ગતિદ્વયં ચાવિરુદ્ધં સર્વત્રૈષ વિનિર્ણયઃ । સ એવ ભગવાનાદિપુરુષો લોકભાવનઃ
બે પ્રકારની ગતિઓ ક્યાંય વિરુદ્ધ નથી; એ જ સર્વત્રનો નિશ્ચય છે. એ જ ભગવાન, આદિ પુરુષ, જગતના સર્જનહાર છે.
નારાયણોઽખિલાધારો લોકાનાં સ્વસ્તયે ભ્રમન્ । કર્મશુદ્ધિનિમિત્તં તુ આત્માનં વૈ ત્રયીમયમ્
નારાયણ, જે સર્વનો આધાર છે, જગતના કલ્યાણ માટે ફરતા રહે છે; કર્મ શુદ્ધિ માટે એ પોતે ત્રણ વેદના સ્વરૂપ બની જાય છે.
કવિભિશ્ચૈવ વેદેન વિજિજ્ઞાસ્યોઽર્કધાભવત્ । ષટ્સુ ક્રમેણ ઋતુષુ વસન્તાદિષુ ચ સ્વયમ્
કવિઓ અને વેદ દ્વારા એ સૂર્યના તત્વ તરીકે ઓળખાય છે; છ ઋતુઓમાં, વસંતથી શરૂ કરીને, એ પોતે પ્રગટ થાય છે.
યથોપજોષમૃતુજાન્ ગુણાન્ વૈ વિદધાતિ ચ । તમેનં પુરુષાઃ સર્વે ત્રય્યા ચ વિદ્યયા સદા
ઋતુ પ્રમાણે એ ઋતુથી જન્મેલા ગુણો આપે છે; બધા લોકો એણે ત્રણ પ્રકારની જ્ઞાનથી હંમેશા ઓળખે છે.
વર્ણાશ્રમાચારપથા તથામ્નાતૈશ્ચ કર્મભિઃ । ઉચ્ચાવચૈઃ શ્રદ્ધયા ચ યોગાનાં ચ વિતાનકૈઃ
વર્ણ અને આશ્રમના નિયમિત માર્ગો, તેમજ શાસ્ત્રોમાં જણાવેલા વિવિધ કાર્યો, ઊંચા અને નીચા, શ્રદ્ધા સાથે અને યોગના વિવિધ ઉપાયોથી,
અઞ્જસા ચ યજન્તે યે શ્રેયો વિન્દન્તિ તે મતમ્ । અથૈષ આત્મા લોકાનાં દ્યાવાભૂમ્યન્તરેણ ચ
જે લોકો સીધા અને નિષ્કપટ રીતે પૂજા કરે છે, તેઓ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ પામે છે — એ જ મારું મત છે; અને આ આત્મા એ છે જે આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે તમામ લોકોમાં રહેલો છે.
કાલચક્રગતો ભુઙ્ક્તે માસાન્દ્વાદશરાશિભિઃ । સંવત્સરસ્યાવયવાન્માસઃ પક્ષદ્વયં દિવા
કાળના ચક્રમાં ફરતા, તે માસના બાર રાશિઓમાં આનંદ મેળવે છે; વર્ષના ભાગોમાં, એક માસમાં બે પક્ષ હોય છે, દિવસ
નક્તં ચેતિ સ પાદર્ક્ષદ્વયમિત્યુપદિશ્યતે । યાવતા ષષ્ઠમંશં સ ભુઞ્જીત ઋતુરુચ્યતે
અને રાત — આ રીતે, તેને બે પગ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે, દરેક પગમાં એક પક્ષ હોય છે; જે જેટલું છઠ્ઠું ભાગ ભોગવે છે, તેને ઋતુ કહેવામાં આવે છે.
