તતોઽધસ્તાસ્તુવિખ્યાતં મહાતલમિતિ સ્ફુટમ્ । સર્પાણાં કાદ્રવેયાણાં ગણઃ ક્રોધવશો મહાન્
તેના નીચે પ્રસિદ્ધ મહાતલ લોક છે, જ્યાં કાદ્રવય વંશના અનેક સાપો ગુસ્સામાં રહે છે.
અનેકશિરસાં વિપ્ર પ્રધાનાન્કીર્તયામિ તે । કુહકસ્તક્ષકશ્ચૈવ સુષેણઃ કાલિયસ્તથા
હે મુનિ, અનેક મથાવાળા સાપોમાંથી મુખ્ય એવા કુહક, તક્ષક, સુષેણ અને કાળિયાનો હું ઉલ્લેખ કરું છું.
મહાભોગા મહાસત્ત્વાઃ ક્રૂરાઃ ક્રૂરસ્વજાતયઃ । પતત્રિરાજાધિપતેરુદ્વિગ્નાઃ સર્વ એવ તે
આ બધા સાપો બહુ જ બળવાન, ભયાનક અને ક્રૂર કુળના છે; અને પંખીઓના રાજા દ્વારા હંમેશા ચિંતિત રહે છે.
સ્વકલત્રાપત્યસુહૃત્કુટુમ્બસ્ય ચ સઙ્ગતાઃ । પ્રમત્તા વિહરન્ત્યેવ નાનાક્રીડાવિશારદાઃ
પત્ની, સંતાન, મિત્રો અને કુટુંબ સાથે એકઠા થઈને, તેઓ નિર્ભયપણે વિવિધ રમતોમાં નિપુણ બની ફરતાં રહે છે.
તતોઽધસ્તાચ્ચ વિવરે રસાતલસમાહ્વયે । દૈતેયા નિવસન્ત્યેવ પણયો દાનવાશ્ચ યે
તેના નીચે, રસાતલ નામના ખંડમાં, દૈત્ય, પણી અને દાનવો વસે છે.
નિવાતકવચા નામ હિરણ્યપુરવાસિનઃ । કાલેયા ઇતિ ચ પ્રોક્તાઃ પ્રત્યનીકા હવિર્ભુજામ્
નિવાતકવચ નામે ઓળખાતા, હિરણ્યપુરના નિવાસી અને કાલેયા તરીકે પ્રસિદ્ધ, તેઓ યજ્ઞ કરનારાઓના દુશ્મન છે.
મહૌજસશ્ચોત્પત્ત્યૈવ મહાસાહસિનસ્તથા । સકલેશસ્ય ચ હરેસ્તેજસા હતવિક્રમાઃ
આ બધા જન્મથી જ મહાબળવાન અને અત્યંત સાહસી છે, પણ સર્વેશ્વર હરિના તેજથી તેમનું બળ નષ્ટ થયું છે.
બિલેશયા ઇવ સદા વિવરે નિવસન્તિ હિ । યે વૈ વાગ્ભિઃ સરમયા શક્રદૂત્યા નિરન્તરમ્
તેઓ હંમેશા ગુફામાં રહે છે, જાણે ગુપ્તવાસી હોય; અને ઇન્દ્રના દૂતોએ કડક વાણીથી તેમને સતત ત્રાસ આપ્યો છે.
મન્ત્રવર્ણાભિરસુરાસ્તાડિતા બિભ્યતિ સ્મ હ । તતોઽપ્યધસ્તાત્પાતાલે નાગલોકાધિપાલકાઃ
મંત્રોના ઉચ્ચારથી આ અસુરો ડરી ગયા; અને તેના નીચે પાતાળમાં સાપલોકના રક્ષકો વસે છે.
વાસુકિપ્રમુખાઃ શઙ્ખઃ કુલિકઃ શ્વેત એવ ચ । ધનઞ્જયો મહાશઙ્ખો ધૃતરાષ્ટ્રસ્તથૈવ ચ
વાસુકિ, શંખ, કુલિક, શ્વેત, ધનંજય, મહાશંખ અને ધૃતરાષ્ટ્ર એમાં મુખ્ય છે.
શઙ્ખચૂડઃ કમ્બલાશ્વતરો દેવોપદત્તકઃ । મહામર્ષા મહાભોગા નિવસન્તિ વિષોલ્બણાઃ
શંખચૂડ, કમ્બલ, અશ્વતરો અને દેવોપદત્તક પણ ત્યાં રહે છે; તેઓ મહા ક્રોધી, વિશાળ શરીરવાળા અને વિષથી ભરપૂર છે.
