યથાસંખ્યં ચ દેવર્ષે શ્રુતિશ્ચ જલભં તથા । કલ્પિતે કલ્પનાવિદ્ભિર્નેત્રયોર્દક્ષવામયોઃ
હે દેવર્ષિ, ક્રમશઃ કાન અને જળચિહ્ન પણ, વ્યવસ્થા જાણનારા લોકો દ્વારા જમણા અને ડાબા આંખ પર રાખવામાં આવ્યા છે.
ધનિષ્ઠા ચૈવ મૂલં ચ કર્ણયોર્દક્ષવામયોઃ । મઘાદીન્યષ્ટભાનીહ દક્ષિણાયનગાનિ ચ
ધનિષ્ઠા અને મૂળ જમણા અને ડાબા કાન પર છે; અહીં મઘાથી શરૂ થતા દક્ષિણાયણના આઠ તારા પણ મૂકવામાં આવ્યા છે.
યુઞ્જીત વામપાર્શ્વીયવંક્રિષુ ક્રમતો મુને । તથૈવ મૃગશીર્ષાદીન્યુદગ્ભાનિ ચ યાનિ હિ
હે મુનિ, તેમને ક્રમશઃ ડાબા બાજુના સાંધા પર રાખવા જોઈએ; એ જ રીતે, મૃગશિર્ષથી શરૂ થતા ઉત્તરાયણના તારા પણ.
દક્ષપાર્શ્વે વંક્રિકેષુ પ્રાતિલોમ્યેન યોજયેત્ । શતતારા તથા જ્યેષ્ઠા સ્કન્ધયોર્દક્ષવામયોઃ
જમણા બાજુના સાંધા પર તેમને વિપરીત ક્રમમાં રાખવા જોઈએ; શતભિષા અને જ્યેષ્ઠા જમણા અને ડાબા ખભા પર છે.
અગસ્તિશ્ચોત્તરહનાવધરાયાં હનૌ યમઃ । મુખેષ્વઙ્ગારકઃ પ્રોક્તો મન્દઃ પ્રોક્ત ઉપસ્થકે
અગસ્ત્ય ઉપરના જડબામાં છે, યમ નીચેના જડબામાં છે, અંગારક મુખમાં છે અને મંદા ઉપસ્થાન પર છે.
બૃહસ્પતિશ્ચ કકુદિ વક્ષસ્યર્કો ગ્રહાધિપઃ । નારાયણશ્ચ હૃદયે ચન્દ્રો મનસિ તિષ્ઠતિ
બૃહસ્પતિ કૂંપણ પર છે, ગ્રહાધિપતિ સૂર્ય છાતી પર છે; નારાયણ હૃદયમાં છે અને ચંદ્ર મનમાં સ્થિત છે.
સ્તનયોરશ્વિનૌ નાભ્યામુશનાઃ પરિકીર્તિતઃ । બુધઃ પ્રાણાપાનયોશ્ચ ગલે રાહુશ્ચ કેતવઃ
અશ્વિનીકુમાર સ્તનો પર છે, ઉશના નાભિ પર કહેવાયા છે; બુધ પ્રાણ અને ગળા પર છે, રાહુ અને ધૂમકેતુ પણ છે.
સર્વાઙ્ગેષુ તથા રોમકૂપે તારાગણાઃ સ્મૃતાઃ । એતદ્ભગવતો વિષ્ણોઃ સર્વદેવમયં વપુઃ
બધા અંગો અને રોમકૂપમાં તારા સમૂહો માનવામાં આવ્યા છે; આ ભગવાન વિષ્ણુનું સર્વદેવમય રૂપ છે.
સન્ધ્યાયાં પ્રત્યહં ધ્યાયેત્પ્રયતો વાગ્યતો મુનિઃ । નિરીક્ષમાણશ્ચોત્તિષ્ઠેન્મન્ત્રેણાનેન ધીશ્વરઃ
દરેક સંધ્યાકાળે, જે મુનિ વાણી અને મનથી સંયમિત છે, તે ધ્યાનમાં બેસે; ધ્યાનપૂર્વક જોતા, એ મનુષ્ય આ મંત્ર બોલી ઊભો રહે, હે બુદ્ધિના સ્વામી.
નમો જ્યોતિર્લોકાય કાલાયાનિમિષાં પતયે મહાપુરુષાયાભિધીમહીતિ
પ્રભા ભરેલા લોકના સ્વામી, કાળ, કદી ન ઊંઘતા દેવોના અધિપતિ અને મહાન પુરુષને નમન કરીએ છીએ — આવું કહો.
