તત્રાપિ ભારતં વર્ષં કર્મક્ષેત્રમુશન્તિ હિ । અન્યાનિ ચાષ્ટવર્ષાણિ ભૌમસ્વર્ગપ્રદાનિ ચ
તેમ છતાં, એમાં ભારતભૂમિને કર્મક્ષેત્ર કહેવાય છે; બાકીની આઠ ભૂમિઓ પૃથ્વી પર સ્વર્ગસukh આપે છે.
સ્વર્ગિણાં પુણ્યશેષસ્ય ભોગસ્થાનાનિ નારદ । પુરુષાણાં ચાયુતાયુર્વજ્રાઙ્ગા દેવસન્નિભાઃ
જે લોકો પાસે સ્વર્ગના પુણ્યનો અવશેષ છે, હે નારદ, એ સ્થળો ભોગ માટે છે; ત્યાંના પુરુષો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે, તેમની દેહ વીજળી જેવી મજબૂત હોય છે અને તેઓ દેવતાવત દેખાય છે.
પુરુષા નાગસાહસ્રૈર્દશભિઃ પરિકલ્પિતાઃ । મહાસૌરતસન્તુષ્ટાઃ કલત્રાઢ્યાઃ સુખાન્વિતાઃ
પુરુષો દસ હજાર હાથીઓ જેટલી શક્તિ ધરાવે છે, પ્રેમમાં ખૂબ સંતોષ પામે છે, અનેક પત્નીઓ ધરાવે છે અને સુખથી ભરપૂર છે.
એકવર્ષોનકે ચાયુષ્યાપ્તગર્ભાઃ સ્ત્રિયોઽપિ હિ । ત્રેતાયુગસમઃ કાલો વર્તતે સર્વદૈવ હિ
દરેક પ્રદેશમાં સ્ત્રીઓ લાંબા આયુષ્ય ધરાવે છે, ગર્ભધારણથી મુક્ત હોય છે, અને સમય હંમેશા ત્રેતાયુગ જેવો રહે છે.
ભુવનકોશવર્ણને ઇલાવૃતભદ્રાશ્વવર્ષવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ તેષુ વર્ષેષુ દેવેશાઃ પૂર્વોક્તૈઃ સ્તવનૈઃ સદા । પૂજયન્તિ મહાદેવીં જપધ્યાનસમાધિભિઃ
ભૂવનના વિસ્તારોનું વર્ણન: ઇલાવૃત અને ભદ્રાશ્વ ભૂમિ. શ્રીનારાયણ કહે છે: એ પ્રદેશોમાં, હે દેવોના સ્વામી, તેઓ હંમેશા મહાદેવીની પૂજા કરે છે, અગાઉ જણાવેલા સ્તુતિઓ, જપ, ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા.
સર્વર્તુકુસુમશ્રેણી શોભિતા વનરાજયઃ । ફલાનાં પલ્લવાનાં ચ યત્ર શોભા નિરન્તરમ્
ત્યાંના જંગલોમાં દરેક ઋતુમાં ફૂલોની ગાંઠોથી શોભા આવે છે, અને ફળ તથા કળીઓની સુંદરતા સતત રહે છે.
તેષુ કાનનવર્ષેષુ વર્ષપર્વતસાનુષુ । ગિરિદ્રોણીષુ સર્વાસુ નિર્મલોદકરાશિષુ
એ જંગલવાળી ભૂમિમાં, પર્વતોની ઢાળ પર, પર્વતની ખીણોમાં અને સ્વચ્છ પાણીના સંગ્રહોમાં—
વિકચોત્પલમાલાસુ હંસસારસસઞ્ચયૈઃ । વિમિશ્રિતેષુ તેષ્વેવ પક્ષિભિઃ કૂજિતેષુ ચ
વિકસિત કમળની માળાઓમાં, હંસ અને સારસના ઝુંડ સાથે, અને પંખીઓના મીઠા અવાજથી ભરેલા—
જલક્રીડાદિભિશ્ચિત્રવિનોદૈઃ ક્રીડયન્તિ ચ । સુન્દરીલલિતભ્રૂણાં વિલાસાયતનેષુ ચ
ત્યાં લોકો વિવિધ રસપ્રદ જલક્રીડા અને રમતોમાં મગ્ન રહે છે, સુંદર અને લાવણ્યમય સ્ત્રીઓના નિવાસસ્થાનમાં.
