કાર્ત્સ્ન્યેન સહ ભુઞ્જીત કાલં તં વત્સરં વિદુઃ । સંવત્સરં પરિવત્સરમિડાવત્સરમેવ ચ
જ્યારે તે બધું સંપૂર્ણ રીતે ભોગવે છે, ત્યારે એ સમયને વર્ષ કહેવામાં આવે છે; વર્ષ, પરિવત્સર, ઇદાવત્સર,
અનુવત્સરમિદ્વત્સરમિતિ પઞ્ચકમીરિતમ્ । ભાનોર્માન્દ્યશૈઘ્ર્યસમગતિભિઃ કાલવિત્તમૈઃ
અનુવત્સર અને ઇદ્વત્સર — આ રીતે પાંચનો સમૂહ કહેવાય છે; કાળને જાણનારા લોકો, ભાનુના ધીમા, ઝડપી અને સમ ગતિ પ્રમાણે.
એવં ભાનોર્ગતિઃ પ્રોક્તા ચન્દ્રાદીનાં નિબોધત । એવં ચન્દ્રોઽર્કરશ્મિભ્યો લક્ષયોજનમૂર્ધ્વતઃ
આ રીતે ભાનુની ગતિ જણાવવામાં આવી છે; હવે ચંદ્ર અને અન્ય લોકોની ગતિ સાંભળો. આ રીતે, ચંદ્ર અર્કની કિરણોથી એક લાખ યોજન ઉપર સ્થિત છે.
ઉપલભ્યમાનો મિત્રસ્ય સંવત્સરભુજિં ચ સઃ । પક્ષાભ્યાં ચૌષધીનાથો ભુઙ્ક્તે માસભુજિં ચ સઃ
દ્રશ્યમાન થતા, તે મીત્ર સાથે વર્ષ પણ ભોગવે છે; અને બે પક્ષ દ્વારા, તે ઔષધિઓને ભોગવે છે, તેમજ માસ દ્વારા પણ ભોગવે છે.
સપાદમાભ્યાં દિવસભુક્તિં પક્ષભુજિં ચરેત્ । એવં શીઘ્રગતિઃ સોમો ભુઙ્ક્તે નૂનં ભચક્રકમ્
એક ચોથા અને અડધા દ્વારા, તે દિવસો ભોગવે છે, અને પક્ષ દ્વારા પણ ભોગવે છે; આ રીતે, ઝડપી ગતિ ધરાવતો ચંદ્ર ચોક્કસ ભચક્રમાં આનંદ મેળવે છે.
પૂર્યમાણકલાભિશ્ચામરાણાં પ્રીતિમાવહન્ । ક્ષીયમાણકલાભિશ્ચ પિતૄણાં ચિત્તરઞ્જકઃ
જ્યારે ચંદ્રની કળાઓ વધે છે, ત્યારે તે દેવતાઓને આનંદ આપે છે; અને જ્યારે કળાઓ ઘટે છે, ત્યારે તે પિતૃઓને ખુશી આપે છે.
અહોરાત્રાણિ તન્વાનઃ પૂર્વાપરસુઘસ્રકૈઃ । સર્વજીવનિકાયસ્ય પ્રાણો જીવઃ સ એવ હિ
પહેલાં અને પછીની સુંદર માળાઓથી દિવસ-રાત વધારતો, એ જ સર્વ જીવોની પ્રાણશક્તિ, એ જ જીવ છે.
ભુઙ્ક્તે ચૈકૈકનક્ષત્રં મુહૂર્તત્રિંશતા વિભુઃ । સ એવ ષોડશકલઃ પુરુષોઽનાદિસત્તમઃ
મહાન ચંદ્ર દરેક નક્ષત્રને ત્રીસ મુહૂર્ત સુધી ભોગવે છે; એ જ સોળ કળાવાળો, અનાદિ અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે.
મનોમયોઽપ્યન્નમયોઽમૃતધામા સુધાકરઃ । દેવપિતૃમનુષ્યાદિસરીસૃપસવીરુધામ્
મન અને અન્નથી બનેલો, અમૃતનું નિવાસસ્થાન, ચંદ્ર એ અમૃતદાતા છે; દેવ, પિતૃ, મનુષ્ય, સાપ અને વૃક્ષોને.
પ્રાણાપ્યાયનશીલત્વાત્સ સર્વમય ઉચ્યતે । તતો ભચક્રં ભ્રમતિ યોજનાનાં ત્રિલક્ષતઃ
પ્રાણની પોષણશક્તિ ધરાવતો હોવાથી, તેને સર્વવ્યાપી કહેવાય છે; પછી ભચક્ર ત્રણ લાખ યોજનમાં ફરતું રહે છે.
