કર્ષણં પાશયોર્વાયુબદ્ધયો રોહણં સ્મૃતમ્ । તદાભ્યન્તરગાન્મણ્ડલાદ્રથસ્ય ગતેર્ભવેત્
પાશોનું પવનથી ખેંચવું એ ચઢાવ કહેવાય છે; ત્યારે રથની ગતિ અંદરના મંડળમાં થાય છે.
માન્દ્યં દિવસવૃદ્ધિશ્ચ જાયતે સુરસત્તમ । રાત્રિહ્રાસશ્ચ ભવતિ સૌમ્યાયનક્રમો હ્યયમ્
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે ધીમી ગતિ અને દિવસની વૃદ્ધિ થાય છે; રાતની ઘટ પણ થાય છે—આ ઉત્તર દિશાનો ક્રમ છે.
દક્ષિણાયનકે પાશે પ્રેરણાદવરોહણમ્ । બહિર્મણ્ડલવેશેન ગતિશૈઘ્ર્યં તદા ભવેત્
દક્ષિણ દિશામાં પાશ દ્વારા ઉતાર થાય છે; પછી બહારના મંડળના કારણે ગતિ ઝડપથી થાય છે.
તદા દિનાલ્પતા રાત્રિવૃદ્ધિશ્ચ પરિકીર્તિતા । વૈષુવે પાશસામ્યાત્તુ સમાવસ્થાનતો રવેઃ
ત્યારે દિવસ ટૂંકો થાય છે અને રાતની વૃદ્ધિ થાય છે; વૈષ્ણવ સંધિ સમયે, પાશોની સમતા કારણે સૂર્ય સમતોલ સ્થિતિમાં રહે છે.
મધ્યમણ્ડલવેશશ્ચ સામ્યં રાત્રિદિનાદિકે । આકૃષ્યેતે યદા તૌ તુ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતૌ
મધ્યમ મંડળની રચનાથી દિવસ અને રાતમાં સમાનતા રહે છે; જ્યારે બંને ધ્રુવ દ્વારા ખેંચાઈ અને સ્થિર થાય છે.
તદાભ્યન્તરતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ ચ । ધ્રુવેણ મુચ્યમાનેન પુના રશ્મિયુગેન તુ
ત્યારે સૂર્ય અંદરથી મંડળો સાથે ફરે છે; ધ્રુવથી મુક્ત થયા પછી, ફરી રશ્મિ-યુક્તિથી ગતિ કરે છે.
તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ ચ । તસ્મિન્મેરૌ પૂર્વભાગે પુર્યૈન્દ્રી દેવધાનિકા
એ જ રીતે, સૂર્ય બહારથી મંડળો સાથે ફરે છે; મેરુના પૂર્વ ભાગમાં પુર્યૈન્દ્રી નામની દેવોની વસાહત છે.
દક્ષિણે વૈ સંયમની નામ યામ્યા મહાપુરી । પશ્ચાન્નિમ્લોચની નામ વારુણી વૈ મહાપુરી
દક્ષિણમાં યામ્યાની સંયમની નામની મહાપુરી છે; પશ્ચિમમાં નિમ્લોચની નામની મહાપુરી છે, જે વરુણનું નિવાસસ્થાન છે.
તદુત્તરે પુરી સૌમ્યા પ્રોક્તા નામ વિભાવરી । ઐન્દ્રપુર્યાં રવેઃ પ્રોક્ત ઉદયો બ્રહ્મવાદિભિઃ
પછી ત્યાં એક શાંત અને સુંદર નગર છે, જેને 'વિભાવરી' કહેવામાં આવે છે. ઇન્દ્રની નગરીમાં, બ્રહ્મજ્ઞ લોકો કહે છે કે, ત્યાં સૂર્યનો ઉદય થાય છે.
સંયમન્યાં ચ મધ્યાહ્ને નિમ્લોચન્યાં નિમીલનમ્ । વિભાવર્યાં નિશીથઃ સ્યાત્તિગ્માંશોઃ સુરપૂજિતઃ
સંયમની નગરીમાં મધ્યાહ્ન થાય છે; નિમ્લોચનીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; વિભાવરીમાં અર્ધરાત્રિ થાય છે, ત્યારે તેજસ્વી સૂર્ય દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે.
પ્રવૃત્તેશ્ચ નિમિત્તાનિ ભૂતાનાં તાનિ સર્વશઃ । મેરોશ્ચતુર્દિશં ભાનોઃ કીર્તિતાનિ મયા મુને
મહાન ઋષિ, મેં મેરુની ચાર દિશાઓમાં સૂર્યના સંદર્ભમાં જીવોના ચાલ-ચલનનાં બધા શાકુન (અપશકુન) વર્ણવી દીધાં છે.
