તતોઽપ્યધસ્તાદ્દેવર્ષે યક્ષાણાં ચ સરક્ષસામ્ । પિશાચપ્રેતભૂતાનાં વિહારાજિરમુત્તમમ્
તેના નીચે, હે દેવર્ષિ, યક્ષો અને રાક્ષસો તથા પિશાચ, પ્રેત અને ભૂતોના ઉત્તમ નિવાસસ્થાન છે.
અન્તરિક્ષં ચ તત્પ્રોક્તં યાવદ્વાયુઃ પ્રવાતિ હિ । યાવન્મેઘાસ્તતોદ્યન્તિ તત્પ્રોક્તં જ્ઞાનકોવિદૈઃ
જે ત્યાં સુધી છે જ્યાં સુધી પવન ફૂંકાય છે અને વાદળ ઊભા થાય છે, તેને જ અંતરિક્ષ કહે છે — જ્ઞાનીઓએ આવું વર્ણન કર્યું છે.
તતોઽધસ્તાદ્યોજનાનાં શતં યાવદ્ દ્વિજોત્તમ । પૃથિવી પરિસંખ્યાતા સુપર્ણશ્યેનસારસાઃ
તેના નીચે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સો યોજન સુધી પૃથ્વી ગણાય છે, અને તેમાં સુપર્ણ, શ્યેન અને સારસ જેવા પક્ષીઓ વસે છે.
હંસાદયઃ પ્રોત્પતન્તિ પાર્થિવાઃ પૃથિવીભવાઃ । ભૂસન્નિવેશાવસ્થાનં યથાવદુપવર્ણિતમ્
હંસ અને બીજા પૃથ્વીથી જન્મેલા પક્ષીઓ ઉડી જાય છે; પૃથ્વીનું ગોઠવણી અને સ્થાન યોગ્ય રીતે વર્ણવાયું છે.
અધસ્તાદવનેઃ સપ્ત દેવર્ષે વિવરાઃ સ્મૃતાઃ । એકૈકશો યોજનાનામાયામોચ્છ્રાયતઃ પુનઃ
પૃથ્વીના નીચે, હે દેવર્ષિ, સાત ગુફાઓ માનવામાં આવે છે; દરેકનું પોતાનું લંબાઈ અને ઊંચાઈ યોજનમાં માપવામાં આવે છે.
અયુતાન્તરવિખ્યાતાઃ સર્વર્તુસુખદાયકાઃ । અતલં પ્રથમં પ્રોક્તં દ્વિતીયં વિતલં તથા
દસ હજાર યોજનથી અલગ-અલગ જાણીતી, સર્વ ઋતુમાં આનંદ આપતી; પ્રથમ આતલ લોક અને બીજું વિતલ લોક કહેવાય છે.
તૃતીયં સુતલં પ્રોક્તં ચતુર્થં વૈ તલાતલમ્ । મહાતલં પઞ્ચમં ચ ષષ્ઠં પ્રોક્તં રસાતલમ્
ત્રીજું લોક સુતલ કહેવાય છે, ચોથું તલાતલ છે, પાંચમું મહાતલ કહેવાય છે અને છઠ્ઠું રસાતલ કહેવાય છે.
સપ્તમં વિપ્ર પાતાલં સપ્તૈતે વિવરાઃ સ્મૃતાઃ । એતેષુ બિલસ્વર્ગેષુ દિવોઽપ્યધિકમેવ ચ
સાતમું, હે બ્રાહ્મણ, પાતાળ છે; આ સાતે નીચેના લોક તરીકે ઓળખાય છે, અને આ ભુગર્ભ સ્વર્ગોમાં તો ઉપરના સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે સુખ છે.
કામભોગૈશ્વર્યસુખસમૃદ્ધભુવનેષુ ચ । નિત્યોદ્યાનવિહારેષુ સુખાસ્વાદઃ પ્રવર્તતે
આ લોકોમાં ઇચ્છા, ભોગ, સંપત્તિ અને સુખ ભરપૂર છે, જ્યાં બાગ-બગીચા અને રમણીઓમાં સતત આનંદ મળે છે.
દૈત્યાશ્ચ કાદ્રવેયાશ્ચ દાનવા બલશાલિનઃ । નિત્યપ્રમુદિતા રક્તાઃ કલત્રાપત્યબન્ધુભિઃ
ત્યાં દૈત્ય, કાદ્રવેય અને બળવાન દાનવો પોતાના પત્ની, સંતાન અને સગાં-સંબંધી સાથે હંમેશા આનંદમાં રહે છે.
