ઘૃતપૃષ્ઠો નામ યસ્ય વિભાતિ કિલ નાયકઃ । પ્રિયવ્રતાત્મજઃ શ્રીમાન્ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ
આ દ્વીપનો મહાન શાસક ઘૃતપૃષ્ઠ છે, જે પ્રિયવ્રતનો પુત્ર અને બધા લોકોએ પૂજ્ય છે.
સ્વદ્વીપં તુ વિભજ્યૈવ સપ્તધા સ્વાત્મજાન્દદૌ । પુત્રનામસુ વર્ષેષુ વર્ષપાન્સન્નિવેશયન્
તેણે પોતાનો દ્વીપ સાત ભાગમાં વહેંચી પોતાના પુત્રોને આપ્યો અને દરેક પ્રદેશમાં તેમને શાસક બનાવ્યા.
સ્વયં ભગવતસ્તસ્ય શરણં સઞ્જગામ હ । આમો મધુરુહશ્ચૈવ મેઘપૃષ્ઠઃ સુધામકઃ
પછી એ સ્વયં ભગવાનના શરણમાં ગયો; પુત્રોના નામ આમ, મધુરુહ, મેઘપૃષ્ઠ, સુધામક છે.
ભ્રાજિષ્ઠો લોહિતાર્ણશ્ચ વનસ્પતિરિતીવ ચ । નગા નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ વિખ્યાતા ભુવિ સર્વતઃ
ભ્રાજિષ્ઠ, લોહિતાર્ણ અને વનસ્પતિ – આ પણ પુત્રો છે; અને ત્યાં સાત પ્રસિદ્ધ પર્વતો અને નદીઓ છે.
શુક્લો વૈ વર્ધમાનશ્ચ ભોજનશ્ચોપબર્હણઃ । નન્દશ્ચ નન્દનઃ સર્વતોભદ્ર ઇતિ કીર્તિતાઃ
આ પર્વતોના નામ છે: શુક્લ, વર્ધમાન, ભોજન, ઉપબર્હણ, નંદ, નંદન અને સર્વતોભદ્ર.
અભયા અમૃતૌઘા ચાર્યકા તીર્થવતીતિ ચ । વૃત્તિરૂપવતી શુક્લા પવિત્રવતિકા તથા
નદીઓના નામ છે: અભયા, અમૃતૌઘા, આર્યકા, તીર્થવતી, વૃત્તિરૂપવતી, શુક્લા અને પવિત્રવતિકા.
એતાસામુદકં પુણ્યં ચાતુર્વર્ણ્યેન પીયતે । પુરુષઋષભૌ તદ્વદ્ દ્રવિણાખ્યશ્ચ દેવકઃ
આ પવિત્ર પાણી ચાર વર્ણના લોકો પીવે છે; એ જ રીતે, બે શ્રેષ્ઠ પુરુષો અને દ્રવિણ નામે દેવક પણ એમાં સામેલ છે.
એતે ચતુર્વર્ણજાતાઃ પુરુષા નિવસન્તિ હિ । તત્રત્યાઃ પુરુષા આપોમયં દેવમપાં પતિમ્
આ ચાર વર્ણમાંથી જન્મેલા પુરુષો ત્યાં વસે છે; ત્યાંના લોકો પાણીથી બનેલા અને પાણીના સ્વામી એવા દેવતાની ઉપાસના કરે છે.
પૂર્ણેનાઞ્જલિના ભક્ત્યા યજન્તે વિવિધક્રિયાઃ । આપઃ પુરુષવીર્યાઃ સ્થ પુનન્તીર્ભૂર્ભુવઃ સ્વરઃ
તેઓ પૂર્ણ અંજલિથી અને ભક્તિપૂર્વક વિવિધ વિધિઓ કરે છે; એ પાણી પુરુષોની શક્તિથી ભરપૂર છે અને ભૂમિ, આકાશ તથા સ્વર્ગને પવિત્ર કરે છે.
તા નઃ પુનીતામીવઘ્નીઃ સ્પૃશતામાત્મના ભુવઃ । ઇતિ મન્ત્રજપાન્તે ચ સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ
એ પાણી અમને પવિત્ર કરે, પાપ દૂર કરે અને પોતાના સ્વરૂપથી ધરતીને સ્પર્શે — આવા મંત્ર જપના અંતે તેઓ વિવિધ સ્તુતિઓથી પ્રાર્થના કરે છે.