તત્રત્યા વિહરન્ત્યત્ર સ્વૈરં યુવતિભિઃ સહ । નવસ્વપિ ચ વર્ષેષુ ભગવાનાદિપૂરુષઃ
ત્યાંના લોકો યુવાન સ્ત્રીઓ સાથે સ્વચ્છંદ રીતે આનંદ માણે છે; અને તમામ નવ પ્રદેશોમાં, ભગવાન આદિપુરુષ—
(નારાયણાખ્યો લોકાનામનુગ્રહરસૈકદૃક્ ।) દેવીમારાધયન્તાસ્તે સ ચ સર્વૈશ્ચ પૂજ્યતે । આત્મવ્યૂહેનેજ્યયાસૌ સન્નિધત્તે સમાહિતઃ
(નારાયણ નામે ઓળખાતા, લોકોએ કૃપા આપતા એકમાત્ર), તેઓ દેવીની આરાધના કરે છે, અને તે પણ સૌ દ્વારા પૂજાય છે; પોતાનાં સ્વરૂપ અને પૂજાથી, એ ત્યાં સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી હાજર રહે છે.
ઇલાવૃતે તુ ભગવાન્ પદ્મજાક્ષિસમુદ્ભવઃ । એક એવ ભવો દેવો નિત્યં વસતિ સાઙ્ગનઃ
ઇલાવૃતમાં, કમળને આંખ ધરાવનારથી જન્મેલા ભગવાન, એકમાત્ર ભવો રૂપે, હંમેશા પોતાના સંગી સાથે ત્યાં વસે છે.
તત્ક્ષેત્રે નાપરઃ કશ્ચિત્પ્રવેશં વિતનોતિ ચ । ભવાન્યાઃ શાપતસ્તત્ર પુમાન્તસ્ત્રી ભવતિ સ્ફુટમ્
તે પવિત્ર સ્થાને બીજાને પ્રવેશવાની મનાઈ છે; ભવાણીના શાપથી ત્યાં કોઈ પુરુષ જાય તો તે સ્પષ્ટ રીતે સ્ત્રી બની જાય છે.
ભવાનીનાથકૈઃ સ્વીણામસંખ્યૈર્ગણકોટિભિઃ । સંરુધ્યમાનો દેવેશો દેવં સઙ્કર્ષણં ભજન્
ભવાણીના અસંખ્ય સ્વજનો અને દેવીઓની ટોળીઓથી ઘેરાયેલા દેવોના સ્વામી, આશ્રય શોધતા, સંકર્ષણનું ભજન કરે છે.
આત્મના ધ્યાનયોગેન સર્વભૂતહિતેચ્છયા । તાં તામસીં તુરીયાં ચ મૂર્તિં પ્રકૃતિમાત્મનઃ
પોતાના મનથી ધ્યાનમાં લીન, સર્વ જીવોના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખીને, તેણે પોતાની તામસ અને ચોથા સ્વરૂપને, પોતાની જ પ્રકૃતિને, નજીકથી જોયું.
ઉપધાવતે ચૈકાગ્રમનસા ભગવાનજઃ । શ્રીભગવાનુવાચ ૐનમો ભગવતે મહાપુરુષાય સર્વગુણસંખ્યાનાયાનન્તાયાવ્યક્તાય નમ ઇતિ
ભગવાન એકાગ્ર મનથી, અજન્મા માતાને નજીક ગયો અને કહ્યું: 'ઓમ, મહાપુરુષ ભગવાનને વંદન, જેની ગુણોની ગણતરી નથી, અનંત છે, અવ્યક્ત છે—વંદન.'
ભજે ભજન્યારણપાદપઙ્કજં ભગસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પરં પરાયણમ્ । ભક્તેષ્વલં ભાવિતભૂતભાવનં ભવાપહં ત્વા ભવ ભાવમીશ્વરમ્
હું સર્વ સમૃદ્ધિના પરમ આશ્રય, અંતિમ લક્ષ્ય, ભક્તો માટે પૂરતા, ભક્તોનું પાલન કરતા, જીવનના દુઃખ દૂર કરતા, સર્વ જીવોના ઈશ્વર, તમારાં કમળ જેવા પગને પૂજું છું.