સુહૃદ્ભિરનુજીવાદ્યૈઃ સંયુતાશ્ચ ગૃહેશ્વરાઃ । ઈશ્વરાદપ્રતિહતકામા માયાવિનશ્ચ તે
મિત્રો, સેવકો અને અન્યજનો સાથે ઘરમાં સ્વામી બનીને રહે છે; તેમના ઈચ્છા કોઈ પણ ઈશ્વરથી અટકાતી નથી અને તેઓ માયાના માલિક છે.
નિવસન્તિ સદા હૃષ્ટાઃ સર્વર્તુસુખસંયુતાઃ । મયેન માયાવિભુના યેષુ યેષુ ચ નિર્મિતાઃ
તેઓ હંમેશા ખુશીથી, દરેક ઋતુના સુખ સાથે, માયા દ્વારા બનાવેલી શહેરોમાં રહે છે.
પુરઃ પ્રકામશો ભક્તા મણિપ્રવરશાલિનઃ । વિચિત્રભવનાટ્ટાલગોપુરાદ્યાઃ સહસ્રશઃ
ત્યાં અનેક સુંદર શહેરો છે, જે શ્રેષ્ઠ રત્નોથી શોભાયમાન છે, અને હજારો અદભૂત મહેલો, મકાનો, મિનારો અને દ્વારો છે.
સભાચત્વરચૈત્યાદિશોભાઢ્યાઃ સુરદુર્લભાઃ । નાગાસુરાણાં મિથુનૈઃ સપારાવતસારિકૈઃ
સભા, ચૌક, મંદિરો વગેરેની શોભાથી ભરપૂર, દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવા એ શહેરોમાં નાગ અને અસુરના જોડી, સાથે તોતા અને શ્યામા પક્ષીઓ રહે છે.
કીર્ણકૃત્રિમભૂમિશ્ચ વિવરેશગૃહોત્તમૈઃ । અલઙ્કૃતાશ્ચકાસન્તિ ઉદ્યાનાનિ મહાન્તિ ચ
કૃત્રિમ જમીન પર ગુફાના સ્વામીઓના શ્રેષ્ઠ ઘરો વિખરાયેલા છે અને મોટા બગીચાઓ સુંદર રીતે શોભે છે.
મનઃપ્રસન્નકારીણિ ફલપુષ્પવિશાલિભિઃ । લલનાનાં વિલાસાર્હસ્થાનૈઃ શોભિતભાઞ્જિ ચ
આ બગીચાઓ વિશાળ ફળ-ફૂલોવાળા છે, મનને પ્રસન્ન કરે છે અને સ્ત્રીઓના રમણ માટે યોગ્ય સ્થળોથી શોભાયમાન છે.
નાનાવિહંગમવ્રાતસંયુક્તજલરાશિભિઃ । સ્વચ્છાર્ણપૂરિતહ્રદૈઃ પાઠીનસમલઙ્કૃતૈઃ
ત્યાં અનેક જાતના પક્ષીઓના ટોળા અને પાણીના ઢગલા છે, જેમાં સ્વચ્છ રેતી ભરેલી છે અને પાટીન માછલીઓથી શોભાયમાન છે.
જલજન્તુક્ષુબ્ધનીરનીરજાતૈરનેકશઃ । કુમુદોત્પલકહ્લારનીલરક્તોત્પલૈસ્તથા
પાણીમાં અનેક જળચરોથી હલચલ રહે છે અને તે કુમુદ, ઉત્પલ, કેહલાર અને નીલા તથા લાલ કમળોથી ઢંકાયેલું છે.
તેષુ કૃતનિકેતાનાં વિહારૈઃ સઙ્કુલાનિ ચ । ઇન્દ્રિયોત્સવકારૈશ્ચ તથૈવ વિવિધૈઃ સ્વરૈઃ
જ્યાં તેઓ રહે છે, એ સ્થળો રમણીઓ અને ઇન્દ્રિયસુખથી ભરપૂર છે, અને વિવિધ પ્રકારના સંગીતના સ્વરો ગુંજે છે.
અમરાણાં ચ પરમાં શ્રિયં ચાતિશયન્તિ ચ । યત્ર નૈવ ભયં ક્વાપિ કાલાઙ્ગૈર્દિનરાત્રિભિઃ
ત્યાં તેઓ અમરદેવોની પણ શ્રેષ્ઠ વૈભવને પાર કરે છે અને સમય કે દિવસ-રાતથી ક્યાંયે કોઈ ભય નથી.
