યયા વિના હવિર્દાનં ન ગ્રહીતું સુરાઃ ક્ષમાઃ । દક્ષિણા યજ્ઞપત્ની ચ દીક્ષા સર્વત્ર પૂજિતા
જેણે વિના દેવતાઓ હવનનું દાન સ્વીકારી શકતા નથી; દક્ષિણા યજ્ઞની પત્ની છે અને દીક્ષા સર્વત્ર પૂજાય છે.
યયા વિના હિ વિશ્વેષુ સર્વકર્મ હિ નિષ્ફલમ્ । સ્વધા પિતૄણાં પત્ની ચ મુનિભિર્મનુભિર્નરૈઃ
જેણે વિના બધા લોકમાં બધા કર્મો નિષ્ફળ થાય છે; સ્વધા પિતૃઓની પત્ની છે, જેને ઋષિઓ, મનુઓ અને મનુષ્યો પૂજે છે.
પૂજિતા પિતૃદાનં હિ નિષ્કલં ચ યયા વિના । સ્વસ્તિદેવી વાયુપત્ની પ્રતિવિશ્વેષુ પૂજિતા
જેણે વિના પિતૃઓને દાન અધૂરૂં રહે છે; સ્વસ્તિ વાયુની પત્ની છે, જે દરેક લોકમાં પૂજાય છે.
આદાનં ચ પ્રદાનં ચ નિષ્ફલં ચ યયા વિના । પુષ્ટિર્ગણપતેઃ પત્ની પૂજિતા જગતીતલે
જેણે વિના લેવું અને આપવું બંને નિષ્ફળ થાય છે; પુષ્ટિ ગણપતિની પત્ની છે, જે પૃથ્વી પર પૂજાય છે.
યયા વિના પરિક્ષીણાઃ પુમાંસો યોષિતોઽપિ ચ । અનન્તપત્ની તુષ્ટિશ્ચ પૂજિતા વન્દિતા ભવેત્
જેણે વિના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બળહીન થઈ જાય છે; અનંતની પત્ની તૃષ્ટિ છે, જે પૂજાય અને વંદન પામે છે.
યયા વિના ન સન્તુષ્ટાઃ સર્વલોકાશ્ચ સર્વતઃ । ઈશાનપત્ની સમ્પત્તિઃ પૂજિતા ચ સુરૈર્નરૈઃ
જેણે વિના બધા લોક સર્વત્ર અસંતુષ્ટ રહે છે; ઈશાનની પત્ની સંપત્તિ છે, જેને દેવો અને મનુષ્યો પૂજે છે.
સર્વે લોકા દરિદ્રાશ્ચ વિશ્વેષુ ચ યયા વિના । ધૃતિઃ કપિલપત્ની ચ સર્વૈઃ સર્વત્ર પૂજિતા
જેણે વિના બધા લોક સર્વત્ર ગરીબ થઈ જાય છે; ધૃતિ કપિલની પત્ની છે, જેને બધા અને સર્વત્ર પૂજે છે.
સર્વે લોકા અધૈર્યાશ્ચ જગત્સુ ચ યયા વિના । સત્યપત્ની સતી મુક્તૈઃ પૂજિતા ચ જગત્પ્રિયા
જેણે વિના બધા લોક અસ્થિર થઈ જાય છે; સતી સત્યની પત્ની છે, જગતપ્રિય અને મુક્તજનોએ પૂજાય છે.
યયા વિના ભવેલ્લોકો બન્ધુતારહિતઃ સદા । મોહપત્ની દયા સાધ્વી પૂજિતા ચ જગત્પ્રિયા
જેણે વિના જગત હંમેશા સગાં વિના રહે છે; દયા, મોહની પવિત્ર પત્ની, જગતપ્રિય અને પૂજાય છે.
સર્વે લોકાશ્ચ સર્વત્ર નિષ્ફલાશ્ચ યયા વિના । પુણ્યપત્ની પ્રતિષ્ઠા સા પૂજિતા પુણ્યદા સદા
જેણે વિના બધા લોક સર્વત્ર નિષ્ફળ થાય છે; પુણ્યની પત્ની પ્રતિષ્ઠા છે, જે હંમેશા પુણ્ય આપનારી અને પૂજાય છે.
યયા વિના જગત્સર્વં જીવન્મૃતસમં મુને । સુકર્મપત્ની સંસિદ્ધા કીર્તિર્ધન્યૈશ્ચ પૂજિતા
જેણે વિના, હે મુનિ, આખું જગત જીવતું હોવા છતાં મૃત સમાન છે; સંસિદ્ધા સુકર્મની પત્ની છે, કીર્તિ રૂપે ધન્યજનોએ પૂજાય છે.
