તન્નઃ પ્રભો ત્વં કુકલેવરાર્પિતાં ત્વં માયયાહં મમતામધોક્ષજ । ભિન્દ્યામ યેનાશુ વયં સુદુર્ભિદાં વિધેહિ યોગં ત્વયિ નઃ સ્વભાવજમ્
હે પ્રભુ, આ દુષ્ટ દેહમાં મમત્વ બાંધનાર હું છું અને એ મમત્વ તારી માયાથી જ છે. હે અધોક્ષજ, તું જ આ દુર્ભેદ્ય બંધન તોડી નાખ. અમને એવો યોગ આપ, જે સ્વભાવથી તારી સાથે જોડાય છે.
એવં સ્તૌતિ સદા દેવં નારાયણમનામયમ્ । નારદો મુનિશાર્દૂલઃ પ્રજ્ઞાતાખિલસારદૃક્
એ રીતે, સર્વ તત્વોને જાણનારા મહર્ષિ નારદ સદા નિર્દોષ શ્રીનારાયણ ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે.
અસ્મિન્ વૈ ભારતે વર્ષે સરિચ્છૈલાસ્તુ સન્તિ હિ । તાન્પ્રવક્ષ્યામિ દેવર્ષે શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ
આ ભારતવર્ષમાં અનેક નદીઓ અને પર્વતો છે. હે દેવર્ષિ, હવે હું તને એનું વર્ણન કરું છું, તું એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ.
મલયો મઙ્ગલપ્રસ્થો મૈનાકશ્ચ ત્રિકૂટકઃ । ઋષભઃ કૂટકઃ કોલ્લઃ સહ્યો દેવગિરિસ્તથા
મલય, મંગલપ્રસ્થ, મૈનાક, ત્રિકૂટ, ઋષભ, કૂટક, કોલ્લ, સહ્ય અને દેવગિરિ – આ બધા પર્વતો છે.
ઋષ્યમૂકશ્ચ શ્રીશૈલો વ્યઙ્કટાદ્રિર્મહેન્દ્રકઃ । વારિધારશ્ચ વિન્ધ્યશ્ચ મુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ
ઋષ્યમૂક, શ્રીશૈલ, વ્યંકટાદ્રિ, મહેન્દ્ર, વારિધારા, વિંધ્ય, મુક્તિમાન અને ઋક્ષપર્વત—આ બધા પવિત્ર પર્વતો છે.
પારિયાત્રસ્તથા દ્રોણશ્ચિત્રકૂટગિરિસ્તથા । ગોવર્ધનો રૈવતકઃ કકુભો નીલપર્વતઃ
પારિયાત્ર, દ્રોણ, ચિત્રકૂટ, ગોવર્ધન, રૈવતક, કકુભ અને નીલપર્વત—આ પણ મહાન પર્વતો છે.
ગૌરમુખશ્ચેન્દ્રકીલો ગિરિઃ કામગિરિસ્તથા । એતે ચાન્યેઽપ્યસંખ્યાતા ગિરયો બહુપુણ્યદાઃ
ગૌરમુખ, ઇન્દ્રકીલ અને કામગિરિ—આ ઉપરાંત અનગણિત બીજા પણ અનેક પર્વતો છે, જે બહુ પુણ્ય આપનારા છે.
એતદુત્પન્નસરિતઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ । પાનાવગાહનસ્નાનદર્શનોત્કીર્તનૈરપિ
આ પર્વતોમાંથી સૈંકડો અને હજારો નદીઓ ઉદ્ભવે છે, જેમનું પાણી પીવાથી, તેમાં સ્નાન કે ડૂબકી લગાવવાથી, દર્શન કે સ્તુતિથી પણ લાભ થાય છે.
નાશયન્તિ ચ પાપાનિ ત્રિવિધાનિ શરીરિણામ્ । તામ્રપર્ણી ચન્દ્રવશા કૃતમાલા વટોદકા
આ નદીઓ શરીરધારીઓના ત્રણ પ્રકારના પાપો નાશ કરે છે. જેમ કે તામ્રપર્ણી, ચંદ્રવશા, કૃતમાલા અને વટોદકા.