ન યસ્ય માયાગુણકર્મવૃત્તિભિ- ર્નિરીક્ષિતો હ્યણ્વપિ દૃષ્ટિરજ્યતે । ઈશે યથા નો સ્ત્રતમન્યુરંહસા કસ્તં ન મન્યેત જિગીષુરાત્મનઃ
જેની દૃષ્ટિ માયા, ગુણ, કર્મની પ્રવૃત્તિથી ذرાય પણ ડગતી નથી—જેમ ભગવાન અચાનક ગુસ્સાથી કદી ઉથલાતા નથી—એવા પોતાના પર વિજય મેળવવા ઈચ્છતા, કોણ તેમને માન આપતો નથી?
અસદ્દૃશો યઃ પ્રતિભાતિ માયયા ક્ષીબેવ મધ્વાસવતાગ્રલોચનઃ । ન નાગવધ્વોઽર્હણ ઈશિરે હ્રિયા યત્પાદયોઃ સ્પર્શનધર્ષિતેન્દ્રિયાઃ
જે માયાથી પોતે જે છે તેવું દેખાય છે નહીં—મદિરા પીધેલા માણસને મધ પાણી જેવું દેખાય છે—એવી રીતે, સર્પોની પત્નીઓ તેમની પૂજા માટે યોગ્ય નથી, કેમ કે તેમના ઇન્દ્રિયો માત્ર પગના સ્પર્શથી જ દબાઈ જાય છે.
યમાહુરસ્ય સ્થિતિજન્મસંયમં ત્રિભિર્વિહીનં યમનન્તમૄષયઃ । ન વેદ સિદ્ધાર્થમિવ ક્યચિત્સ્થિતં ભૂમણ્ડલં મૂર્ધસહસ્રધામસુ
ઋષિઓ કહે છે કે તેમના સૃજન, પાલન અને વિલય ત્રણ ગુણોથી રહિત અને અનંત છે; કોઈ પણ તેમના સાચા હેતુને જાણતો નથી, જેમ કે હજારો શિખરોવાળા ધામોમાં ભૂમિનો સાર કોઈ જાણતો નથી.
યસ્યાદ્ય આસીદ્ ગુણવિગ્રહો મહાન્ વિજ્ઞાનધિષ્ણ્યો ભગવાનજઃ કિલ । યત્સવતોઽહં ત્રિવૃતા સ્વતેજસા વૈકારિકં તામસમૈન્દ્રિયં સૃજે
જેમાં શરૂઆતમાં ગુણોથી બનેલું મહાન સ્વરૂપ હતું, જ્ઞાનમાં સ્થિત, સાચા અજન્મા ભગવાન—જેઓના પોતાના તેજથી હું ત્રણ પ્રકારના વૈકારિક, તામસ અને ઇન્દ્રિય સ્વરૂપોનું સર્જન કરું છું.
એતે વયં યસ્ય વશે મહાત્મનઃ સ્થિતાઃ શકુન્તા ઇવ સૂત્રયન્ત્રિતાઃ । મહાનહંવૈકૃતતામસેન્દ્રિયાઃ સૃજામ સર્વે યદનુગ્રહાદિદમ્
અમે એ મહાન આત્માના વશમાં છીએ, જેમ પંખીઓ દોરથી બાંધાયેલા હોય; મહાન અહંકાર, રૂપાંતરિત તામસ અને ઇન્દ્રિય સ્વરૂપોથી, અમે બધા એના કૃપાથી આ બધું સર્જીએ છીએ.
યન્નિર્મિતાં કર્હ્યપિ કર્મપર્વણીં માયાં જનોઽયં ગુરુસર્ગમોહિતઃ । ન વેદ નિસ્તારણયોગમઞ્જસા તસ્મૈ નમસ્તે વિલયોદયાત્મને
આ જગત, મહાન સર્જનથી મોહિત, એની રચેલી માયાની ક્રિયાઓમાં બંધાઈને મુક્તિનો માર્ગ જાણતું નથી; વિલય અને સર્જનના સ્વરૂપ, તમને વંદન.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ એવં સ ભગવાન્ રુદ્રો દેવં સઙ્કર્ષણં પ્રભુમ્ । ઇલાવૃતમુપાસીત દેવીગણસમાહિતઃ
શ્રીનારાયણ કહે છે: આ રીતે, ભગવાન રુદ્ર, દેવીઓના સમૂહ સાથે, ઇલાવૃતમાં સંકર્ષણ ભગવાનની પૂજા કરે છે.
તથૈવ ધર્મપુત્રોઽસૌ નામ્ના ભદ્રશ્રવા ઇતિ । તત્કુલસ્યાપિ પતયