આવી ગયો છું.'
નિરાશસ્ય સુખં નિત્યં યદિ મોહે ન મજ્જતિ । નિરાશોઽહં મહાભાગ મગ્નોઽસ્મિન્મોહસાગરે
'જેને કોઈ આશા નથી, તેને હંમેશાં સુખ મળે—જ્યારે સુધી તે મોહમાં ડૂબતો નથી. હે ભાગ્યશાળી, હું નિરાશ છું, છતાં આ મોહના દરિયામાં ડૂબેલો છું.'
ક્વ મેરુર્મિથિલા ક્વેયં પદ્ભ્યાં ચ સમુપાગતઃ । પરિશ્રમફલં કિં મે વઞ્ચિતો વિધિના કિલ
'મેરુ પર્વત ક્યાં અને મિથિલા ક્યાં, અને હું પગપાળા અહીં કેવી રીતે આવી ગયો? મારા પરિશ્રમનું ફળ શું? નિશ્ચયે ભાગ્યે મને છેતર્યો છે.'
પ્રારબ્ધં કિલ ભોક્તવ્યં શુભં વાપ્યથવાશુભમ્ । ઉદ્યમસ્તદ્વશે નિત્યં કારયત્યેવ સર્વથા
'જે પ્રારબ્ધ છે, તે ભોગવવું જ પડે—સારા કે ખરાબ. દરેક પ્રયાસ હંમેશાં તેના અધિકાર હેઠળ જ રહે છે.'
ન તીર્થં ન ચ વેદોઽત્ર યદર્થમિહ મે શ્રમઃ । અપ્રવેશઃ પુરે જાતો વિદેહો નામ ભૂપતિઃ
'અહીં કોઈ તીર્થ નથી, ન તો વેદ છે—તો પછી મેં આટલો પરિશ્રમ શા માટે કર્યો? શહેરમાં પ્રવેશ મળ્યો નથી; રાજાનું નામ વિદેહ છે.'
ઇત્યુક્ત્યા વિરરામાશુ મૌનીભૂત ઇવ સ્થિતઃ । જ્ઞાતો હિ પ્રતિહારેણ જ્ઞાની કશ્ચિદ્દ્વિજોત્તમઃ
આવી રીતે બોલી, તે તરત જ મૌન થઈ ગયો અને સ્થિર ઊભો રહ્યો; કારણ કે રક્ષકે ઓળખી લીધું કે એ કોઈ વિદ્વાન અને ઉત્તમ બ્રાહ્મણ છે.
સામપૂર્વમુવાચાસૌ તં ક્ષત્તા સંસ્થિતં મુનિમ્ । ગચ્છ ભો યત્ર તે કાર્યં યથેષ્ટં દ્વિજસત્તમ
મૃદુ વાણીથી રક્ષકે ત્યાં ઊભેલા મુનિને કહ્યું: 'મહારાજ, જ્યાં તમારું કામ હોય ત્યાં જાઓ, જેમ તમારી ઈચ્છા હોય તેમ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
અપરાધો મમ બ્રહ્મન્યન્નિવારિતવાનહમ્ । તત્ક્ષન્તવ્યં મહાભાગ વિમુક્તાનાં ક્ષમા બલમ્
'હે બ્રાહ્મણ, તમને અટકાવ્યું એ મારી ભૂલ છે. હે ભાગ્યશાળી, કૃપા કરીને મને માફ કરો; ક્ષમા તો મુક્ત લોકોનું બળ છે.'
શુક ઉવાચ કિં તેઽત્ર દૂષણં ક્ષત્તઃ પરતન્ત્રોઽસિ સર્વદા । પ્રભુકાર્યં પ્રકર્તવ્યં સેવકેન યથોચિતમ્
શુક કહે છે: 'હે રક્ષક, અહીં તમારો શું દોષ? તમે તો હંમેશાં બીજા પર આધારિત છો. સેવકે તો માલિકની આજ્ઞા યોગ્ય રીતે જ પાલવી જોઈએ.'