એવં પરસ્તાત્ક્ષીરોદાત્પરિતશ્ચોપવેશિતઃ । દ્વાત્રિંશલ્લક્ષસંખ્યાકયોજનાયામમાશ્રિતઃ
આ રીતે, ક્ષીરસાગરથી આગળ, ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો, બત્રીસ લાખ યોજન લંબાઈ ધરાવતો પ્રદેશ આવેલો છે.
સ્વમાનેન ચ દ્વીપોઽયં દધિમણ્ડોદકેન ચ । શાકદ્વીપો વિશિષ્ટોઽયં યસ્મિચ્છાકો મહીરુહઃ
પોતાના માપ અને દહીંના પાણીથી આ દ્વીપ વિશિષ્ટ છે, જેને શાકદ્વીપ કહે છે, જ્યાં શાક વૃક્ષ મહાન વૃક્ષ તરીકે ઓળખાય છે.
સ્વક્ષેત્રવ્યપદેશસ્ય કારણં સ હિ નારદ । પ્રૈયવ્રતોઽધિપસ્તસ્ય મેધાતિથિરિતિ સ્મૃતઃ
હે નારદ, એના પ્રદેશનું નામ એ કારણથી પડ્યું છે; એનું રાજપદ પ્રૈયવ્રત પાસે હતું, જેને મেধાતિથિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
વિભજ્ય સપ્ત વર્ષાણિ પુત્રનામાનિ તેષુ ચ । સપ્ત પુત્રાન્નિજાન્ સ્થાપ્ય સ્વયં યોગગતિં ગતઃ
તેમણે એ પ્રદેશને સાત ભાગમાં વહેંચી, પોતાના સાત પુત્રોના નામ આપ્યા અને એ પુત્રોને ત્યાં સ્થાપી, પોતે યોગમાર્ગે પ્રવૃત્ત થયા.
પુરોજવો મનઃપૂર્વજવોઽથ પવમાનકઃ । ધૂમ્રાનીકશ્ચિત્રરેફો બહુરૂપોઽથ વિશ્વધૃક્
પુરોજવ, મનઃપૂર્વજવ, પછી પવમાનક; ધૂમ્રાનિક, ચિત્રરેફ, બહુરૂપ અને વિશ્વધૃત.
મર્યાદાગિરયઃ સપ્ત નદ્યઃ સપ્તૈવ કીર્તિતાઃ । ઈશાન ઊરુશૃઙ્ગોઽથ બલભદ્રઃ શતકેશરઃ
સાત સીમા પર્વતો અને સાત નદીઓનું વર્ણન છે: ઈશાન, ઊરુશૃંગ, પછી બલભદ્ર, શતકેશર.
સહસ્રસ્રોતકો દેવપાલોઽપ્યન્તે મહાશનઃ । એતેઽદ્રયઃ સપ્ત ચોક્તાઃ સરિન્નામાનિ સપ્ત ચ
સહસ્રસ્રોતક, દેવપાલ અને અંતે મહાશન; આ સાત પર્વતો અને સાત નદીઓના નામ કહેવામાં આવ્યા છે.
અનઘા પ્રથમાઽઽયુર્દા ઉભયસ્પૃષ્ટિરેવ ચ । અપરાજિતા પઞ્ચપદી સહસ્રશ્રુતિરેવ ચ
અનઘા પ્રથમ છે, આયુષ્ય આપનારી, ઉભયસ્પૃષ્ટિ પણ; અપરાજિતા, પંચપદી અને સહસ્રશ્રુતિ પણ છે.
તતો નિજધૃતિશ્ચોક્તાઃ સપ્ત નદ્યો મહોજ્જ્વલાઃ । તદ્વર્ષપુરુષાઃ સર્વે સત્યવ્રતક્રતુવ્રતૌ
પછી તેમના પોતાના નામવાળી સાત મહાપ્રભા નદીઓ છે; એ પ્રદેશના બધા પુરુષો સત્યવ્રત અને યજ્ઞમાં નિષ્ઠાવાન છે.
દાનવ્રતાનુવ્રતૌ ચ ચતુર્વર્ણા ઉદીરિતાઃ । ભગવન્તં પ્રાણવાયું પ્રાણાયામેન સંયુતાઃ
તેઓ દાન અને વ્રત palan કરે છે, ચાર વર્ણના લોકોનું વર્ણન થયેલું છે; પ્રાણાયામથી યુક્ત થઈ, તેઓ પ્રાણરૂપ ભગવાનની ઉપાસના કરે છે.