ગ્રહર્ક્ષતારામયમાધિદૈવિકં પાપાપહં મન્ત્રકૃતાં ત્રિકાલમ્ । નમસ્યતઃ સ્મરતો વા ત્રિકાલં નશ્યેત તત્કાલજમાશુ પાપમ્
ગ્રહો, તારાઓ અને દૈવી અસરથી થતું પાપ, ઋષિઓએ રચેલા આ મંત્રથી દૂર થાય છે; જે વ્યક્તિ દરરોજ ત્રણ વખત પૂજા કરે છે કે સ્મરણ કરે છે, તેના તે સમયે થયેલા પાપ તરત નાશ પામે છે.
રાહુમણ્ડલાદ્યવસ્થાનવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ અધસ્તાત્સવિતુઃ પ્રોક્તમયુતં રાહુમણ્ડલમ્ । નક્ષત્રવચ્ચરતિ ચ સૈંહિકેયોઽતદર્હણઃ
રાહુના મંડળની સ્થિતિનું વર્ણન: શ્રીનારાયણે કહ્યું — સૂર્યથી નીચે દસ હજાર યોજનનું રાહુનું મંડળ છે; સિંહિકાનો પુત્ર તે તારાની જેમ ફરે છે, પણ પૂજ્ય નથી.
સૂર્યાચન્દ્રમસોરેવ મર્દનઃ સિંહિકાસુતઃ । અમરત્વં ચ ખેટત્વં લેભે યો વિષ્ણ્વનુગ્રહાત્
સૂર્ય અને ચંદ્રને દુઃખ આપનાર સિંહિકાનો પુત્ર, વિષ્ણુની કૃપાથી અમરતા અને ગ્રહપદ પ્રાપ્ત કરે છે.
યદદસ્તરણેર્બિમ્બં તપતો યોજનાયુતમ્ । તચ્છાદકોઽસુરો જ્ઞેયોઽપ્યર્કસાહસ્રવિસ્તરમ્
સૂર્યની નીચેનું તેજસ્વી મંડળ દસ હજાર યોજન જેટલું છે; જે અસુર તેને ઢાંકે છે, તેને હજાર સૂર્ય જેટલી પહોળાઈ ધરાવતો માનવો.
ત્રયોદશસહસ્રં તુ સોમસ્યાચ્છાદકો ગ્રહઃ । યઃ પર્વસમયે વૈરાનુબન્ધી છાદકોઽભવત્
ચંદ્રને ઢાંકતો ગ્રહ તે ત્રેયોદશ હજાર યોજન વ્યાપે છે; પર્વકાળે, દુશ્મનાવશ, આ ઢાંકવું થાય છે.
સૂર્યાચન્દ્રમસોર્દૂરાદ્ભવેચ્છાદનકારકઃ । તન્નિશમ્યોભયત્રાપિ વિષ્ણુના પ્રેરિતં સ્વકમ્
સૂર્ય અને ચંદ્ર બંનેને દૂરથી ઢાંકવું થાય છે; આ સાંભળીને, બંને વખતે વિષ્ણુ પોતાનું શક્તિ મોકલે છે.
ચક્રં સુદર્શનં નામ જ્વાલામાલાતિભીષણમ્ । તત્તેજસા દુઃસહેન સમન્તાત્પરિવારિતમ્
સુદર્શન નામનું ચક્ર, અગ્નિની ભયાનક માળા જેવું છે; તેનું અસહ્ય તેજ ચારેય બાજુ ફેલાયેલું છે.
મુહૂર્તો દ્વિજમાનસ્તુ દૂરાચ્ચકિતમાનસઃ । આરાન્નિવર્તતે સોઽયમુપરાગ ઇતીવ હ
થોડા સમય માટે, દ્વિજ દૂર ઊભા રહી, આશ્ચર્યચકિત મનથી, તેજથી દૂર થઈ જાય છે; આને ઉપરાગ કહેવાય છે.
ઉચ્યતે લોકમધ્યે તુ દેવર્ષે અવબુધ્યતામ્ । તતોઽધસ્તાત્સમાખ્યાતા લોકાઃ પરમપાવનાઃ
હે દેવર્ષિ, દુનિયાના મધ્યમાં આ સમજાવવા માટે કહેવામાં આવે છે; ત્યાર પછી નીચે પવિત્ર લોકનું વર્ણન થાય છે.
સિદ્ધાનાં ચારણાનાં ચ વિદ્યાધ્રાણાં ચ સત્તમ । યોજનાયુતવિખ્યાતા લોકાઃ પુણ્યનિષેવિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, દસ હજાર યોજન જેટલા પ્રસિદ્ધ લોક, જ્યાં સિદ્ધો, ચારણો અને વિદ્યા ધરાવનાર વસે છે, અને પુણ્યવંતો ત્યાં જાય છે.