ન ભૂપદૂષણં ચાત્ર યદહં રક્ષિતસ્ત્વયા । ચોરશત્રુપરિજ્ઞાનં કર્તવ્યં સર્વથા બુધૈઃ
અહીં રાજાની કોઈ ખોટ નથી, કેમ કે તમે મને બચાવ્યા હતા; બુદ્ધિશાળી લોકો માટે ચોર અને દુશ્મનથી સાવધાન રહેવું હંમેશા જરૂરી છે.
મમૈવ સર્વથા દોષો યદહં સમુપાગતઃ । ગમનં પરગેહે યલ્લઘુતાયાશ્ચ કારણમ્
આ બધામાં ખોટ મારી જ છે, કારણ કે હું અહીં આવ્યો; બીજાના ઘરમાં જવું મારી જ ભૂલ છે અને એથી જ મને અપમાન મળ્યું છે.
પ્રતીહાર ઉવાચ કિં સુખં દ્વિજ કિં દુઃખં કિં કાર્યં શુભમિચ્છતા । કઃ શત્રુર્હિતકર્તા કો બ્રૂહિ સર્વં મમાદ્ય વૈ
પ્રતીહારએ કહ્યું: હે દ્વિજ, સુખ શું છે? દુઃખ શું છે? જે સારા કામ ઈચ્છે એ શું કરવું જોઈએ? દુશ્મન કોણ છે અને સારો મિત્ર કોણ છે? આ બધું આજે મને કહો.
શુક ઉવાચ દ્વૈવિધ્યં સર્વલોકેષુ સર્વત્ર દ્વિવિધો જનઃ । રાગી ચૈવ વિરાગી ચ તયોશ્ચિત્તં દ્વિધા પુનઃ
શુકદેવએ કહ્યું: બધા લોકોએ બે પ્રકાર છે; બધે બે જાતના લોકો મળે છે—કોઈ આસક્ત હોય છે અને કોઈ નિરાસક્ત, અને એમના મન પણ બે ભાગે વહેંચાયેલા હોય છે.
વિરાગી ત્રિવિધઃ કામં જ્ઞાતોઽજ્ઞાતશ્ચ મધ્યમઃ । રાગી ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો મૂર્ખશ્ચ ચતુરસ્તથા
નિરાસક્ત માણસ ત્રણ પ્રકારના હોય છે—કોઈ જાણનારા, કોઈ અજાણ અને કોઈ મધ્યમ; આસક્ત માણસ બે પ્રકારના કહેવાય—મૂર્ખ અને ચાલાક.
ચાતુર્યં દ્વિવિધં પ્રોક્તં શાસ્ત્રજં મતિજં તથા । મતિસ્તુ દ્વિવિધા લોકે યુક્તાયુક્તેતિ સર્વથા
ચાતુર્ય પણ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—એક શાસ્ત્રથી મળેલું અને બીજું બુદ્ધિથી; અને બુદ્ધિ પણ દુનિયામાં બે પ્રકારની હોય છે—યોગ્ય અને અયોગ્ય.
પ્રતીહાર ઉવાચ યદુક્તં ભવતા વિદ્વન્નાર્થજ્ઞોઽહં દ્વિજોત્તમ । તત્સર્વં વિસ્તરેણાદ્ય યથાર્થં વદ સત્તમ
પ્રતીહારએ કહ્યું: હે વિદ્વાન, તમે જે કહ્યું એનો અર્થ મને સમજાતો નથી; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધું સાચું અને વિગતે મને સમજાવો.
શુક ઉવાચ રાગો યસ્યાસ્તિ સંસારે સ રાગીત્યુચ્યતે ધ્રુવમ્ । દુઃખં બહુવિધં તસ્ય સુખં ચ વિવિધં પુનઃ
શુકદેવએ કહ્યું: જેને આ સંસારમાં આસક્તિ છે, તેને ચોક્કસ આસક્ત કહેવાય છે; એના માટે અનેક પ્રકારના દુઃખ અને અનેક પ્રકારના સુખ પણ આવે છે.