મેરુસ્થાનાં સદા મધ્યં ગત એવ વિભાતિ હિ । સવ્યં ગચ્છન્દક્ષિણેન કરોતિ સ્વર્ણપર્વતમ્
મેરુનું મધ્યસ્થાન હંમેશા મધ્યમાં જ દેખાય છે; સૂર્ય જમણી તરફ જાય ત્યારે તે સોનાની પર્વતને દક્ષિણ બાજુમાં રાખે છે.
ઉદયાસ્તમયે ચૈવ સર્વકાલં તુ સમ્મુખે । દિશાસ્વશેષાસુ તથા સુરર્ષે વિદિશાસુ ચ
સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, અને દરેક સમયે, સૂર્ય સીધો સામે દેખાય છે; એ જ રીતે, બાકી દિશાઓ અને વચ્ચેની દિશાઓમાં પણ, દેવઋષિ.
યૈર્યત્ર દૃશ્યતે ભાસ્વાન્સ તેષામુદયઃ સ્મૃતઃ । તિરોભાવં ચ યત્રૈતિ તત્રૈવાસ્તમનં રવેઃ
જે જગ્યાએ લોકો સૂર્યને જુએ છે, એ જ જગ્યા સૂર્યોદય કહેવાય છે; અને જ્યાં તે અદૃશ્ય થાય છે, એ જ સૂર્યાસ્ત કહેવાય છે.
નૈવાસ્તમનમર્કસ્ય નોદયઃ સર્વદા સતઃ । ઉદયાસ્તમનાખ્યં હિ દર્શનાદર્શનં રવેઃ
સૂર્ય, જે હંમેશા છે, તેનું ખરેખર ન તો સૂર્યાસ્ત છે, ન તો સૂર્યોદય; સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત કહેવાતા છે, એ તો માત્ર દેખાવ અને અદૃશ્ય થવું છે.
શક્રાદીનાં પુરે તિષ્ઠન્સ્પૃશત્યેષ પુરત્રયમ્ । વિકર્ણૌ દ્વૌ વિકર્ણસ્થસ્ત્રીન્કોણાન્દ્વે પુરે તથા
ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવોની નગરોમાં રહીને, સૂર્ય ત્રણ નગરોને સ્પર્શે છે; વિકર્ણીમાં બે ખૂણાં, અને બે નગરોમાં ત્રણ ખૂણાં સ્પર્શે છે.
સર્વેષાં દ્વીપવર્ષાણાં મેરુરુત્તરતઃ સ્થિતઃ । યૈર્યત્ર દૃશ્યતે ભાનુઃ સૈવ પ્રાચીતિ ચોચ્યતે
મેરુ બધા દ્વીપ અને પ્રદેશોના ઉત્તર તરફ સ્થિત છે; જ્યાં લોકો સૂર્યને જુએ છે, એ જ પૂર્વ દિશા કહેવાય છે.
તદ્વામભાગતો મેરુર્વર્તતેતિ વિનિર્ણયઃ । યદિ ચૈન્દ્ર્યાઃ પ્રચલતે ઘટિકા દશપઞ્ચભિઃ
મેરુ એ બાજુએ ડાબી બાજુમાં છે, એવું નિશ્ચય થાય છે; અને જો ઇન્દ્રની નગરીમાંથી ઘડિયાળ પંદર એકમ આગળ વધે,
યામ્યાં તદા યોજનાનાં સપાદં કોટિયુગ્મકમ્ । સાર્ધદ્વાદશલક્ષાણિ પઞ્ચનેત્રસહસ્રકમ્
ત્યારે દક્ષિણ દિશામાં, સૂર્ય એક કરોડ અને પોણા કરોડ યોજન, સાથે બાર લાખ અને પાંચ હજાર યોજન ચાલે છે.
પ્રક્રામતિ સહસ્રાંશુઃ કાલમાર્ગપ્રદર્શકઃ । એવં તતો વારુણીં ચ સૌમ્યામૈન્દ્રીં સહસ્રદૃક્
હજારો કિરણોવાળો સૂર્ય, જે સમયનો માર્ગ બતાવે છે, એ રીતે આગળ વધે છે; આ રીતે, તે વારુણી, સૌમ્ય અને ઐન્દ્ર નગરોમાં જાય છે.