સંવત્સરસ્યાવયવઃ કવિભિશ્ચોપવર્ણિતઃ । યાવતાર્ધેન ચાકાશવીથ્યાં પ્રચરતે રવિઃ
કવિઓ ઋતુને વર્ષના ભાગ તરીકે વર્ણવે છે; અને જેમ રવિ આકાશમાં પોતાની અડધી માર્ગ પર ચાલે છે,
તં પ્રાક્તના વર્ણયન્તિ અયનં મુનિપૂજિતાઃ । અથ યાવન્નભોમણ્ડલં સહ પ્રતિગચ્છતિ
મહાન ઋષિઓ તેને પૂર્વ આયન કહે છે; અને જેટલું તે આકાશમંડળમાં સાથે-સાથે જાય છે,
કાર્ત્સ્ન્યેન સહ ભુઞ્જીત કાલં તં વત્સરં વિદુઃ । સંવત્સરં પરિવત્સરમિડાવત્સરમેવ ચ
જ્યારે તે બધું સંપૂર્ણ રીતે ભોગવે છે, ત્યારે એ સમયને વર્ષ કહેવામાં આવે છે; વર્ષ, પરિવત્સર, ઇદાવત્સર,
અનુવત્સરમિદ્વત્સરમિતિ પઞ્ચકમીરિતમ્ । ભાનોર્માન્દ્યશૈઘ્ર્યસમગતિભિઃ કાલવિત્તમૈઃ
અનુવત્સર અને ઇદ્વત્સર — આ રીતે પાંચનો સમૂહ કહેવાય છે; કાળને જાણનારા લોકો, ભાનુના ધીમા, ઝડપી અને સમ ગતિ પ્રમાણે.
એવં ભાનોર્ગતિઃ પ્રોક્તા ચન્દ્રાદીનાં નિબોધત । એવં ચન્દ્રોઽર્કરશ્મિભ્યો લક્ષયોજનમૂર્ધ્વતઃ
આ રીતે ભાનુની ગતિ જણાવવામાં આવી છે; હવે ચંદ્ર અને અન્ય લોકોની ગતિ સાંભળો. આ રીતે, ચંદ્ર અર્કની કિરણોથી એક લાખ યોજન ઉપર સ્થિત છે.
ઉપલભ્યમાનો મિત્રસ્ય સંવત્સરભુજિં ચ સઃ । પક્ષાભ્યાં ચૌષધીનાથો ભુઙ્ક્તે માસભુજિં ચ સઃ
દ્રશ્યમાન થતા, તે મીત્ર સાથે વર્ષ પણ ભોગવે છે; અને બે પક્ષ દ્વારા, તે ઔષધિઓને ભોગવે છે, તેમજ માસ દ્વારા પણ ભોગવે છે.
સપાદમાભ્યાં દિવસભુક્તિં પક્ષભુજિં ચરેત્ । એવં શીઘ્રગતિઃ સોમો ભુઙ્ક્તે નૂનં ભચક્રકમ્
એક ચોથા અને અડધા દ્વારા, તે દિવસો ભોગવે છે, અને પક્ષ દ્વારા પણ ભોગવે છે; આ રીતે, ઝડપી ગતિ ધરાવતો ચંદ્ર ચોક્કસ ભચક્રમાં આનંદ મેળવે છે.
પૂર્યમાણકલાભિશ્ચામરાણાં પ્રીતિમાવહન્ । ક્ષીયમાણકલાભિશ્ચ પિતૄણાં ચિત્તરઞ્જકઃ
જ્યારે ચંદ્રની કળાઓ વધે છે, ત્યારે તે દેવતાઓને આનંદ આપે છે; અને જ્યારે કળાઓ ઘટે છે, ત્યારે તે પિતૃઓને ખુશી આપે છે.
અહોરાત્રાણિ તન્વાનઃ પૂર્વાપરસુઘસ્રકૈઃ । સર્વજીવનિકાયસ્ય પ્રાણો જીવઃ સ એવ હિ
પહેલાં અને પછીની સુંદર માળાઓથી દિવસ-રાત વધારતો, એ જ સર્વ જીવોની પ્રાણશક્તિ, એ જ જીવ છે.
ભુઙ્ક્તે ચૈકૈકનક્ષત્રં મુહૂર્તત્રિંશતા વિભુઃ । સ એવ ષોડશકલઃ પુરુષોઽનાદિસત્તમઃ
મહાન ચંદ્ર દરેક નક્ષત્રને ત્રીસ મુહૂર્ત સુધી ભોગવે છે; એ જ સોળ કળાવાળો, અનાદિ અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે.
મનોમયોઽપ્યન્નમયોઽમૃતધામા સુધાકરઃ । દેવપિતૃમનુષ્યાદિસરીસૃપસવીરુધામ્
મન અને અન્નથી બનેલો, અમૃતનું નિવાસસ્થાન, ચંદ્ર એ અમૃતદાતા છે; દેવ, પિતૃ, મનુષ્ય, સાપ અને વૃક્ષોને.
પ્રાણાપ્યાયનશીલત્વાત્સ સર્વમય ઉચ્યતે । તતો ભચક્રં ભ્રમતિ યોજનાનાં ત્રિલક્ષતઃ
પ્રાણની પોષણશક્તિ ધરાવતો હોવાથી, તેને સર્વવ્યાપી કહેવાય છે; પછી ભચક્ર ત્રણ લાખ યોજનમાં ફરતું રહે છે.
