શઙ્ખચૂડઃ કમ્બલાશ્વતરો દેવોપદત્તકઃ । મહામર્ષા મહાભોગા નિવસન્તિ વિષોલ્બણાઃ
શંખચૂડ, કમ્બલ, અશ્વતરો અને દેવોપદત્તક પણ ત્યાં રહે છે; તેઓ મહા ક્રોધી, વિશાળ શરીરવાળા અને વિષથી ભરપૂર છે.
પઞ્ચમસ્તકવન્તશ્ચ ફણાસપ્તકભૂષિતાઃ । કેચિદ્દશફણાઃ કેચિચ્છતશીર્ષાસ્તથાપરે
કેટલાંક પાસે પાંચ માથાં છે અને સાત ફણાંથી શોભે છે; કેટલાંક પાસે દસ ફણાં છે, તો કેટલાક પાસે સો માથાં છે.
સહસ્રશિરસઃ કેઽપિ રોચિષ્ણુમણિધારકાઃ । પાતાલરન્ધ્રતિમિરનિકરં સ્વમરીચિભિઃ
કેટલાંક પાસે હજાર માથાં છે અને તેજસ્વી મણિ ધારણ કરે છે; તેમના પ્રકાશથી પાતાળની ઘોરી અંધકાર દૂર થાય છે.
વિધમન્તિ ચ દેવર્ષે સદા સઞ્જાતમન્યવઃ । અસ્ય મૂલપ્રદેશે હિ ત્રિંશત્સાહસ્રકેઽન્તરે
હે દેવર્ષિ, એ સાપો હંમેશા ગુસ્સામાં રહી પોતાના તેજથી પાતાળના ખાડાઓમાં ફેલાયેલો અંધકાર વિખેરી દે છે.
યોજનૈઃ પરિસંખ્યાતે તામસી ભગવત્કલા । અનન્તાખ્યા સમાસ્તે હિ સર્વદેવપ્રપૂજિતા
આ વિસ્તારમાં મૂળ ભાગે, ત્રીસ હજાર યોજન જેટલી જગ્યા સુધી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત અને અનંત નામે પ્રસિદ્ધ ભગવાનની તામસ શક્તિ વસે છે.
અહમિત્યભિમાનસ્ય લક્ષણં યં પ્રચક્ષતે । સઙ્કર્ષણં સાત્વતીયાઃ કર્ષણં દ્રષ્ટ્ટદૃશ્યયોઃ
'હું છું' એવો અભિમાન જેનું લક્ષણ છે, તેને સાત્વત લોકો સંકર્ષણ કહે છે; તે દ્રષ્ટા અને દૃશ્યને જોડનાર શક્તિ છે.
ઇદં ભૂમણ્ડલં યસ્ય સહસ્રશિરસઃ પ્રભોઃ । અનન્તમૂર્તેઃ શેષસ્ય ધ્રિયમાણં ચ શીર્ષકે
આ પૃથ્વીગોળ અનંત રૂપ ધરાવનારા, હજારો માથાંવાળા શેષ ભગવાનના શિર્ષ પર સ્થિર છે.
પૃધ્વીગોલમશેષં હિ સિદ્ધાર્થ ઇવ લક્ષ્યતે । યસ્ય કાલેન દેવસ્ય સઞ્જિહીર્ષોઃ સમં વિભોઃ
આ આખું પૃથ્વીગોળ જાણે સિદ્ધ રત્ન જેવું દેખાય છે; અને સમય આવે ત્યારે સર્વેશ્વર ભગવાનની ઇચ્છાથી તેને પાછું ખેંચી લેવામાં આવે છે.
ચરાચરં ભ્રુવોરન્તર્વિવરાદુદપદ્યત । સાઙ્કર્ષણો નામ રુદ્રો વ્યૂહૈકાદશશોભિતઃ
તેમની ભ્રૂઓની વચ્ચેની જગ્યામાંથી ચાલતું અને અચળ જગત ઉત્પન્ન થયું, અને ત્યાંથી સંકર્ષણ નામે રુદ્ર, જે અગિયાર રૂપોથી શોભાયમાન છે, પ્રગટ થયા.
ત્રિલોચનશ્ચ ત્રિશિખં શૂલમુત્તમ્ભયન્સ્વયમ્ । ઉદતિષ્ઠન્મહાસત્ત્વો મહાભૂતક્ષયઙ્કરઃ
તેઓ ત્રણ આંખો ધરાવે છે, ત્રણ જટાઓ છે, પોતાના બળે ત્રિશૂલ ઊંચું પકડીને, એ મહાન શક્તિ ધરાવતા, મહાભૂતોના વિનાશક રૂપે ઉભા છે.
યસ્યાઙ્ઘ્રિકમલદ્વન્દ્વશોણાચ્છનખમણ્ડલે । વિરાજન્મણિબિમ્બેષુ મહાહિપતયોઽનિશમ્
જેનાં કમળ જેવા બંને પગના લાલચટ્ટા નખોમાં ઝગમગતાં મણિ જેવા પ્રતિબિંબમાં મહાન સાપરાજાઓ સતત પોતાનું ચહેરું નિહાળે છે.