યયા વિના જગત્સર્વં યશોહીનં મૃતં યથા । ક્રિયા તૂદ્યોગપત્ની ચ પૂજિતા સર્વસમ્મતા
જેણે વિના આખું જગત યશ વિના, મૃત જેવું થઈ જાય છે; ક્રિયા ઉદ્યોગની પત્ની છે, જેને બધા માન આપે છે અને પૂજે છે.
યયા વિના જગત્સર્વં વિધિહીનં ચ નારદ । અધર્મપત્ની મિથ્યા સા સર્વધૂર્તૈશ્ચ પૂજિતા
જેણે વિના, હે નારદ, આખું જગત નિયમ વિના થઈ જાય છે; મિથ્યા અધર્મની પત્ની છે, જેને બધા કપટી લોકો પૂજે છે.
યયા વિના જગત્સર્વમુચ્છિન્નં વિધિનિર્મિતમ્ । સત્યે અદર્શના યા ચ ત્રેતાયાં સૂક્ષ્મરૂપિણી
જેણે વિના, નિયમથી રચાયેલું આખું જગત નષ્ટ થઈ જાય છે; સત્યયુગમાં એ અદૃશ્ય રહે છે અને ત્રેતાયુગમાં સુક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરે છે.
અર્ધાવયવરૂપા ચ દ્વાપરે ચૈવ સંવૃતા । કલૌ મહાપ્રગલ્ભા ચ સર્વત્ર વ્યાપિકા બલાત્
દ્વાપરયુગમાં એ અર્ધદેહવાળી દેખાઈ, અને કળિયુગમાં તો બહુ જ ધીંગી બની, બધે જ પોતાની શક્તિથી વ્યાપી ગઈ.
કપટેન સમં ભ્રાત્રા ભ્રમતે ચ ગૃહે ગૃહે । શાન્તિર્લજ્જા ચ ભાર્યે દ્વે સુશીલસ્ય ચ પૂજિતે
કપટ સાથે એ પોતાના ભાઈ સાથે ઘર-ઘર ભટકે છે; શાંતિ અને લાજ એ સારા માણસની બે પત્નીઓ છે, જે સૌના દ્વારા માન પામે છે.
યાભ્યાં વિના જગત્સર્વમુન્મત્તમિવ નારદ । જ્ઞાનસ્ય તિસ્રો ભાર્યાશ્ચ બુદ્ધિર્મેધાધૃતિસ્તથા
હે નારદ, આ બે વિના આખું જગત પાગલ જેવું થઈ જાય છે; જ્ઞાનને ત્રણ પત્નીઓ છે: બુદ્ધિ, સમજ અને યાદશક્તિ.
યાભિર્વિના જગત્સર્વં મૂઢં મત્તસમં સદા । મૂર્તિશ્ચ ધર્મપત્ની સા કાન્તિરૂપા મનોહરા
આ ત્રણ વિના આખું જગત હંમેશા મૂર્ખ અને મદમસ્ત જેવું રહે છે; રૂપ એ ધર્મપત્ની છે, જે મનમોહક સુંદરતા ધરાવે છે.
પરમાત્મા ચ વિશ્વૌઘો નિરાધારો યયા વિના । સર્વત્ર શોભારૂપા ચ લક્ષ્મીર્મૂર્તિમતી સતી
એ વિના પરમાત્મા અને આખું બ્રહ્માંડ આધાર વિના થઈ જાય છે; એ સર્વત્ર સુંદરતારૂપે, ગુણવંતી અને રૂપવતી લક્ષ્મી છે.
શ્રીરૂપા મૂર્તિરૂપા ચ માન્યા ધન્યાતિપૂજિતા । કાલાગ્ની રુદ્રપત્ની ચ નિદ્રા સા સિદ્ધયોગિની
એ શ્રીરૂપ, રૂપવતી, માનનીય, ધન્ય અને સર્વે દ્વારા પૂજ્ય છે; એ કાળાગ્નિ રુદ્રની પત્ની છે અને નિદ્રા નામે સિદ્ધ યોગિની છે.