મેરુપ્રદક્ષિણેનૈવ યોજિતં ચેશ્વરેણ તુ । અષ્ટાવિંશતિસંખ્યાનિ ગણિતાનિ સહાભિજિત્
મેરુ પર્વતની પરિક્રમાથી, તે ઈશ્વરે સ્થાપિત કર્યું છે; અભિજિત સાથે મળીને અઠ્ઠાવીસ ગણાય છે.
તતઃ શુક્રો દ્વિલક્ષેણ યોજનાનામથોપરિ । પુરઃ પશ્ચાત્સહૈવાસાવર્કસ્ય પરિવર્તતે
પછી શુક્ર એથી બે લાખ યોજન ઉપર છે; તે અર્ક સાથે આગળ-પાછળ ફરતો રહે છે.
શીઘ્રમન્દસમાનાભિર્ગતિભિર્વિચરન્વિભુઃ । લોકાનામનુકૂલોઽયં પ્રાયઃ પ્રોક્તઃ શુભાવહઃ
આ ગ્રહ, ક્યારેક ઝડપી અને ક્યારેક ધીમી ગતિથી ચાલે છે, અને સામાન્ય રીતે દુનિયાઓ માટે શુભ ફળ આપતો માનવામાં આવે છે.
વૃષ્ટિવિષ્ટમ્ભશમનો ભાર્ગવઃ સર્વદા મુને । શુક્રાદ્ બુધઃ સમાખ્યાતો યોજનાનાં દ્વિલક્ષતઃ
હે મુનિ, ભૃગુ ગ્રહ હંમેશા વાવાઝોડા અને દુષ્કાળ દૂર કરે છે; જ્યારે શુક્રથી બે લાખ યોજન દૂર હોય છે, ત્યારે તેને બુધ કહેવાય છે.
શીઘ્રમન્દસમાનાભિર્ગતિભિઃ શુક્રવત્સદા । યદાર્કાદ્વ્યતિરિચ્યેત સૌમ્યઃ પ્રાયેણ તત્ર તુ
બુધની ગતિ હંમેશા શુક્ર જેવી જ હોય છે; જ્યારે તે સૂર્યથી આગળ વધી જાય છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે એ અંતરે રહે છે.
અતિવાતાભ્રપાતાનાં વૃષ્ટ્યાદિભયસૂચકઃ । ઉપરિષ્ઠાત્તતો ભૌમો યોજનાનાં દ્વિલક્ષતઃ
અતિશય પવન, વાદળ પડવું અને વરસાદના ભયને દર્શાવતો મંગળ એ સ્થાનથી ઉપર, બે લાખ યોજન દૂર સ્થિત છે.
પક્ષૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ સોઽયં ભુઙ્ક્તે રાશીનથૈકશઃ । દ્વાદશાપિ ચ દેવર્ષે યદિ વક્રો ન જાયતે
મંગળ દરેક રાશિમાં ત્રણ પખવાડિયામાં વિહાર કરે છે; અને જો તે વક્ર ન થાય, તો એક પછી એક બધી બાર રાશિઓમાં ફરતો જાય છે.
પ્રાયેણાશુભકૃત્સોઽયં ગ્રહૌઘાનાં ચ સૂચકઃ । નતો દ્વિલક્ષમાનેન યોજનાનાં ચ ગીષ્પતિઃ
મંગળ સામાન્ય રીતે અશુભ માનવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમૂહમાં સંકેતરૂપ છે; તેના નીચે, બે લાખ યોજન દૂર, વાણીના સ્વામી સ્થિત છે.
એકૈકસ્મિન્નથો રાશૌ ભુઙ્ગે સંવત્સરં ચરન્ । યદિ વક્રો ભવેન્નૈવાનુકૂલો બ્રહ્મવાદિનામ્
વાણીના સ્વામી દરેક રાશિમાં એક વર્ષ વિતાવે છે; જો તે વક્ર ન થાય, તો બ્રહ્મજ્ઞ લોકો માટે અનુકૂળ નથી.
તતઃ શનૈશ્ચરો ઘોરો લક્ષદ્વયપરો મિતઃ । યોજનૈઃ સૂર્યપુત્રોઽયં ત્રિંશન્માસૈઃ પરિભ્રમન્
પછી શનિ આવે છે, જે ભયંકર છે; તે સૂર્યથી બે લાખ યોજન દૂર છે, અને ત્રીસ મહિનામાં પોતાની પરિભ્રમણ પૂર્ણ કરે છે.