એકાન્તભક્તિયોગેન સહ સાત્ત્વતપુઙ્ગવૈઃ । પ્રણમન્તઃ સ્વમૂર્ધ્ના તે સ્વમુખાનિ સમીક્ષતે
એકાગ્ર ભક્તિથી, સાત્ત્વત શ્રેષ્ઠજન સાથે, તેઓ પોતાના માથાં ઝુકાવીને પ્રણામ કરે છે અને પોતાનું ચહેરું જુએ છે.
સ્ફુરત્કુણ્ડલમાણિક્યપ્રભામણ્ડલભાઞ્જ્યપિ । સુકપોલાનિ ચારૂણિ ગણ્ડસ્થલદ્યુમન્તિ ચ
તેમના ઝગમગતા મણિના કુંડળોની તેજસ્વી કિરણો પણ તેમના સુંદર, ગોળ અને તેજથી ભરપૂર ગાલોની ચમક સામે ફિક્કી પડે છે.
નાગરાજકુમાર્યોઽપિ ચાર્વઙ્ગવિલસત્ત્વિષઃ । વિશદૈર્વિપુલૈસ્તદ્વદ્ધવલૈઃ સુભગૈસ્તથા
નાગરાજની પુત્રીઓ પણ, જેમના અંગો સુંદરતાથી ઝગમગે છે, એમના વિશાળ, નિર્વિકાર અને સુંદર ધોળા હાથ ધરાવે છે.
રુચિરૈર્ભુજદણ્ડૈશ્ચ શોભમાના ઇતસ્તતઃ । ચન્દનાગુરુકાશ્મીરપઙ્કલેપેન ભૂષિતાઃ
સુંદર અને મજબૂત હાથોમાં ચંદન, અગર અને કેશરનો લપસો લગાડીને, તેઓ ચારે બાજુ તેજથી શોભાયમાન થાય છે.
તદભિમર્ષસઞ્જાતકામાવેશસમાયુતાઃ । લલિતસ્મિતસંયુક્તાઃ સવ્રીડં લોકયન્તિ ચ
તેમના સ્પર્શથી ઉદ્ભવેલા પ્રેમભાવથી ભરાઈ, મીઠા સ્મિત અને લજ્જા સાથે, એ કન્યાઓ શરમથી તેમને નિહાળે છે.
અનુરાગમદોન્મત્તવિઘૂર્ણારુણલોચનમ્ । કરુણાવલોકનેત્રં ચ આશાસાનાસ્તથાશિષઃ
પ્રેમના ઉન્માદથી લાલ અને ચંચળ થયેલી તેમની આંખો, દયા ભરેલા દ્રષ્ટિથી આશીર્વાદ આપે છે.
સોઽનન્તો ભગવાન્દેવોઽનન્તસત્ત્વો મહાશયઃ । અનન્તગુણવાર્ધિશ્ચ આદિદેવો મહાદ્યુતિઃ
તેઓ અનંત, ભગવાન, અનંત શક્તિ અને મહાન મનવાળા, અનંત ગુણોના સાગર, પ્રાચીન દેવ અને મહા તેજસ્વી છે.
સંહૃતામર્ષરોષાદિવેગો લોકશુભાય ચ । આસ્તે મહાસત્ત્વનિધિઃ સર્વદેવપ્રપૂજિતઃ
ક્રોધ અને રોષને શમાવીને, જગતના કલ્યાણ માટે, એ મહાશક્તિના ખજાના, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે.
ધ્યાયમાનઃ સુરૈઃ સિદ્ધૈરસુરૈશ્ચોરગૈસ્તથા । વિદ્યાધરૈશ્ચ ગન્ધર્વૈર્મુનિસઙ્ઘૈશ્ચ નિત્યશઃ
દેવતાઓ, સિદ્ધો, અસુરો, નાગો, વિદ્યા ધરાવનારાઓ, ગંધર્વો અને ઋષિગણો સતત તેમને ધ્યાનમાં લે છે.
અનારતમદોન્મત્તલોકવિહ્વલલોચનઃ । વાક્યામૃતેન વિબુધાન્સ્વપાર્ષદગણાનપિ
તેમની આંખો સતત પ્રેમના ઉન્માદથી ચંચળ રહે છે, તેઓ પોતાના મીઠા વચનોથી દેવગણ અને પોતાના પરિચારોને પણ પોષે છે.
આપ્યાયમાનઃ સ વિભુર્વૈજયન્તીં સ્રજં દધત્ । અમ્લાનાભિનવૈઃ સ્વચ્છૈસ્તુલસીદલસઞ્ચયૈઃ
એ સર્વવ્યાપી ભગવાન, હંમેશા તાજા અને શુદ્ધ તુલસીના પાંદડાની વૈજયંતી માળા ધારણ કરીને આનંદિત થાય છે.
માદ્યન્મધુકરવ્રાતઘોષશ્રીસંયુતાં સદા । નીલવાસા દેવદેવ એકકુણ્ડલભૂષિતઃ
મધમાખીઓના ગુંજનથી હંમેશા ઘેરાયેલા, દેવોના દેવ, નીલા વસ્ત્રો પહેરીને અને એક કુંડળથી શોભાયમાન છે.