યજન્તિ નિર્ધૂતરજસ્તમસઃ પરમં હરિમ્ । અન્તઃ પ્રવિશ્ય ભૂતાનિ યો બિભર્ત્યાત્મકેતુભિઃ
તેઓ રજ અને તમસથી રહિત પરમ હરિની ઉપાસના કરે છે, જે સર્વ જીવોમાં પ્રવેશી પોતાના તેજથી તેમને ધારે છે.
અન્તર્યામીશ્વરઃ સાક્ષાત્પાતુ નો યદ્વશે ઇદમ્ । પરસ્તાદ્દધિમણ્ડોદાત્તતસ્તુ બહુવિસ્તરઃ
અંતર્યામી ભગવાન, જેના વશે આ બધું છે, તે અમારો રક્ષણ કરે; દહીંના પાણીની બહાર વિશાળ વિસ્તાર છે.
પુષ્કરદ્વીપનામાયં શાકદ્વીપદ્વિસંગુણઃ । સ્વસમાનેન સ્વાદૂદકેનાયં પરિવેષ્ટિતઃ
આને પુષ્કરદ્વીપ કહે છે, જે શાકદ્વીપ કરતાં સર્વ રીતે શ્રેષ્ઠ છે; પોતાનાં માપ અને મીઠા પાણીથી ઘેરાયેલો છે.
યત્રાસ્તે પુષ્કરં ભ્રાજદગ્નિચૂડાનિભાનિ ચ । પત્રાણિ વિશદાનીહ સ્વર્ણપત્રાયુતાયુતમ્
અહીં તેજસ્વી પુષ્કર વૃક્ષ છે અને અગ્નિની જ્યોત જેવી પાંદડીઓ છે; અહીંની પાંદડીઓ ઉજળી અને અસંખ્ય સોનાની પાંદડીઓથી શોભાયમાન છે.
શ્રીમદ્ભગવતશ્ચેદમાસનં પરમેષ્ઠિનઃ । કલ્પિતં લોકગુરુણા સર્વલોકસિસૃક્ષયા
આ પરમેશ્વરના પવિત્ર આસનને સર્વલોકોના ગુરુએ, સર્વ જીવોની રચના કરવાની ઈચ્છાથી સ્થાપિત કર્યું હતું.
તદ્દ્વીપ એક એવાયં માનસોત્તરનામકઃ । અર્વાચીનપરાચીનવર્ષયોરવધિર્ગિરિઃ
એ દ્વીપનું નામ માત્ર એક જ છે – માનસોત્તર; પૂર્વ અને પશ્ચિમ પ્રદેશોની સીમા એક પર્વતથી નિર્ધારિત છે.
ઉચ્છ્રાયાયામયોઃ સંખ્યાયુતયોજનસમ્મિતા । યત્ર દિક્ષુ ચ ચત્વારિ ચતસૃષુ પુરાણિ હ
એ પર્વતની ઊંચાઈ અને પહોળાઈ બંને દસ હજાર યોજન જેટલી છે; ચાર દિશાઓમાં ચાર પ્રાચીન નગરો વસેલા છે.
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં યદુપર્યર્કનિર્ગમઃ । મેરું પ્રદક્ષિણીકુર્વન્ ભાનુઃ પર્યેતિ યત્ર હિ
ત્યાં, ઇન્દ્ર અને અન્ય લોકપાલોના લોકોથી ઉપર જઈને, સૂર્ય મેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે.
સંવત્સરાત્મકં ચક્રં દેવાહોરાત્રતો ભ્રમન્ । પ્રૈયવ્રતોઽધિપો વીતિહોત્રઃ સ્વાત્મજકદ્વયમ્
દેવતાઓ માટેનો દિવસ-રાતનો વર્ષરૂપ ચક્ર સતત ફરતું રહે છે; પ્રિયવ્રત એ પ્રદેશના રાજા છે, અને વિતીહોત્ર તથા તેના બે પુત્રો પણ છે.
વર્ષદ્વયે પરિસ્થાપ્ય વર્ષનામધરં ક્રમાત્ । રમણો ધાતકિશ્ચૈવ તત્તદ્વર્ષપતી ઉભૌ
એણે બે પ્રદેશો સ્થાપ્યા અને ક્રમશઃ તેમને નામ આપ્યા; રમણ અને ધાતકી બંને તેમના-તેના પ્રદેશના શાસક છે.