તત્ત્વજ્ઞાનરસોપેતં સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ । ધર્મશાસ્ત્રસમં પુણ્યં વેદાર્થેનોપબૃંહિતમ્
એ તત્ત્વજ્ઞાનના રસથી ભરેલું છે, બધામાં શ્રેષ્ઠ છે, ધર્મશાસ્ત્ર જેટલું પવિત્ર છે અને વેદના અર્થથી સમૃદ્ધ છે.
વૃત્રાસુરવધોપેતં નાનાખ્યાનકથાયુતમ્ । બ્રહ્મવિદ્યાનિધાનં તુ સંસારાર્ણવતારકમ્
તેમાં વૃત્રાસુરના વધની કથા અને અનેક વાર્તાઓ છે, એ બ્રહ્મવિદ્યાનો ખજાનો છે અને સંસારના મહાસાગરથી પાર ઉતારનાર છે.
ગૃહાણ ત્વં મહાભાગ યોગ્યોઽસિ મતિમત્તરઃ । પુણ્યં ભાગવતં નામ પુરાણં પુરુષર્ષભ
હે ભાગ્યશાળી, તું આ ગ્રંથ ગ્રહણ કર, કેમ કે તું ખૂબ જ યોગ્ય અને બુદ્ધિશાળી છે; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આ પવિત્ર પુરાણનું નામ ભાગવત છે.
અષ્ટાદશસહસ્રાણાં શ્લોકાનાં કુરુ સંગ્રહમ્ । અજ્ઞાનનાશનં દિવ્યં જ્ઞાનભાસ્કરબોધકમ્
આના અઢાર હજાર શ્લોકોનું સંક્ષિપ્ત રૂપ બનાવ, જે અજ્ઞાનને નાશ કરે છે, દિવ્ય છે અને જ્ઞાનના પ્રકાશને જગાડે છે.
સુખદં શાન્તિદં ધન્યં દીર્ઘાયુષ્યકરં શિવમ્ । શૃણ્વતાં પઠતાં ચેદં પુત્રપૌત્રવિવર્ધનમ્
આ સુખ, શાંતિ, ધન્યતા, દીર્ઘાયુ અને કલ્યાણ આપે છે; જે સાંભળે અને વાંચે, તેમના પુત્ર-પૌત્રમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
શિષ્યોઽયં મમ ધર્માત્મા લોમહર્ષણસમ્ભવઃ । પઠિષ્યતિ ત્વયા સાર્ધં પુરાણીં સંહિતાં શુભામ્
મારો આ શિષ્ય, ધર્મનિષ્ઠ અને લોમહર્ષણનો પુત્ર, તારી સાથે આ શુભ પુરાણ સંહિતા વાંચશે.
સૂત ઉવાચ ઇત્યુક્તં તેન પુત્રાય મહ્યં ચ કથિતં કિલ । મયા ગૃહીતં તત્સર્વં પુરાણં ચાતિવિસ્તરમ્
સૂતાએ કહ્યું: આમ તેણે પોતાના પુત્રને અને મને પણ આ કહેલું; મેં એ વિશાળ પુરાણને સંપૂર્ણ રીતે ગ્રહણ કર્યું છે.
શુકોઽધીત્ય પુરાણં તુ સ્થિતો વ્યાસાશ્રમે શુભે । ન લેભે શર્મ ધર્માત્મા બ્રહ્માત્મજ ઇવાપરઃ
શુકદેવે એ પુરાણ ભણ્યું અને વ્યાસના પવિત્ર આશ્રમમાં રહ્યો; છતાં, બ્રહ્માના બીજા પુત્રની જેમ, એ ધર્મનિષ્ઠે શાંતિ પામી નહોતી.
એકાન્તસેવી વિકલઃ સ શૂન્ય ઇવ લક્ષ્યતે । નાત્યન્તભોજનાસક્તો નોપવાસરતસ્તથા
એકાંતમાં રહેતો માણસ ઉદાસ અને ખાલી જેવો લાગે છે; એ ન તો વધારે ખાવામાં મગ્ન છે, ન તો સતત ઉપવાસમાં રત રહે છે.
ચિન્તાવિષ્ટં શુકં દૃષ્ટ્વા વ્યાસઃ પ્રાહ સુતં પ્રતિ । કિં પુત્ર ચિન્ત્યતે નિત્યં કસ્માદ્વ્યગ્રોઽસિ માનદ
શુકદેવ ધ્યાનમાં લીન છે તે જોઈને વ્યાસે પુત્રને પૂછ્યું: 'પુત્ર, તું હંમેશાં શું વિચારે છે? તને કઈ વાત ચિંતા આપે છે, માન આપનાર?
આસ્સે ધ્યાનપરો નિત્યમૃણગ્રસ્ત ઇવાધનઃ । કા ચિન્તા વર્તતે પુત્ર મયિ તાતે તુ તિષ્ઠતિ
પુત્ર, તું સતત ધ્યાનમાં બેસે છે, જાણે કોઈ ગરીબ માણસ ઋણમાં ડૂબેલો હોય એમ. હું તારો પિતા જીવતો છું, તો તને કઈ ચિંતા સતાવે છે?
સુખં ભુંક્ષ્વ યથાકામં મુઞ્ચ શોકં મનોગતમ્ । જ્ઞાનં ચિન્તય શાસ્ત્રોક્તં વિજ્ઞાને ચ મતિં કુરુ
પુત્ર, મનગમતું સુખ માણ, મનની અંદરની ચિંતા છોડ. શાસ્ત્રોમાં જે જ્ઞાન શીખવાયું છે તેનું મનન કર અને સમજવા માટે બુદ્ધિ લગાડ.
ન ચેન્મનસિ તે શાન્તિર્વચસા મમ સુવ્રત । ગચ્છ ત્વં મિથિલાં પુત્ર પાલિતાં જનકેન હ
પુત્ર, જો મારા શબ્દોથી તારા મનને શાંતિ ન મળે, તો તું જનક રાજાએ શાસન કરતી મિથિલા પાસે જા.
સ તે મોહં મહાભાગ નાશયિષ્યતિ ભૂપતિઃ । જનકો નામ ધર્માત્મા વિદેહઃ સત્યસાગરઃ
પુત્ર, એ રાજા તારો મોહ દૂર કરશે; ધર્મપ્રેમી અને સત્યના સાગર એવા વિદેહ જનકનું નામ છે.
તં ગત્વા નૃપતિં પુત્ર સન્દેહં સ્વં નિવર્તય । વર્ણાશ્રમાણાં ધર્માંસ્ત્વં પૃચ્છ પુત્ર યથાતથમ્
પુત્ર, તું એ રાજા પાસે જઈને તારા સંશય દૂર કર. વર્ણ અને આશ્રમના સાચા ધર્મો વિશે તું એમને પૂછ.
જીવન્મુક્તઃ સ રાજર્ષિર્બહ્મજ્ઞાનમતિઃ શુચિઃ । તથ્યવક્તાતિશાન્તશ્ચ યોગી યોગપ્રિયઃ સદા
એ રાજર્ષિ જીવતો મુક્ત છે, શુદ્ધ મનવાળો છે, બ્રહ્મજ્ઞાન ધરાવે છે; એ હંમેશાં સત્ય બોલે છે, અત્યંત શાંત છે અને યોગમાં સતત રત રહે છે.
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ । પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ શુકશ્ચારણિસમ્ભવઃ
સૂતજીએ કહ્યું: અમિત તેજસ્વી વ્યાસના વચન સાંભળીને, મહા તેજસ્વી અને આરણીમાંથી જન્મેલા શુકદેવે જવાબ આપ્યો.
દમ્ભોઽયં કિલ ધર્માત્મન્ભાતિ ચિત્તે મમાધુના । જીવન્મુક્તો વિદેહશ્ચ રાજ્યં શાસ્તિ મુદાન્વિતઃ
ધર્મપ્રેમી પિતા, હવે મને મનમાં એવું લાગે છે કે વિદેહ રાજા જીવતો મુક્ત કહેવાય છે, પણ એ આનંદથી રાજ્ય ચલાવે છે—આ તો દંભ જેવું લાગે છે.
વન્ધ્યાપુત્ર ઇવાભાતિ રાજાસૌ જનકઃ પિતઃ । કુર્વન્ રાજ્યં વિદેહઃ કિં સન્દેહોઽયં મમાદ્ભુતઃ
પિતા, એ જનક રાજા તો વાંઝિયાંના પુત્ર જેવો લાગે છે; વિદેહ રાજ્ય કરે છે—આ કેવી રીતે શક્ય છે? આ મારું સંશય તો અદ્દભુત છે.
દ્રષ્ટુમિચ્છામ્યહં ભૂપં વિદેહં નૃપસત્તમમ્ । કથં તિષ્ઠતિ સંસારે પદ્મપત્રમિવામ્ભસિ
હું એ ભુપતિ વિદેહને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠને, જોવા માંગું છું; એ સંસારમાં રહીને કેવી રીતે કમળના પાનની જેમ પાણીમાં અડગ રહે છે?
