દન્દશૂકોઽવટારોધઃ પર્યાવર્તનકઃ પરમ્ । સૂચીમુખમિતિ પ્રોક્તા અષ્ટાવિંશતિનારકાઃ
દંડશૂક, અવટારોધ અને પર્યાવર્તનક પછી આવે છે. સૂચીમુખ નામે પણ એક નરક છે. આમ, કુલ અઠ્ઠાવીસ નરક છે.
ઇત્યેતે નારકા નામ યાતનાભૂમયઃ પરાઃ । કર્મભિશ્ચાપિ ભૂતાનાં ગમ્યાઃ પદ્મજસમ્ભવ
હે કમળમાંથી જન્મેલા, આ બધા નરક યાતનાના ઉત્તમ સ્થાન છે. પ્રાણીઓ પોતાના કર્મ પ્રમાણે અહીં પહોંચે છે.
નરકપ્રદપાતકવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ કર્મભેદાઃ કતિવિધાઃ સનાતનમુને મમ । શ્રોતવ્યાઃ સર્વથૈવૈતે યાતનાપ્રાપ્તિભૂમયઃ
નરદે પુછ્યું: હે પ્રાચીન મુનિ, કેટલાં પ્રકારના કર્મો છે? મને એ બધાં વિષે સાંભળવું છે, જે યાતનાવાળા સ્થાન સુધી લઈ જાય છે.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ યો વૈ પરસ્ય વિત્તાનિ દારાપત્યાનિ ચૈવ હિ । હરતે સ હિ દુષ્ટાત્મા યમાનુચરગોચરઃ
શ્રીનારાયણે કહ્યું: જે બીજાના ધન, પત્ની કે સંતાન ચોરી કરે છે, એ ખરાબ મનવાળો છે અને યમના દૂતોના વશમાં આવે છે.
કાલપાશેન સમ્બદ્ધો યામ્યૈરતિભયાનકૈઃ । તામિસ્રનામનરકે પાત્યતે યાતનાસ્પદે
કાળપાશથી બંધાઈને, યમના ભયાનક દૂતોએ તેને પકડી, તમિસ્ર નામના યાતનાવાળા નરકમાં ફેંકી દે છે.
તાડનં દણ્ડનં ચૈવ સન્તર્જનમતઃ પરમ્ । યામ્યાઃ કુર્વન્તિ પાશાઢ્યાઃ કશ્મલં યાતિ ચૈવ હિ
ત્યાં તેને માર અને સજા મળે છે, અને ધમકી પણ મળે છે. યમના દૂતોએ પાશથી તેને બાંધીને ત્રાસ આપે છે, અને એ અશુદ્ધ બની જાય છે.
મૂર્ચ્છામાયાતિ વિવશો નારકી પદ્મભૂસુત । યઃ પતિં વઞ્ચયિત્વા તુ દારાદીનુપભુજ્યતિ
પછી એ નરકવાસી બેભાન અને લાચાર બની જાય છે, હે પદ્મભૂપુત્ર. જે કોઈ બીજાના પતિને છેતરવીને તેની પત્નીનો ભોગ લે છે, તેને આવું ભોગવવું પડે છે.
અન્ધતામિસ્રનરકે પાત્યતે યમકિઙ્કરૈઃ । પાત્યમાનો યત્ર જન્તુર્વેદનાપરવાન્ભવેત્
યમના દૂતોએ તેને અંધતમિસ્ર નામના નરકમાં ફેંકી દે છે, જ્યાં એ જીવ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે.
નષ્ટદૃષ્ટિર્નષ્ટમતિર્ભવત્યેવાવિલમ્બતઃ । વનસ્પતિર્ભજ્યમાનમૂલો યદ્વદ્ભવેદિહ
તુરંત જ તેની દૃષ્ટિ અને બુદ્ધિ બન્ને નષ્ટ થઈ જાય છે, જેમ વૃક્ષના મૂળ કાપવામાં આવે ત્યારે થાય છે.
તસ્માદપ્યન્ધતામિસ્રનામ્ના પ્રોક્તઃ પુરાતનૈઃ । એતન્મમાહમિતિ યો ભૂતદ્રોહેણ કેવલમ્
આથી, પૂર્વજોએ આ નરકને અંધતમિસ્ર નામ આપ્યું છે. જે કોઈ 'આ મારું છે' એમ માનીને, માત્ર સ્વાર્થથી જીવહિંસા કરે છે,
પુષ્ણાતિ પ્રત્યહં સ્વીયં કુટુમ્બં કાર્યલમ્પટઃ । એતદ્વિહાય ચાત્રૈવ સ્વાશુભેન પતેદિહ
અને રોજ પોતાના કુટુંબને જ પોષે છે, લાભની લાલચમાં બધું બીજું છોડે છે, તે પોતાના દુષ્કર્મથી અહીં પડે છે.