યત્રાહિપ્રવરાણાં ચ શિરઃસ્થૈર્મણિરશ્મિભિઃ । નિત્યં તમઃ પ્રબાધ્યેત સદા પ્રસ્ફુટકાન્તિભિઃ
ત્યાં શ્રેષ્ઠ નાગોના માથા પરના રત્નોની કિરણોથી હંમેશા અંધકાર દૂર થાય છે અને ચમકતી કાંતિ ફેલાય છે.
ન વા એતેષુ વસતાં દિવ્યૌષધિરસાયનૈઃ । રસાન્નપાનસ્નાનાદ્યૈર્નાધયો ન ચ વ્યાધયઃ
ત્યાં રહેતા લોકોને દૈવી ઔષધિ, રસાયન, ખોરાક, પીણું કે સ્નાનથી કદી કોઈ રોગ કે દુઃખ થતું નથી.
વલીપલિતજીર્ણત્વવૈવર્ણ્યસ્વેદગન્ધતાઃ । અનુત્સાહવયોઽવસ્થા ન બાધન્તે કદાચન
તેઓને કદી વાળની વાંકડાશ, પાંખા વાળ, વૃદ્ધાવસ્થા, રંગ ઉતરવો, પસીનો કે દુર્ગંધ, નબળાઈ કે યુવાની ઓછી થવી કદી સતાવતી નથી.
કલ્યાણાનાં સદા તેષાં ન ચ મૃત્યુભયં કુતઃ । ભગવત્તેજસોઽન્યત્ર ચક્રાચ્ચૈવ સુદર્શનાત્
હંમેશા શુભ રહેતા તેમને કદી મૃત્યુનો ભય નથી; ભગવાનના તેજ અને સુદર્શન ચક્ર સિવાય બીજું કશુંયે તેમને નુકસાન કરી શકતું નથી.
યસ્મિન્પ્રવિષ્ટે દૈતેયવધૂનાં ગર્ભરાશયઃ । પ્રાયો ભયાત્પતન્ત્યેવ સ્રવન્તિ બ્રહ્મપુત્રક
બ્રહ્માના પુત્ર, જ્યારે તે અંદર પ્રવેશે છે ત્યારે દૈત્ય સ્ત્રીઓના ગર્ભ ભયથી મોટાભાગે પડી જાય છે અને બહાર નીકળી જાય છે.
અતલવિતલસુતલલોકવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ પ્રથમે વિવરે વિપ્ર અતલાખ્યે મનોરમે । મયપુત્રો બલો નામ વર્તતેઽખર્વગર્વકૃત્
શ્રીનારાયણ કહે છે: પહેલા સુંદર ખાડામાં, જેને અતલ કહે છે, ત્યાં માયાનો પુત્ર બલ નામે રહે છે, જે અતિશય અહંકારથી ભરેલો છે.
ષણ્ણવત્યો યેન સૃષ્ટા માયાઃ સર્વાર્થસાધિકાઃ । માયાવિનો યાશ્ચ સદ્યો ધારયન્તિ ચ કાશ્ચન
એણે છાણુંનવું પ્રકારની માયા રચી છે, જે દરેક ઈચ્છા પૂરી કરી શકે છે, અને કેટલાક માયાવિ તરત જ તેને શીખી પણ જાય છે.
જૃમ્ભમાણસ્ય યસ્યૈવ બલસ્ય બલશાલિનઃ । સ્ત્રીગણા ઉપપદ્યન્તે ત્રયોલોકવિમોહનાઃ
જ્યારે એ શક્તિશાળી બલ જંભાઈ લે છે ત્યારે અનેક સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ત્રણેય લોકને મોહિત કરી દે છે.
પુંશ્ચલ્યશ્ચૈવ સ્વૈરિણ્યઃ કામિન્યશ્ચેતિ વિશ્રુતાઃ । યા વૈ બિલાયનં પ્રેષ્ઠં પ્રવિષ્ટં પુરુષં રહઃ
આ સ્ત્રીઓ પ્રસિદ્ધ છે કે એ સ્વતંત્ર, કામુક અને વિહારી છે, અને જ્યારે કોઈ પ્રિય પુરુષ ગુપ્ત રીતે તેમના બિલમાં આવે છે—
રસેન હાટકાખ્યેન સાધયિત્વા પ્રયત્નતઃ । સ્વવિલાસાવલોકાનુરાગસ્મિતવિગૂહનૈઃ
—ત્યારે એ હાટક નામના વિશેષ મદક દ્રવ્યથી, પોતાની નજર, રમૂજી હાવભાવ, પ્રેમ અને છુપાયેલા સ્મિતથી—