સન્દેહોઽયં મહાંસ્તાત વિદેહે પરિવર્તતે । મોક્ષઃ કિં વદતાં શ્રેષ્ઠ સૌગતાનામિવાપરઃ
પિતા, વિદેહ વિષે આ મોટું સંશય મને સતાવે છે: મુક્તિ શું બૌદ્ધો જેવી છે કે કંઈ જુદી છે?
કથં ભુક્તમભુક્તં સ્યાદકૃતં ચ કૃતં કથમ્ । વ્યવહારઃ કથં ત્યાજ્ય ઇન્દ્રિયાણાં મહામતે
મહાન બુદ્ધિશાળી, ખાધેલું ખાધું ન ગણાય અને ન કરેલું કરેલું કેવી રીતે ગણાય? ઇન્દ્રિયોના વ્યવહારને કેવી રીતે ત્યજી શકાય?
માતા પુત્રસ્તથા ભાર્યા ભગિની કુલટા તથા । ભેદાભેદઃ કથં ન સ્યાદ્યદ્યેતન્મુક્તતા કથમ્
માતા, પુત્ર, પત્ની, બહેન અને વેશ્યા—આ બધામાં ભેદ કે અભેદ કેવી રીતે ન રહે? જો એવું હોય તો મુક્તિ શું છે?
કટુ ક્ષારં તથા તીક્ષ્ણાં કષાયં મિષ્ટમેવ ચ । રસના યદિ જાનાતિ ભુંક્તે ભોગાનનુત્તમાન્
જ્યારે જીભ કડવું, ખારું, તીખું, કસેલું અને મીઠું જાણે છે, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ ભોગ માણે છે.
શીતોષ્ણુસુખદુઃખાદિપરિજ્ઞાનં યદા ભવેત્ । મુક્તતા કીદૃશી તાત સન્દેહોઽયં મમાદ્ભુતઃ
પિતા, ઠંડું, ગરમ, સુખ, દુઃખ વગેરેનું જ્ઞાન થાય ત્યારે એ કેવી મુક્તિ કહેવાય? આ મારું સંશય અદ્ભુત છે.
શત્રુમિત્રપરિજ્ઞાનં વૈરં પ્રીતિકરં સદા । વ્યવહારે પરે તિષ્ઠન્કથં ન કુરુતે નૃપઃ
શત્રુ-મિત્રની ઓળખ, દુશ્મની અને પ્રેમ હંમેશાં અનુભવાય છે, તો રાજા વ્યવહારમાં રહીને એમાં કેવી રીતે પ્રવૃત્ત થતો નથી?
ચૌરં વા તાપસં વાપિ સમાનં મન્યતે કથમ્ । અસમા યદિ બુદ્ધિઃ સ્યાન્મુક્તતા તર્હિ કીદૃશી
ચોર અને તપસ્વી બંનેને એક સમાન કેવી રીતે માનવી શકાય? જો સમજણ જ ન હોય, તો એ મુક્તિ કેવી રીતે કહેવાય?
દૃષ્ટપૂર્વો ન મે કશ્ચિજ્જીવન્મુક્તશ્ચ ભૂપતિઃ । શઙ્કેયં મહતી તાત ગૃહે મુક્તઃ કથં નૃપઃ
હું ક્યારેય કોઈને જીવતો મુક્ત અને રાજા બંને તરીકે જોયો નથી, રાજાધિરાજ. મને મોટો સંશય છે—રાજા ઘરેણાં રહીને મુક્ત કેવી રીતે રહી શકે?
દિદૃક્ષા મહતી જાતા શ્રુત્વા તં ભૂપતિં તથા । સન્દેહવિનિવૃત્ત્યર્થં ગચ્છામિ મિથિલાં પ્રતિ
એવા રાજાની વાત સાંભળી મને તેને જોવા માટે મોટી ઈચ્છા જાગી છે; મારો સંશય દૂર કરવા માટે હું મિથિલા જઇશ.
શુકસ્ય રાજમન્દિરપ્રવેશવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા પિતરં પુત્રઃ પાદયોઃ પતિતઃ શુકઃ । બદ્ધાઞ્જલિરુવાચેદં ગન્તુકામો મહામનાઃ
સૂતજી બોલ્યા: આમ કહીને પુત્ર શુકદેવજી પિતાના પગે પડી ગયા, હાથ જોડીને અને મનમાં વિદાય લેવાની ઈચ્છા સાથે એમણે કહ્યું: