પરમા પાપહન્ત્રી ચ પરમાર્ગપ્રદાયિની । પરમેશ્વરી પ્રજોત્પત્તિઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણી
પાપનો નાશ કરતી, શ્રેષ્ઠ માર્ગ આપનાર, સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરી, સર્વ સૃષ્ટિની જનની અને પરબ્રહ્મ સ્વરૂપા.
મદદાત્રી મદોન્મત્તા માનગમ્યા મહોન્નતા । મનસ્વિની મુનિધ્યેયા માર્તણ્ડસહચારિણી
મદ આપનારી, પોતે મદમાં લીન, અભિમાનથી અપ્રાપ્ય, અત્યંત ઉન્નત; મનવાળી, મુનિઓના ધ્યાનની પાત્ર અને સૂર્યની સાથી.
જય લોકેશ્વરિ પ્રાજ્ઞે પ્રલયામ્બુદસન્નિભે । મહામોહવિનાશાર્થં પૂજિતાસિ સુરાસુરૈઃ
જય હો, લોકેશ્વરી, વિદ્વાન, પ્રલયના મેઘ જેવી; મહામોહના વિનાશ માટે દેવો અને દાનવો પણ તમારી પૂજા કરે છે.
યમલોકાભાવકર્ત્રી યમપૂજ્યા યમાગ્રજા । યમનિગ્રહરૂપા ચ યજનીયે નમો નમઃ
યમલોકને અસ્તિત્વહીન કરનાર, યમના પૂજ્ય નહી, યમની મોટી, યમના નિયંત્રણરૂપા, પૂજનીયે, તમને વારંવાર વંદન.
સમસ્વભાવા સર્વેશી સર્વસઙ્ગવિવર્જિતા । સઙ્ગનાશકરી કામ્યરૂપા કારુણ્યવિગ્રહા
સમાન સ્વભાવવાળી, સર્વની સ્વામી, સર્વ બંધનથી મુક્ત, બંધનનો નાશ કરતી, ઇચ્છનીય રૂપવાળી અને દયાની મૂર્તિ.
કઙ્કાલક્રૂરા કામાક્ષી મીનાક્ષી મર્મભેદિની । માધુર્યરૂપશીલા ચ મધુરસ્વરપૂજિતા
કંકાળ જેવી ભયાનક, કામનાની આંખવાળી, મીનાક્ષી, જીવના મુખ્ય બિંદુઓને ભેદનારી; મધુર સ્વભાવ અને રૂપવાળી, મધુર અવાજવાળાઓ દ્વારા પૂજાયેલી.
મહામન્ત્રવતી મન્ત્રગમ્યા મન્ત્રપ્રિયઙ્કરી । મનુષ્યમાનસગમા મન્મથારિપ્રિયઙ્કરી
મહામંત્રોથી યુક્ત, મંત્રથી પ્રાપ્ત થતી, મંત્રપ્રેમીઓને પ્રસન્ન કરનારી; મનુષ્યના મનમાં પહોંચતી અને મનમથના શત્રુને પ્રિયતા આપનારી.
અશ્વત્થવટનિમ્બામ્રકપિત્થબદરીગતે । પનસાર્કકરીરાદિક્ષીરવૃક્ષસ્વરૂપિણી
અશ્વત્થ, વટ, નિમ, આંબા, કપિથ, બોરમાં, તથા પનસ, અર્ક, કરીર અને અન્ય દૂધ આપતા વૃક્ષોમાં પણ તમારું સ્વરૂપ છે.
દુગ્ધવલ્લીનિવાસાર્હે દયનીયે દયાધિકે । દાક્ષિણ્યકરુણારૂપે જય સર્વજ્ઞવલ્લભે
દૂધવાળી લતાની કુંજમાં વસવા યોગ્ય, દયાળુ અને દયાની મૂર્તિ, દક્ષિણ અને કરુણાથી ભરપૂર, સર્વજ્ઞના પ્રિય, તારી જય હો માતા!
એવં સ્તવેન દેવેશીં પૂજનાન્તે સ્તુવીત તામ્ । વ્રતસ્ય સકલં પુણ્યં લભતે સર્વદા નરઃ
પૂજા પૂર્ણ થયા પછી, આ સ્તોત્રથી દેવીની સ્તુતિ કરવી જોઈએ; એ રીતે મનુષ્યને વ્રતનું બધું પુણ્ય હંમેશા મળે છે.