રૌરવે નામ નરકે સર્વસત્ત્વભયાવહે । ઇહ લોકેઽમુના યે તુ હિંસિતા જન્તવઃ પુરા
તે રૌરવ નામના નરકમાં પડે છે, જે સર્વ જીવમાં ભય પેદા કરે છે. જે પ્રાણીઓએ એણે આ દુનિયામાં દુઃખ આપ્યા હોય, તેઓ પણ ત્યાં જાય છે.
ત એવ રુરવો ભૂત્વા પરત્ર પીડયન્તિ તમ્ । તસ્માદ્રૌરવમિત્યાહુઃ પુરાણજ્ઞા મનીષિણઃ
એ જ જીવો 'રુરુ' બનીને પરલોકમાં તેને બહુ દુઃખ આપે છે. એટલે પુરાણ જાણનારા અને વિદ્વાનો તેને 'રૌરવ' કહે છે.
રુરુઃ સર્પાદતિક્રૂરો જન્તુરુક્તઃ પુરાતનૈઃ । એવં મહારૌરવાખ્યો નરકો યત્ર પૂરુષઃ
પુરાતન લોકો કહે છે કે 'રુરુ' એ સાપથી પણ વધારે ભયાનક પ્રાણી છે. એ રીતે 'મહારૌરવ' નામનું નરક છે, જ્યાં માણસ—
યાતનાં પ્રાપ્યમાણો હિ યઃ પરં દેહસમ્ભવઃ । ક્રવ્યાદા નામ રુરવસ્તં ક્રવ્યે ઘાતયન્તિ ચ
—દુઃખ સહન કરવા માટે શરીર પામે છે, ત્યારે 'રુરુ' નામના માંસખોર જીવો તેને માંસ માટે મારી નાખે છે.
ય ઉગ્રઃ પુરુષઃ ક્રૂરઃ પશુપક્ષિગણાનપિ । ઉપરન્ધયતે મૂઢો યામ્યાસ્તં રન્ધયન્તિ ચ
જે મનુષ્ય અત્યંત ક્રૂર અને ભયાનક છે, અને અજ્ઞાનતાથી પશુઓ અને પક્ષીઓના સમૂહને પણ નાશ કરે છે, તેને યમના દૂતોએ ઉકાળવામાં આવે છે.
કુમ્ભીપાકે તપ્તતૈલે ઉપર્યપિ ચ નારદ । યાવન્તિ પશુરોમાણિ તાવદ્વર્ષસહસ્રકમ્
કુંભીપાક નામના નરકમાં, ગરમ તેલમાં, હે નારદ, જેટલા પશુઓના વાળ હોય એટલા હજાર વર્ષ સુધી તેને ઉકાળવામાં આવે છે.
પિતૃવિપ્રબ્રાહ્મણધ્રુક્કાલસૂત્રે સ નારકે । અગ્ન્યર્કાભ્યાં તપ્યમાને નારકી વિનિવેશિતઃ
કાળસૂત્ર નામના નરકમાં, જે વ્યક્તિ પિતૃઓ, પૂજારીઓ કે બ્રાહ્મણોને દુઃખ આપે છે, તેને અગ્નિ અને સૂર્યની તીવ્ર તાપમાં નાખવામાં આવે છે.
ક્ષુત્પિપાસાદહ્યમાનોઽન્તઃશરીરસ્તથા બહિઃ । આસ્તે શેતે ચેષ્ટતે ચાવતિષ્ઠતિ ચ ધાવતિ
ભૂખ અને તરસથી અંદર અને બહાર બળી રહ્યો છે, એ માણસ ક્યારેક બેસે છે, ક્યારેક સુવે છે, ક્યારેક ચાલે છે, ઊભો રહે છે અને દોડે છે.
નિજવેદપથાદ્યો વૈ પાખણ્ડં ચોપયાતિ ચ । અનાપદ્યપિ દેવર્ષે તં પાપં પુરુષં ભટાઃ
જે માણસ વિના કારણ પોતાના વેદમાર્ગને છોડે છે અને પાખંડ તરફ વળે છે, હે દેવર્ષિ, એ પાપી—
અસિપત્રવનં નામ નરકં વેશયન્તિ ચ । કશયા પ્રહરન્ત્યેવ નારકી તદ્ગતસ્તદા
—'અસિપત્રવન' નામના નરકમાં નાખવામાં આવે છે, જ્યાં નરકપાલો તેને કશીથી મારતા રહે છે.