એકૈકરાશૌ પર્યેતિ સર્વાન્ રાશીન્મહાગ્રહઃ । સર્વેષામશુભો મન્દઃ પ્રોક્તઃ કાલવિદાં વરૈઃ
આ મહાગ્રહ દરેક રાશિમાં એક પછી એક વિહાર કરે છે, અને સમયજ્ઞ મહાન લોકો દ્વારા બધા માટે અશુભ માનવામાં આવે છે.
તત ઉત્તરતઃ પ્રોક્તમેકાદશસુલક્ષકૈઃ । યોજનૈઃ પરિસંખ્યાતં સપ્તર્ષીણાં ચ મણ્ડલમ્
પછી, વધુ ઉત્તર તરફ, સાત ઋષિઓનું મંડળ છે, જે અગિયાર લાખ યોજનથી માપવામાં આવે છે.
ધ્રુવમણ્ડલસંસ્થાનવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ અથર્ષિમણ્ડલાદૂર્ધ્વં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ । લક્ષૈસ્ત્રયોદશમિતૈઃ પરમં વૈષ્ણવં પદમ્
સાત ઋષિઓના મંડળથી ઉપર, ત્રેવીસ લાખ યોજન દૂર, શ્રી વિષ્ણુનું પરમ ધામ સ્થિત છે.
મહાભાગવતઃ શ્રીમાન્ વર્તતે લોકવન્દિતઃ । ઔત્તાનપાદિરિન્દ્રેણ વહ્નિના કશ્યપેન ચ
ત્યાં મહાભાગવત, શ્રીમાન ધ્રુવ, જે દુનિયાઓ દ્વારા પૂજાય છે, ઉત્તાનપાદ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને કશ્યપ સાથે રહે છે.
ધર્મેણ સહ ચૈવાસ્તે સમકાલયુજા ધ્રુવઃ । બહુમાનં દક્ષિણતઃ કુર્વદ્ભિઃ પ્રેક્ષકૈઃ સદા
ધ્રુવ ધર્મ સાથે, જે સમાન વયના છે, ત્યાં રહે છે; દક્ષિણ તરફથી જોનારાઓ હંમેશા તેમને બહુ માન આપે છે.
આજીવ્યઃ કલ્પજીવિનામુપાસ્તે ભગવત્પદમ્ । જ્યોતિર્ગણાનાં સર્વેષાં ગ્રહનક્ષત્રભાદિનામ્
કલ્પ જેટલા સમય સુધી જીવતા લોકો માટે પૂજનીય એવા ધ્રુવ, ગ્રહો અને તારાઓના સમૂહ સાથે ભગવાનના પદની પૂજા કરે છે.
કાલેનાનિમિષેણાયં ભ્રામ્યતાં વ્યક્તરંહસા । અવષ્ટમ્ભસ્થાણુરિવ વિહિતશ્ચેશ્વરેણ સઃ
અનિમિષ અને ઝડપી સમયની ગતિથી બધા ગ્રહો ફરતા રહે છે, અને ધ્રુવ ભગવાન દ્વારા સ્થિર કરાયેલા સ્તંભની જેમ અડગ રહે છે.
ભાસતે ભાસયન્ભાસા સ્વીયયા દેવપૂજિતઃ । મેઢિસ્તમ્ભે યથા યુક્તાઃ પશવઃ કર્ષણાર્થકાઃ
ધ્રુવ પોતાની જ પ્રકાશથી ચમકે છે અને દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે; જેમ કે પશુઓને ખેડ માટે મધ્યના થંભે બાંધવામાં આવે છે, તેમ.
મણ્ડલાનિ ચરન્તીમે સવનત્રિતયેન ચ । એવં ગ્રહાદયઃ સર્વે ભગણાદ્યા યથાક્રમમ્
આ મંડળો ત્રણ પ્રકારના પવનથી ચાલે છે; એ જ રીતે, સૂર્યથી શરૂ કરીને બધા ગ્રહો અને પ્રકાશમય પદાર્થો પોતાના ક્રમમાં ફરતા રહે છે.
અન્તર્બહિર્વિભાગેન કાલચક્રે નિયોજિતાઃ । ધ્રુવમેવાવલમ્બ્યાશુ વાયુનોદીરિતાશ્ચ તે
આ બધા અંદર અને બહાર અલગ અલગ રીતે સમયના ચક્રમાં ગોઠવાયેલા છે; અને ધ્રુવને આધાર બનાવી, પવનથી ઝડપથી ચલાવવામાં આવે છે.