નિત્યં યઃ પઠતે સ્તોત્રં દેવીપ્રીતિકરં નરઃ । આધિવ્યાધિભયં નાસ્તિ રિપુભીતિર્ન તસ્ય હિ
જે મનુષ્ય આ સ્તોત્ર, જે દેવીને પ્રસન્ન કરે છે, રોજ વાંચે છે, તેને દુઃખ, રોગ અને શત્રુઓનો ડર નથી રહેતો.
અર્થાર્થી ચાર્થમાપ્નોતિ ધર્માર્થી ધર્મમાપ્નુયાત્ । કામાનવાપ્નુયાત્કામી મોક્ષાર્થી મોક્ષમાજપ્નુયાત્
ધન ઇચ્છનારને ધન મળે છે, ધર્મ ઇચ્છનારને ધર્મ મળે છે, કામ ઇચ્છનારને કામ મળે છે, અને મોક્ષ ઇચ્છનારને મોક્ષ મળે છે.
બ્રાહ્મણો વેદસમ્પનો વિજયી ક્ષત્રિયો ભવેત્ । વૈશ્યશ્ચ ધનધાન્યાઢ્યો ભવેચ્છૂદ્રઃ સુખાધિકઃ
બ્રાહ્મણ વિદ્વાન બને છે, ક્ષત્રિય વિજયી બને છે, વૈશ્ય ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ બને છે, અને શૂદ્ર વધુ સુખી બને છે.
સ્તોત્રમેતચ્છ્રાદ્ધકાલે યઃ પઠેત્પ્રયતો નરઃ । પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિર્જાયતે કલ્પવર્તિની
જે મનુષ્ય શ્રાદ્ધ સમયે ભક્તિપૂર્વક આ સ્તોત્ર વાંચે છે, તેના પિતૃઓને કાલ્પ સુધી અક્ષય તૃપ્તિ મળે છે.
એવમારાધનં દેવ્યાઃ સમુક્તં સુરપૂજિતમ્ । યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા સ દેવીલોકભાગ્ભવેત્
આ રીતે દેવીની પૂજા, જે દેવતાઓ દ્વારા પણ માન્ય છે, વર્ણવાઈ છે; જે મનુષ્ય ભક્તિથી કરે છે, તે દેવીના લોકમાં વસે છે.
દેવીપૂજનતો વિપ્ર સર્વે કામા ભવન્તિ હિ । સર્વપાપહતિઃ શુદ્ધા મતિરન્તે પ્રજાયતે
હે બ્રાહ્મણ, દેવીની પૂજાથી બધાં ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે; બધા પાપો નાશ પામે છે અને અંતે શુદ્ધ બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
યત્ર તત્ર ભવેત્પૂજ્યો માન્યો માનધનેષુ ચ । જાયતે જગદમ્બાયાઃ પ્રસાદેન વિરઞ્ચિજ
જગદંબાની કૃપાથી, મનુષ્ય જ્યાં-ત્યાં પૂજ્ય અને માન્ય બને છે, માનવંતર અને ધનવાનોમાં પણ, હે વિરંચિ.
નરકાણાં ન તસ્યાસ્તિ ભયં સ્વપ્નેઽપિ કુત્રચિત્ । મહામાયાપ્રસાદેન પુત્રપૌત્રાદિવર્ધનઃ
એવા મનુષ્યને નરકનો ડર ક્યાંય, સપનામાં પણ નથી રહેતો; મહામાયાની કૃપાથી પુત્ર, પૌત્ર વગેરેમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
દેવીભક્તો ભવત્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । ઇત્યેવં તે સમાખ્યાતં નરકોદ્ધારલક્ષણમ્
દેવીભક્ત ચોક્કસ બને છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; આ રીતે હું તને નરકમુક્તિના લક્ષણો કહ્યા છે.
પૂજનં હિ મહાદેવ્યાઃ સર્વમઙ્ગલકારકમ્ । મધૂકપૂજનં તદ્વન્માસાનાં ક્રમતો મુને
મહાદેવીની પૂજા સર્વ મંગલ આપતી છે; એ જ રીતે, મહુકાની પૂજા પણ માસોની ક્રમવાર કરવી, હે મુનિ.
સર્વં સમાચરેદ્યસ્તુ પૂજનં મધુકાહ્વયમ્ । ન તસ્ય રોગબાધાદિભયમુદ્ભવતેઽનઘ
જે મનુષ્ય સંપૂર્ણ મહુકા નામની પૂજા કરે છે, હે નિર્દોષ, તેને રોગ, દુઃખ વગેરેનો ડર ક્યારેય નથી રહેતો.