મેરુપ્રદક્ષિણેનૈવ યોજિતં ચેશ્વરેણ તુ । અષ્ટાવિંશતિસંખ્યાનિ ગણિતાનિ સહાભિજિત્
મેરુ પર્વતની પરિક્રમાથી, તે ઈશ્વરે સ્થાપિત કર્યું છે; અભિજિત સાથે મળીને અઠ્ઠાવીસ ગણાય છે.
તતઃ શુક્રો દ્વિલક્ષેણ યોજનાનામથોપરિ । પુરઃ પશ્ચાત્સહૈવાસાવર્કસ્ય પરિવર્તતે
પછી શુક્ર એથી બે લાખ યોજન ઉપર છે; તે અર્ક સાથે આગળ-પાછળ ફરતો રહે છે.
શીઘ્રમન્દસમાનાભિર્ગતિભિર્વિચરન્વિભુઃ । લોકાનામનુકૂલોઽયં પ્રાયઃ પ્રોક્તઃ શુભાવહઃ
આ ગ્રહ, ક્યારેક ઝડપી અને ક્યારેક ધીમી ગતિથી ચાલે છે, અને સામાન્ય રીતે દુનિયાઓ માટે શુભ ફળ આપતો માનવામાં આવે છે.
વૃષ્ટિવિષ્ટમ્ભશમનો ભાર્ગવઃ સર્વદા મુને । શુક્રાદ્ બુધઃ સમાખ્યાતો યોજનાનાં દ્વિલક્ષતઃ
હે મુનિ, ભૃગુ ગ્રહ હંમેશા વાવાઝોડા અને દુષ્કાળ દૂર કરે છે; જ્યારે શુક્રથી બે લાખ યોજન દૂર હોય છે, ત્યારે તેને બુધ કહેવાય છે.
શીઘ્રમન્દસમાનાભિર્ગતિભિઃ શુક્રવત્સદા । યદાર્કાદ્વ્યતિરિચ્યેત સૌમ્યઃ પ્રાયેણ તત્ર તુ
બુધની ગતિ હંમેશા શુક્ર જેવી જ હોય છે; જ્યારે તે સૂર્યથી આગળ વધી જાય છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે એ અંતરે રહે છે.
અતિવાતાભ્રપાતાનાં વૃષ્ટ્યાદિભયસૂચકઃ । ઉપરિષ્ઠાત્તતો ભૌમો યોજનાનાં દ્વિલક્ષતઃ
અતિશય પવન, વાદળ પડવું અને વરસાદના ભયને દર્શાવતો મંગળ એ સ્થાનથી ઉપર, બે લાખ યોજન દૂર સ્થિત છે.
પક્ષૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ સોઽયં ભુઙ્ક્તે રાશીનથૈકશઃ । દ્વાદશાપિ ચ દેવર્ષે યદિ વક્રો ન જાયતે
મંગળ દરેક રાશિમાં ત્રણ પખવાડિયામાં વિહાર કરે છે; અને જો તે વક્ર ન થાય, તો એક પછી એક બધી બાર રાશિઓમાં ફરતો જાય છે.
પ્રાયેણાશુભકૃત્સોઽયં ગ્રહૌઘાનાં ચ સૂચકઃ । નતો દ્વિલક્ષમાનેન યોજનાનાં ચ ગીષ્પતિઃ
મંગળ સામાન્ય રીતે અશુભ માનવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમૂહમાં સંકેતરૂપ છે; તેના નીચે, બે લાખ યોજન દૂર, વાણીના સ્વામી સ્થિત છે.
એકૈકસ્મિન્નથો રાશૌ ભુઙ્ગે સંવત્સરં ચરન્ । યદિ વક્રો ભવેન્નૈવાનુકૂલો બ્રહ્મવાદિનામ્
વાણીના સ્વામી દરેક રાશિમાં એક વર્ષ વિતાવે છે; જો તે વક્ર ન થાય, તો બ્રહ્મજ્ઞ લોકો માટે અનુકૂળ નથી.
તતઃ શનૈશ્ચરો ઘોરો લક્ષદ્વયપરો મિતઃ । યોજનૈઃ સૂર્યપુત્રોઽયં ત્રિંશન્માસૈઃ પરિભ્રમન્
પછી શનિ આવે છે, જે ભયંકર છે; તે સૂર્યથી બે લાખ યોજન દૂર છે, અને ત્રીસ મહિનામાં પોતાની પરિભ્રમણ પૂર્ણ કરે છે.