વૈહાયસી ચ કાવેરી વેણા ચૈવ પયસ્વિની । તુઙ્ગભદ્રા કૃષ્ણવેણા શર્કરાવર્તકા તથા
વૈહાયસી, કાવેરી, વેણા, પયસ્વિની, તુંગભદ્રા, કૃષ્ણવેણા અને શર્કરાવર્તિકા પણ છે.
ગોદાવરી ભીમરથી નિર્વિન્ધ્યા ચ પયોષ્ણિકા । તાપી રેવા ચ સુરસા નર્મદા ચ સરસ્વતી
ગોદાવરી, ભીમરથી, નિર્વિંધ્યા, પયોષણિકા, તાપી, રેવા, સુરસા, નર્મદા અને સરસ્વતી—આ નદીઓ પણ પ્રસિદ્ધ છે.
ચર્મણ્વતી ચ સિન્ધુશ્ચ અન્ધશોણૌ મહાનદૌ । ઋષિકુલ્યા ત્રિસામા ચ વેદસ્મૃતિર્મહાનદી
ચર્મણ્વતી, સિંધુ, અંધશોણ, મહાનદ, ઋષિકુલ્યા, ત્રિસામા, વેદસ્મૃતિ અને મહાનદી પણ જાણીતી નદીઓ છે.
કૌશિકી યમુના ચૈવ મન્દાકિની દૃષદ્વતી । ગોમતી સરયૂ રોધવતી સપ્તવતી તથા
કૌશિકી, યમુના, મન્દાકિની, દૃષદ્વતી, ગોમતી, સરયૂ, રોધવતી અને સપ્તવતી પણ છે.
સુષોમા ચ શતદ્રુશ્ચ ચન્દ્રભાગા મરુદ્વૃધા । વિતસ્તા ચ અસિક્ની ચ વિશ્વા ચેતિ પ્રકીર્તિતાઃ
સુષોમા, શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા, મરુદ્વૃધા, વિતસ્થા, અસિક્ની અને વિશ્વા પણ પ્રસિદ્ધ નદીઓ છે.
અસ્મિન્વર્ષે લબ્ધજન્મપુરુષૈઃ સ્વસ્વકર્મભિઃ । શુક્લલોહિતકૃષ્ણાખ્યૈર્દિવ્યમાનુષનારકાઃ
આ દેશમાં માણસો પોતાના કર્મ પ્રમાણે જન્મ લે છે અને સફેદ, લાલ કે કાળા રૂપે દૈવી, માનવીય કે નરક જેવી યોનિ અનુભવે છે.
ભવન્તિ વિવિધા ભોગાઃ સર્વેષાં ચ નિવાસિનામ્ । યથા વર્ણવિધાનેનાપવર્ગો ભવતિ સ્ફુટમ્
અહીંના બધા રહેવાસીઓ માટે અનેક પ્રકારના ભોગ મળે છે અને જાતિ પ્રમાણે મોક્ષ પણ સ્પષ્ટ રીતે મળે છે.
એતદેવ ચ વર્ષસ્ય પ્રાધાન્યં કાર્યસિદ્ધિતઃ । વદન્તિ મુનયો વેદવાદિનઃ સ્વર્ગવાસિનઃ
કર્મસિદ્ધિથી આ દેશને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે—એવું ઋષિઓ, વેદજ્ઞ અને સ્વર્ગવાસીઓ કહે છે.
અહો અમીષાં કિમકારિ શોભનં પ્રસન્ન એષાં સ્વિદુત સ્વયં હરિઃ । યૈર્જન્મ લબ્ધં નૃષુ ભારતાજિરે મુકુન્દસેવૌપયિકં સ્પૃહા હિ નઃ
અરે, આ લોકોએ કયું સારા કર્મ કર્યું હશે કે સ્વયં હરિ પ્રસન્ન થયા હશે? કારણ કે તેમને ભારતવર્ષમાં માનવ જન્મ મળ્યો છે, જ્યાં મુકુંદની સેવા શક્ય છે—આ તો અમારું પણ મનોભાવ છે.
કિં દુષ્કરૈર્નઃ ક્રતુભિસ્તપોવ્રતૈ- ર્દાનાદિભિર્વા દ્યુજયેન ફલ્ગુના । ન યત્ર નારાયણપદપઙ્કજ- સ્મૃતિઃ પ્રમુષ્ટાતિશયેન્દ્રિયોત્સવાત્
જ્યાં ઇન્દ્રિયોના આનંદથી નારાયણના પદપંકજની સ્મૃતિ ગુમ થઈ જાય, ત્યાં અમને કઠિન યજ્ઞ, તપ, વ્રત, દાન કે યુદ્ધમાં વિજયથી શું લાભ?
કલ્પાયુષાં સ્થાનજયાત્પુનર્ભવા- ત્ક્ષણાયુષાં ભારતભૂજયો વરમ્ । ક્ષણેન મર્ત્યેન કૃતં મનસ્વિનઃ સંન્યસ્ય સંયાન્ત્યભયં પદં હરેઃ
કલ્પ જેટલું આયુષ્ય ધરાવનારા લોકોથી સ્થાન જીતવું કે પુનર્જન્મથી મુક્તિ મેળવવી કરતાં, ભારતભૂમિ પર એક ક્ષણ માટે પણ મનુષ્ય તરીકે રાજ કરવું શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે જ્ઞાનીઓ એક ક્ષણમાં સર્વ ત્યાગ કરીને હરિના નિર્ભય સ્થાનને પામી જાય છે.
ન યત્ર વૈકુણ્ઠકથાસુધાપગા ન સાધવો ભાગવતાસ્તદાશ્રયાઃ । ન યત્ર યજ્ઞેશમખા મહોત્સવાઃ સુરેશલોકોઽપિ ન વૈ સ સેવ્યતામ્
જ્યાં વૈકુંઠકથાની અમૃતધારા વહેતી નથી, જ્યાં ભક્તજન નથી, જ્યાં યજ્ઞેશ્વરના મહોત્સવો નથી—એવું સ્થાન તો દેવલોક પણ હોય તો પણ ઇચ્છવું નહીં.
પ્રાપ્તા નૃજાતિં ત્વિહ યે ચ જન્તવો જ્ઞાનક્રિયાદ્રવ્યકલાપસમ્ભૃતામ્ । ન વૈ યતેરન્ન પુનર્ભવાય તે ભૂયો વનૌકા ઇવ યાન્તિ બન્ધનમ્
જે જીવ અહીં માનવ જન્મ પામે છે અને જ્ઞાન, કર્મ, સંપત્તિ તથા કળાઓથી યુક્ત છે, પણ મુક્તિ માટે પ્રયત્ન નથી કરતા, તેઓ વનવાસીઓની જેમ ફરીથી બંધનમાં જ જાય છે.
યૈઃ શ્રદ્ધયા બર્હિષિ ભાગશો હવિ- ર્નિરુપ્તમિષ્ટં વિધિમન્ત્રવસ્તુતઃ । એકઃ પૃથઙ્નામભિરાહુતો મુદા ગૃહ્ણાતિ પૂર્ણઃ સ્વયમાશિષાં પ્રભુઃ
જે લોકો શ્રદ્ધાથી યજ્ઞમાં ભાગફાળે હવન સામગ્રી ધરાવે છે અને યોગ્ય વિધિ, મંત્ર અને વસ્તુઓથી યજ્ઞ કરે છે, તેમને ભગવાન અનેક નામે અને જુદા જુદા રીતે બોલાવાયાં છતાં આનંદપૂર્વક બધાં યજ્ઞ સ્વીકારે છે, કારણ કે એ આશીર્વાદ આપનારા સર્વશક્તિમાન છે.