તતોઽપ્યધસ્તાદ્દેવર્ષે યક્ષાણાં ચ સરક્ષસામ્ । પિશાચપ્રેતભૂતાનાં વિહારાજિરમુત્તમમ્
તેના નીચે, હે દેવર્ષિ, યક્ષો અને રાક્ષસો તથા પિશાચ, પ્રેત અને ભૂતોના ઉત્તમ નિવાસસ્થાન છે.
અન્તરિક્ષં ચ તત્પ્રોક્તં યાવદ્વાયુઃ પ્રવાતિ હિ । યાવન્મેઘાસ્તતોદ્યન્તિ તત્પ્રોક્તં જ્ઞાનકોવિદૈઃ
જે ત્યાં સુધી છે જ્યાં સુધી પવન ફૂંકાય છે અને વાદળ ઊભા થાય છે, તેને જ અંતરિક્ષ કહે છે — જ્ઞાનીઓએ આવું વર્ણન કર્યું છે.
તતોઽધસ્તાદ્યોજનાનાં શતં યાવદ્ દ્વિજોત્તમ । પૃથિવી પરિસંખ્યાતા સુપર્ણશ્યેનસારસાઃ
તેના નીચે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સો યોજન સુધી પૃથ્વી ગણાય છે, અને તેમાં સુપર્ણ, શ્યેન અને સારસ જેવા પક્ષીઓ વસે છે.
હંસાદયઃ પ્રોત્પતન્તિ પાર્થિવાઃ પૃથિવીભવાઃ । ભૂસન્નિવેશાવસ્થાનં યથાવદુપવર્ણિતમ્
હંસ અને બીજા પૃથ્વીથી જન્મેલા પક્ષીઓ ઉડી જાય છે; પૃથ્વીનું ગોઠવણી અને સ્થાન યોગ્ય રીતે વર્ણવાયું છે.
અધસ્તાદવનેઃ સપ્ત દેવર્ષે વિવરાઃ સ્મૃતાઃ । એકૈકશો યોજનાનામાયામોચ્છ્રાયતઃ પુનઃ
પૃથ્વીના નીચે, હે દેવર્ષિ, સાત ગુફાઓ માનવામાં આવે છે; દરેકનું પોતાનું લંબાઈ અને ઊંચાઈ યોજનમાં માપવામાં આવે છે.
અયુતાન્તરવિખ્યાતાઃ સર્વર્તુસુખદાયકાઃ । અતલં પ્રથમં પ્રોક્તં દ્વિતીયં વિતલં તથા
દસ હજાર યોજનથી અલગ-અલગ જાણીતી, સર્વ ઋતુમાં આનંદ આપતી; પ્રથમ આતલ લોક અને બીજું વિતલ લોક કહેવાય છે.
તૃતીયં સુતલં પ્રોક્તં ચતુર્થં વૈ તલાતલમ્ । મહાતલં પઞ્ચમં ચ ષષ્ઠં પ્રોક્તં રસાતલમ્
ત્રીજું લોક સુતલ કહેવાય છે, ચોથું તલાતલ છે, પાંચમું મહાતલ કહેવાય છે અને છઠ્ઠું રસાતલ કહેવાય છે.
સપ્તમં વિપ્ર પાતાલં સપ્તૈતે વિવરાઃ સ્મૃતાઃ । એતેષુ બિલસ્વર્ગેષુ દિવોઽપ્યધિકમેવ ચ
સાતમું, હે બ્રાહ્મણ, પાતાળ છે; આ સાતે નીચેના લોક તરીકે ઓળખાય છે, અને આ ભુગર્ભ સ્વર્ગોમાં તો ઉપરના સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે સુખ છે.
કામભોગૈશ્વર્યસુખસમૃદ્ધભુવનેષુ ચ । નિત્યોદ્યાનવિહારેષુ સુખાસ્વાદઃ પ્રવર્તતે
આ લોકોમાં ઇચ્છા, ભોગ, સંપત્તિ અને સુખ ભરપૂર છે, જ્યાં બાગ-બગીચા અને રમણીઓમાં સતત આનંદ મળે છે.
દૈત્યાશ્ચ કાદ્રવેયાશ્ચ દાનવા બલશાલિનઃ । નિત્યપ્રમુદિતા રક્તાઃ કલત્રાપત્યબન્ધુભિઃ
ત્યાં દૈત્ય, કાદ્રવેય અને બળવાન દાનવો પોતાના પત્ની, સંતાન અને સગાં-સંબંધી સાથે હંમેશા આનંદમાં રહે છે.