પઞ્ચમસ્તકવન્તશ્ચ ફણાસપ્તકભૂષિતાઃ । કેચિદ્દશફણાઃ કેચિચ્છતશીર્ષાસ્તથાપરે
કેટલાંક પાસે પાંચ માથાં છે અને સાત ફણાંથી શોભે છે; કેટલાંક પાસે દસ ફણાં છે, તો કેટલાક પાસે સો માથાં છે.
સહસ્રશિરસઃ કેઽપિ રોચિષ્ણુમણિધારકાઃ । પાતાલરન્ધ્રતિમિરનિકરં સ્વમરીચિભિઃ
કેટલાંક પાસે હજાર માથાં છે અને તેજસ્વી મણિ ધારણ કરે છે; તેમના પ્રકાશથી પાતાળની ઘોરી અંધકાર દૂર થાય છે.
વિધમન્તિ ચ દેવર્ષે સદા સઞ્જાતમન્યવઃ । અસ્ય મૂલપ્રદેશે હિ ત્રિંશત્સાહસ્રકેઽન્તરે
હે દેવર્ષિ, એ સાપો હંમેશા ગુસ્સામાં રહી પોતાના તેજથી પાતાળના ખાડાઓમાં ફેલાયેલો અંધકાર વિખેરી દે છે.
યોજનૈઃ પરિસંખ્યાતે તામસી ભગવત્કલા । અનન્તાખ્યા સમાસ્તે હિ સર્વદેવપ્રપૂજિતા
આ વિસ્તારમાં મૂળ ભાગે, ત્રીસ હજાર યોજન જેટલી જગ્યા સુધી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત અને અનંત નામે પ્રસિદ્ધ ભગવાનની તામસ શક્તિ વસે છે.
અહમિત્યભિમાનસ્ય લક્ષણં યં પ્રચક્ષતે । સઙ્કર્ષણં સાત્વતીયાઃ કર્ષણં દ્રષ્ટ્ટદૃશ્યયોઃ
'હું છું' એવો અભિમાન જેનું લક્ષણ છે, તેને સાત્વત લોકો સંકર્ષણ કહે છે; તે દ્રષ્ટા અને દૃશ્યને જોડનાર શક્તિ છે.
ઇદં ભૂમણ્ડલં યસ્ય સહસ્રશિરસઃ પ્રભોઃ । અનન્તમૂર્તેઃ શેષસ્ય ધ્રિયમાણં ચ શીર્ષકે
આ પૃથ્વીગોળ અનંત રૂપ ધરાવનારા, હજારો માથાંવાળા શેષ ભગવાનના શિર્ષ પર સ્થિર છે.
પૃધ્વીગોલમશેષં હિ સિદ્ધાર્થ ઇવ લક્ષ્યતે । યસ્ય કાલેન દેવસ્ય સઞ્જિહીર્ષોઃ સમં વિભોઃ
આ આખું પૃથ્વીગોળ જાણે સિદ્ધ રત્ન જેવું દેખાય છે; અને સમય આવે ત્યારે સર્વેશ્વર ભગવાનની ઇચ્છાથી તેને પાછું ખેંચી લેવામાં આવે છે.
ચરાચરં ભ્રુવોરન્તર્વિવરાદુદપદ્યત । સાઙ્કર્ષણો નામ રુદ્રો વ્યૂહૈકાદશશોભિતઃ
તેમની ભ્રૂઓની વચ્ચેની જગ્યામાંથી ચાલતું અને અચળ જગત ઉત્પન્ન થયું, અને ત્યાંથી સંકર્ષણ નામે રુદ્ર, જે અગિયાર રૂપોથી શોભાયમાન છે, પ્રગટ થયા.
ત્રિલોચનશ્ચ ત્રિશિખં શૂલમુત્તમ્ભયન્સ્વયમ્ । ઉદતિષ્ઠન્મહાસત્ત્વો મહાભૂતક્ષયઙ્કરઃ
તેઓ ત્રણ આંખો ધરાવે છે, ત્રણ જટાઓ છે, પોતાના બળે ત્રિશૂલ ઊંચું પકડીને, એ મહાન શક્તિ ધરાવતા, મહાભૂતોના વિનાશક રૂપે ઉભા છે.