હલસ્ય કકુદિ ન્યસ્તસુપીવરભુજોઽવ્યયઃ । મહેન્દ્રઃ કાઞ્ચનીં યદ્વદ્વરત્રાં ચ મતઙ્ગમઃ । ઉદારલીલો દેવેશો વર્ણિતઃ સાત્ત્વતર્ષભૈઃ
પલ્હાનું મજબૂત હાથ પર રાખીને, અવિનાશી, જેમ ઇન્દ્ર સુવર્ણ વજ્ર અને ગજરાજ અંકુશ ધારણ કરે છે, તેમ દેવોના દેવ, ઉદાર લીલાવાળા, સાત્ત્વત શ્રેષ્ઠજન દ્વારા વખાણવામાં આવે છે.
નરકસ્વરૂપવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ તસ્યાનુભાવં ભગવાન્ બ્રહ્મપુત્રઃ સનાતનઃ । સભાયાં બ્રહ્મદેવસ્ય ગાયમાન ઉપાસતે
નરકના સ્વરૂપનું વર્ણન: શ્રીનારાયણ કહે છે—એ સનાતન ભગવાન, બ્રહ્માના પુત્ર, બ્રહ્માજીની સભામાં તેમના મહિમા ગાતા ભક્તો દ્વારા પૂજાય છે.
ઉત્પત્તિસ્થિતિલયહેતવોઽસ્ય કલ્પાઃ સત્ત્વાદ્યાઃ પ્રકૃતિગુણા યદીક્ષયાઽઽસન્ । યદ્રૂપં ધ્રુવમકૃતં યદેકમાત્મન્- નાનાધાત્કથમુહ વેદ તસ્ય વર્ત્મ
સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયના કારણરૂપ કાળચક્ર અને પ્રકૃતિના ગુણો તેમનાં ઇચ્છાથી જ પ્રગટ થયા છે; તેમનું સ્વરૂપ અવિનાશી, અજ અને એકરૂપ છે—જે સર્વમાં વ્યાપક છે, એના માર્ગને અહીં કોણ જાણી શકે?
મૂર્તિં નઃ પુરુકૃપયા બભાર સત્ત્વં સંશુદ્ધં સદસદિદં વિભાતિ યત્ર । યલ્લીલાં મૃગપતિરાદદેઽનવદ્યા- માદાતું સ્વજનમનાંસ્યુદારવીર્યઃ
અતિ વિશાળ દયા કરીને, એ પરમાત્માએ આપણા માટે સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, જે શુદ્ધ સત્તાથી ભરેલું છે, જેમાં દેખાતું અને અદેખાતું બધું ઉજળી ઊઠે છે. એ પશુઓના સ્વામી પરમેશ્વરે નિર્દોષ લીલા કરીને, પોતાના લોકના હૃદય જીતવા માટે મહાન પરાક્રમ બતાવ્યો.
યન્નામ શ્રુતમનુકીર્તયેદકસ્મા- દાર્તો વા યદિ પતિતઃ પ્રલમ્ભનાદ્વા । હન્ત્યંહઃ સપદિ નૃણામશેષમન્યં કં શેષાદ્ભગવત આશ્રયેત્યુમુક્ષુઃ
જે કોઈ એનું નામ સાંભળે કે ઉચ્ચારે, ભલે યોગાનુયોગે, દુઃખમાં, પતન પામેલો હોય કે છેતરપિંડીથી બોલે—તેનાં બધા પાપ તરત જ નાશ પામે છે; મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે ભગવાન સિવાય બીજું કયાં આશ્રય છે?
મૂર્ધન્યર્પિતમણુવત્સહસ્રમૂર્ધ્નો ભૂગોલં સગિરિસરિત્સમુદ્રસત્ત્વમ્ । આનન્ત્યાદનમિતવિક્રમસ્ય ભૂમ્નઃ કો વીર્યાણ્યધિગણયેત્સહસ્રજિહ્વઃ
જેના હજારો માથા છે, એ પોતાના માથા પર પૃથ્વી, પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો અને સર્વ જીવોને સૂક્ષ્મ કણ જેટલી સહેલાઈથી ધારણ કરે છે; તો અનંત અને અજેય ભગવાનના પરાક્રમની ગણતરી હજારો જીભ ધરાવનાર પણ કરી શકે નહીં.
એવંપ્રભાવો ભગવાનનન્તો દુરન્તવીર્યોરુગુણાનુભાવઃ । મૂલે રસાયાઃ સ્થિત આત્મતન્ત્રો યો લીલયા ક્ષ્માં સ્થિતયે બિભર્તિ
આ અનંત ભગવાનની એવી મહિમા છે કે, જેનું બળ અપરંપાર છે, ગુણો અવિનાશી અને અદ્ભુત છે; જે જળના મૂળમાં સ્થિર રહીને, સ્વયંસિદ્ધ છે, એ પોતાની લીલાથી પૃથ્વીનું ધારણ કરે છે.