ઇતસ્તતો ધાવમાન ઉત્તાલમતિવેગતઃ । અસિપત્રૈશ્છિદ્યમાન ઉભયત્ર ચ ધારભિઃ
એ માણસ અહીંથી ત્યાં ખૂબ જ ઝડપથી દોડે છે, અને બંને બાજુ તીક્ષ્ણ પાનવાળા પાનથી કાપવામાં આવે છે.
સંછિદ્યમાનસર્વાઙ્ગો હાહતોઽસ્મીતિ મૂર્ચ્છિતઃ । વેદનાં પરમાં પ્રાપ્તઃ પતત્યેવ પદે પદે
જ્યારે તેના બધા અંગો કાપવામાં આવે છે, ત્યારે એ 'હું મારાયો' એમ બૂમ પાડે છે અને બેભાન થઈ જાય છે; અત્યંત પીડા અનુભવીને દરેક પગલે પડી જાય છે.
સ્વધર્માનુગતં ભુઙ્ક્તે પાખણ્ડફલમલ્પધીઃ । યો રાજા રાજપુરુષો દણ્ડયેદ્વૈ ત્વધર્મતઃ
રાજા કે રાજકર્મચારી પોતાનું ધર્મ પાળતાં પણ જો અધર્મથી દંડ આપે છે, તો એ પાખંડનું ફળ ભોગવે છે, હે મંદમતિ.
દ્વિજે શરીરદણ્ડં ચ પાપીયાન્નારકી ચ સઃ । નરકે સૂકરમુખે પાત્યતે યમકિઙ્કરૈઃ
જે દ્વિજને શરીરદંડ આપે છે, એ વધુ પાપી છે અને નરકવાસી બને છે; યમના દૂતોએ તેને 'સૂકરમુખ' નામના નરકમાં ફેંકી દે છે.
વિનિષ્યિષ્ટાવયવકો બલવદ્ભિસ્તથેક્ષુવત્ । આર્તસ્વરેણ સ્વનયન્મૂર્ચ્છિતઃ કશ્મલઙ્ગતઃ
ત્યાં તેની અંગો જોરદાર જીવોથી ઈખને ચાંપે છે એમ દબાવી નાખવામાં આવે છે; એ દુઃખથી ચીસ પાડે છે, બેભાન થઈ જાય છે અને દુઃખમાં ગરકાવ થઈ જાય છે.
સ પીડ્યમાનો બહુધા વેદનાં યાત્યતીવ હિ । વિવિક્તપરપીડો યોઽપ્યવિવિક્તપરવ્યથામ્
એને અનેક રીતે પીડવામાં આવે છે અને એ અત્યંત પીડા સહે છે; જે ખુલ્લેઆમ કે છુપાઈને બીજાને દુઃખ આપે છે—
ઈશ્વરાઙ્કિતવૃત્તીનાં વ્યથામાચરતે સ્વયમ્ । સ ચાન્ધકૂપે પતતિ તદભિદ્રોહયન્ત્રિતે
—અને ભગવાનના ચિહ્નવાળા લોકોની પણ પીડા કરે છે, એ 'અંધકૂપ' નામના અંધારા કૂવામાં, દગાના યંત્રથી બંધાઈને પડે છે.
તત્રાસૌ જન્તુભિઃ ક્રૂરૈઃ પશુભિર્મૃગપક્ષિભિઃ । સરીસૃપૈશ્ચ મશકૈર્યૂકામત્કુણજાતિભિઃ
ત્યાં તેને ક્રૂર પ્રાણીઓ, પશુ, જંગલી પ્રાણી, પક્ષી, સાપ, મચ્છર, ઉક્ક, ખટમળ વગેરે દ્વારા પીડવામાં આવે છે.
મક્ષિકાભિશ્ચ તમસિ દન્દશૂકૈશ્ચ પીડ્યતે । પરિક્રામતિ ચૈવાત્ર કુશરીરે ચ જન્તુવત્
માખીઓ, અંધકાર અને ઝેરી સાપો પણ તેને દુઃખ આપે છે; એ ત્યાં દુઃખી શરીર લઈને, બીજા જીવની જેમ ભટકે છે.