યસ્યાઙ્ઘ્રિકમલદ્વન્દ્વશોણાચ્છનખમણ્ડલે । વિરાજન્મણિબિમ્બેષુ મહાહિપતયોઽનિશમ્
જેનાં કમળ જેવા બંને પગના લાલચટ્ટા નખોમાં ઝગમગતાં મણિ જેવા પ્રતિબિંબમાં મહાન સાપરાજાઓ સતત પોતાનું ચહેરું નિહાળે છે.
એકાન્તભક્તિયોગેન સહ સાત્ત્વતપુઙ્ગવૈઃ । પ્રણમન્તઃ સ્વમૂર્ધ્ના તે સ્વમુખાનિ સમીક્ષતે
એકાગ્ર ભક્તિથી, સાત્ત્વત શ્રેષ્ઠજન સાથે, તેઓ પોતાના માથાં ઝુકાવીને પ્રણામ કરે છે અને પોતાનું ચહેરું જુએ છે.
સ્ફુરત્કુણ્ડલમાણિક્યપ્રભામણ્ડલભાઞ્જ્યપિ । સુકપોલાનિ ચારૂણિ ગણ્ડસ્થલદ્યુમન્તિ ચ
તેમના ઝગમગતા મણિના કુંડળોની તેજસ્વી કિરણો પણ તેમના સુંદર, ગોળ અને તેજથી ભરપૂર ગાલોની ચમક સામે ફિક્કી પડે છે.
નાગરાજકુમાર્યોઽપિ ચાર્વઙ્ગવિલસત્ત્વિષઃ । વિશદૈર્વિપુલૈસ્તદ્વદ્ધવલૈઃ સુભગૈસ્તથા
નાગરાજની પુત્રીઓ પણ, જેમના અંગો સુંદરતાથી ઝગમગે છે, એમના વિશાળ, નિર્વિકાર અને સુંદર ધોળા હાથ ધરાવે છે.
રુચિરૈર્ભુજદણ્ડૈશ્ચ શોભમાના ઇતસ્તતઃ । ચન્દનાગુરુકાશ્મીરપઙ્કલેપેન ભૂષિતાઃ
સુંદર અને મજબૂત હાથોમાં ચંદન, અગર અને કેશરનો લપસો લગાડીને, તેઓ ચારે બાજુ તેજથી શોભાયમાન થાય છે.
તદભિમર્ષસઞ્જાતકામાવેશસમાયુતાઃ । લલિતસ્મિતસંયુક્તાઃ સવ્રીડં લોકયન્તિ ચ
તેમના સ્પર્શથી ઉદ્ભવેલા પ્રેમભાવથી ભરાઈ, મીઠા સ્મિત અને લજ્જા સાથે, એ કન્યાઓ શરમથી તેમને નિહાળે છે.
અનુરાગમદોન્મત્તવિઘૂર્ણારુણલોચનમ્ । કરુણાવલોકનેત્રં ચ આશાસાનાસ્તથાશિષઃ
પ્રેમના ઉન્માદથી લાલ અને ચંચળ થયેલી તેમની આંખો, દયા ભરેલા દ્રષ્ટિથી આશીર્વાદ આપે છે.
સોઽનન્તો ભગવાન્દેવોઽનન્તસત્ત્વો મહાશયઃ । અનન્તગુણવાર્ધિશ્ચ આદિદેવો મહાદ્યુતિઃ
તેઓ અનંત, ભગવાન, અનંત શક્તિ અને મહાન મનવાળા, અનંત ગુણોના સાગર, પ્રાચીન દેવ અને મહા તેજસ્વી છે.
સંહૃતામર્ષરોષાદિવેગો લોકશુભાય ચ । આસ્તે મહાસત્ત્વનિધિઃ સર્વદેવપ્રપૂજિતઃ
ક્રોધ અને રોષને શમાવીને, જગતના કલ્યાણ માટે, એ મહાશક્તિના ખજાના, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે.
ધ્યાયમાનઃ સુરૈઃ સિદ્ધૈરસુરૈશ્ચોરગૈસ્તથા । વિદ્યાધરૈશ્ચ ગન્ધર્વૈર્મુનિસઙ્ઘૈશ્ચ નિત્યશઃ
દેવતાઓ, સિદ્ધો, અસુરો, નાગો, વિદ્યા ધરાવનારાઓ, ગંધર્વો અને ઋષિગણો સતત તેમને ધ્યાનમાં લે છે.