સર્વે લોકાઃ સમાચ્છન્ના યયા યોગેન રાત્રિષુ । કાલસ્ય તિસ્રો ભાર્યાશ્ચ સંધ્યા રાત્રિર્દિનાનિ ચ
એની યોગશક્તિથી બધાં લોક રાત્રિમાં ઢંકાઈ જાય છે; કાળને ત્રણ પત્નીઓ છે: સંધ્યા, રાત્રિ અને દિવસ.
યાભિર્વિના વિધાતા ચ સંખ્યાં કર્તું ન શક્યતે । ક્ષુત્પિપાસે લોભભાર્યે ધન્યે માન્યે ચ પૂજિતે
એ વિના તો વિધાતા પણ ગણતરી કરી શકતા નથી; ભૂખ અને તરસ એ ધન, માન અને પૂજાના સાથીપત્નીઓ છે.
યાભ્યાં વ્યાપ્તં જગત્સર્વં નિત્યં ચિન્તાતુરં ભવેત્ । પ્રભા ચ દાહિકા ચૈવ દ્વે ભાર્યે તેજસસ્તથા
આ બે દ્વારા આખું જગત હંમેશા ચિંતામાં ગરકાવ રહે છે; તેજસની બે પત્નીઓ છે: પ્રકાશ અને દાહકતા.
યાભ્યાં વિના જગત્સ્રષ્ટા વિધાતું ચ ન હીશ્વરઃ । કાલકન્યે મૃત્યુજરે પ્રજ્વારસ્ય પ્રિયાપ્રિયે
આ બે વિના જગતના સર્જનહાર પણ સર્જન કરી શકતા નથી; કાળકન્યાઓ એટલે મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થા, જે તાવને પ્રિય અને અપ્રિય છે.
યાભ્યાં જગત્સમુચ્છિન્નં વિધાત્રા નિર્મિતં વિધૌ । નિદ્રાકન્યા ચ તન્દ્રા સા પ્રીતિરન્યા સુખપ્રિયે
આ બે દ્વારા જગત નાશ પામે છે અને વિધાતા દ્વારા સર્જન થાય છે; નિદ્રા એ દીકરી છે, તંદ્રા પણ છે અને આનંદ એ સુખને પ્રિય છે.
યાભ્યાં વ્યાપ્તં જગત્સર્વં વિધિપુત્ર વિધેર્વિધૌ । વૈરાગ્યસ્ય ચ દ્વે ભાર્યે શ્રદ્ધા ભક્તિશ્ચ પૂજિતે
આ બે દ્વારા આખું જગત સર્જન સમયે વ્યાપી જાય છે, હે વિધાપુત્ર; વૈરાગ્યની બે પત્નીઓ છે: શ્રદ્ધા અને ભક્તિ, જે સૌના દ્વારા પૂજાય છે.
યાભ્યાં શશ્વજ્જગત્સર્વં યજ્જીવન્મુક્તિમન્મુને । અદિતિર્દેવમાતા ચ સુરભી ચ ગવાં પ્રસૂઃ
આ બે દ્વારા, હે મુનિ, સદા જીવન્મુક્ત રહેતું આખું જગત ટકી રહ્યું છે; અદિતિ દેવતાઓની માતા છે અને સુરભી ગાયોની માતા છે.
દિતિશ્ચ દૈત્યજનની કદ્રૂશ્ચ વિનતા દનુઃ । ઉપયુક્તાઃ સૃષ્ટિવિધાવેતાસ્તુ કીર્તિતાઃ કલાઃ
દિતિ દૈત્યોની માતા છે, કદ્રૂ, વિનતા અને દનુ પણ છે; એ બધાં સર્જનકાર્યમાં જોડાયેલી શક્તિઓ છે.
કલા અન્યાઃ સન્તિ બહ્વ્યસ્તાસુ કાશ્ચિન્નિબોધ મે । રોહિણી ચન્દ્રપત્ની ચ સંજ્ઞા સૂર્યસ્ય કામિની
બીજી ઘણી શક્તિઓ પણ છે, એમાંથી કેટલીક સાંભળ: રોહિણી ચંદ્રની પત્ની છે અને સંજ્ઞા સૂર્યને પ્રિય છે.
શતરૂપા મનોર્ભાર્યા શચીન્દ્રસ્ય ચ ગેહિની । તારા બૃહસ્પતેર્ભાર્યા વસિષ્ઠસ્યાપ્યરુન્ધતી
શતરૂપા મનુની પત્ની છે, શચી ઇન્દ્રની ગૃહિણી છે; તારા બૃહસ્પતિની પત્ની છે અને અરુંધતી વસિષ્ઠની પત્ની છે.