અથાન્યદપિ વક્ષ્યામિ પ્રકૃતેઃ પઞ્ચકં પરમ્ । નામ્ના રૂપેણ ચોત્પત્ત્યા જગદાનન્દદાયકમ્
હવે હું તને પ્રકૃતિના ઉત્તમ પાંચ રૂપ વિશે, નામ, સ્વરૂપ અને ઉત્પત્તિથી, જે જગતને આનંદ આપે છે, વધુ કહું છું.
સાખ્યાનં ચ સમાહાત્મ્યં પ્રકૃતેઃ પઞ્ચકં મુને । કુતૂહલકર ચૈવ શૃણુ મુક્તિવિધાયકમ્
હે મુનિ, પ્રકૃતિના પાંચ રૂપની કથા અને મહિમા, જે જિજ્ઞાસા જગાવે છે અને મોક્ષ આપે છે, સાંભળ.
પ્રકૃતિચરિત્રવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ગણેશજનની દુર્ગા રાધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી । સાવિત્રી ચ સૃષ્ટિવિધૌ પ્રકૃતિઃ પઞ્ચધા સ્મૃતા
શ્રીનારાયણ બોલ્યા: ગણેશની માતા, દુર્ગા, રાધા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી અને સાવિત્રી — સૃષ્ટિમાં પ્રકૃતિના પાંચ રૂપ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
નારદ ઉવાચ આવિર્બભૂવ સા કેન કા વા સા જ્ઞાનિનાંવર । કિં વા તલ્લક્ષણં સાધો બભૂવ પઞ્ચધા કથમ્
નારદ બોલ્યા: એ કોણે પ્રગટ કરી, એ કોણ છે, હે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ? એની વિશેષતાઓ શું છે અને એ કેવી રીતે પાંચ રૂપમાં બની?
સર્વાસાં ચરિતં પૂજાવિધાનં ગુણ ઈપ્સિતઃ । અવતારઃ કુત્ર કસ્યાસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ
બધીની કથા, પૂજાવિધિ, ગુણ, ઇચ્છિત અવતાર અને કોણે ક્યાં પ્રગટ કર્યું — એ બધું મને સમજાવી.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ પ્રકૃતેર્લક્ષણં વત્સ કો વા વક્તું ક્ષમો ભવેત્ । કિઞ્ચિત્તથાપિ વક્ષ્યામિ યચ્છ્રુતં ધર્મવક્ત્રતઃ
શ્રીનારાયણ બોલ્યા: બાલક, પ્રકૃતિનું સ્વરૂપ કોણ સમજાવી શકે? છતાં, હું ધર્મના મુખમાંથી સાંભળેલું થોડું કહીશ.
પ્રકૃષ્ટવાચકઃ પ્રશ્ન કૃતિશ્ચ સૃષ્ટિવાચકઃ । સૃષ્ટૌ પ્રકૃષ્ટા યા દેવી પ્રકૃતિઃ સા પ્રકીર્તિતા
'પ્રકૃષ્ટ' એટલે શ્રેષ્ઠતા, 'કૃતિ' એટલે સર્જન; જે દેવી સર્જનમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેને પ્રકૃતિ કહેવામાં આવે છે.
ગુણે સત્ત્વે પ્રકૃષ્ટે ચ પ્રશબ્દો વર્તતે શ્રુતઃ । મધ્યમે રજસિ કૃશ્ચ તિશબ્દસ્તમસિ સ્મૃતઃ
જ્યારે સત્ત્વ ગુણ વધારે હોય, ત્યારે 'પ્ર' શબ્દ આવે છે, શાસ્ત્રોમાં એવું સાંભળ્યું છે; મધ્યમ રાજસમાં 'કૃ' અને તમસમાં 'તિ' શબ્દ માનવામાં આવે છે.
ત્રિગુણાત્મસ્વરૂપા યા સા ચ શક્તિસમન્વિતા । પ્રધાના સૃષ્ટિકરણે પ્રકૃતિસ્તેન કથ્યતે
જેનું સ્વરૂપ ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે અને જે શક્તિથી ભરપૂર છે, સર્જન સમયે તેને પ્રધાન અને પ્રકૃતિ કહેવામાં આવે છે.