પર્યેતિ કાલચક્રાત્મા દ્યુમણિઃ કાલબુદ્ધયે । તથા ચાન્યે ગ્રહાઃ સોમાદયો યે દિગ્વિચારિણઃ
પ્રભા-મય સૂર્ય, જે સમયના ચક્રરૂપ છે, સમયની સમજ માટે ચાલે છે; એ જ રીતે, ચંદ્રથી શરૂ કરીને બીજા ગ્રહો, દિશાઓમાં ફરતા રહે છે.
નક્ષત્રૈઃ સહ ચોદ્યન્તિ સહ ચાસ્તં વ્રજન્તિ તે । એવં મુહૂર્તેન રથો ભાનોરષ્ટશતાધિકમ્
તેઓ નક્ષત્રો સાથે ઉદયે છે અને સાથે જ અસ્ત જાય છે; આમ, એક મુહૂર્તમાં, સૂર્યનો રથ આઠસો યોજનથી વધુ ચાલે છે.
યોજનાનાં ચતુસ્ત્રિંશલ્લક્ષાણિ ભ્રમતિ પ્રભુઃ । ત્રયીમયશ્ચતુર્દિક્ષુ પુરીષુ ચ સમીરણાત્
પ્રભુ ત્રણ લાખ બીસ હજાર યોજન ચાલે છે; જે ત્રણ વેદોથી બનેલો છે, ચાર દિશાઓ અને નગરોમાં, પવન દ્વારા.
પ્રવહાખ્યાત્સદા કાલચક્રં પર્યેતિ ભાનુમાન્ । યસ્ય ચક્રં રથસ્યૈકં દ્વાદશારં ત્રિનાભિકમ્
પ્રવાહ નામના પવનથી, સૂર્ય હંમેશા સમયના ચક્રમાં ફરતો રહે છે; તેના રથમાં એક ચક્ર છે, જેમાં બાર કાંડા અને ત્રણ નાભિ છે.
ષણ્નેમિ કવયસ્તં ચ વત્સરાત્મકમૂચિરે । મેરુમૂર્ધનિ તસ્યાક્ષો માનસોત્તરપર્વતે
વિદ્વાનો કહે છે કે, તેના છ કાંડા વર્ષના છે; તેનો ધૂરી મેરુના શિખર પર, માનસોત્તર પર્વત પર છે.
કૃતેતરવિભાગો યઃ પ્રોતં તત્ર રથાઙ્ગકમ્ । તૈલકારકયન્ત્રેણ ચક્રસામ્યં પરિભ્રમન્
બીજા ભાગોની વહેંચણી ત્યાં નિશ્ચિત છે, અને રથનું અંગ ત્યાં જ જોડાયેલું છે; તે તેલના યંત્રની જેમ સમતોલ રીતે ફરતું રહે છે.
માનસોત્તરનામ્નીહ ગિરૌ પર્યેતિ ચાંશુમાન્ । તસ્મિન્નક્ષે કૃતં મૂલં દ્વિતીયોઽક્ષો ધ્રુવે કૃતઃ
માનસોત્તર નામના પર્વત પર તેજસ્વી સૂર્ય ફરતો રહે છે; એ નક્ષત્રમાં પ્રથમ ધરી સ્થિર છે અને બીજી ધરી ધ્રુવ પર રાખવામાં આવી છે.
તુર્યમાનેન તૈલસ્ય યન્ત્રાક્ષવદિતીરિતઃ । કૃતોપરિતનો ભાગઃ સૂર્યસ્ય જગતાં પતેઃ
મશીનના ચોથી માપના તેલની જેમ, સૂર્ય ભગવાનના ઉપરના ભાગને પણ એ રીતે વર્ણવામાં આવ્યો છે.
રથનીડસ્તુ ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષયોજનમાયતઃ । તત્તુર્યભાગતઃ સોઽયં પરિણાહેન કીર્તિતઃ
રથની પાટી છત્રીસ લાખ યોજન લાંબી છે; એ ચોથી ભાગ છે, જે પરિઘ પ્રમાણે ગણવામાં આવ્યો છે.
તાવાનર્કરથસ્યાત્ર યુગસ્તસ્મિન્હયાઃ શુભાઃ । સપ્તચ્છન્દોઽભિધાનાશ્ચ સૂરસૂતેન યોજિતાઃ
સૂર્યના રથનું યૂગ એટલું જ વિશાળ છે; તેમાં સાત શુભ ઘોડા જોડાયેલા છે, જે સાત છંદના નામે ઓળખાય છે અને સૂર્યના રથચાલક દ્વારા જોડવામાં આવ્યા છે.