સત્યં દિશત્યર્થિતમર્થિતો નૃણાં નૈવાર્થદો યત્પુનરર્થિતા યતઃ । સ્વયં વિધત્તે ભજતામનિચ્છતા- મિચ્છાપિધાનં નિજપાદપલ્લવમ્
જ્યારે કોઈ મનુષ્ય ભગવાનને સાચી લાગણીથી માગે છે ત્યારે ભગવાન માંગેલું ફળ આપે છે; પણ હંમેશાં ધન-સંપત્તિ આપતા નથી, કેમ કે વારંવાર માગવાથી તે મળતું નથી. જે લોકો ભગવાનની નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ કરે છે, તેમને ભગવાન પોતાનું કમળ જેવું પદ આપે છે અને બીજા ઈચ્છાઓ છુપાવી દે છે.
(યદ્યત્ર નઃ સ્વર્ગસુખાવશેષિતં સ્વિષ્ટસ્ય પૂર્તસ્ય કૃતસ્ય શોભનમ્ । તેનાબ્જનાભે સ્મૃતિમજ્જન્મ નઃ સ્યા- દ્વર્ષે હરિર્ભજતાં શં તનોતિ ॥) શ્રીનારાયણ ઉવાચ એવં સ્વર્ગગતા દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ । પ્રવદન્તિ ચ માહાત્મ્યં ભારતસ્ય સુશોભનમ્
(જ્યાં ક્યાંય અમારું સ્વર્ગસુખ અધૂરૂં રહી જાય અથવા યજ્ઞ અને પુણ્યકર્મનું ફળ અધૂરૂં રહી જાય, ત્યારે, હે કમળનાભ, આવતી કળમાં અમને તમારું સ્મરણ ભૂલાય નહીં—ભગવાન હરી ભક્તોને દર વર્ષે કલ્યાણ આપે.) શ્રીનારાયણ કહે છે: આ રીતે સ્વર્ગમાં પહોંચેલા દેવતાઓ, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ ભારતની મહિમા વખાણે છે.
જમ્બુદ્વીપસ્ય ચાષ્ટૌ હિ ઉપદ્વીપાઃ સ્મૃતાઃ પરે । હયમાર્ગાન્વિશોધદ્ભિઃ સાગરૈઃ પરિકલ્પિતાઃ
જંબુદ્વીપને આઠ ઉપદ્વીપો છે એવું કહેવાય છે, જે સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે અને ઘોડાની દોડ જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા નિર્ધારિત થયા છે.
સ્વર્ણપ્રસ્થશ્ચન્દ્રશુક્ર આવર્તનરમાણકૌ । મન્દરોપાખ્યહરિણઃ પાઞ્ચજન્યસ્તથૈવ ચ
આ ઉપદ્વીપોના નામ છે: સ્વર્ણપ્રસ્થ, ચંદ્ર, શુક્ર, આવર્તન, રમાણક, મન્દર, હરિણ અને પાંજજન્ય.
સિંહલશ્ચૈવ લઙ્કેતિ ઉપદ્વીપાષ્ટકં સ્મૃતમ્ । જમ્બુદ્વીપસ્ય માનં હિ કીર્તિતં વિસ્તરેણ ચ
સિંહલ અને લંકા પણ ઉપદ્વીપોમાં ગણાય છે, એટલે કુલ આઠ ઉપદ્વીપ થાય છે; આ રીતે જંબુદ્વીપનું વિસ્તૃત વર્ણન થયું.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્લક્ષાદિદ્વીપષટ્કકમ્
હવે હું પ્લક્ષ વગેરે છ દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું.
ભુવનકોશવર્ણને પ્લક્ષદ્વીપકુશદ્વીપવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ જમ્બુદ્વીપો યથા ચાયં યત્પ્રમાણેન કીર્તિતઃ । તાવતા સર્વતઃ ક્ષારોદધિના પરિવેષ્ટિતઃ
શ્રીનારાયણ કહે છે: જેમ જંબુદ્વીપનું માપણ અને વર્ણન થયું છે, એ જ પ્રમાણે તે ચારે બાજુથી ક્ષારસમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.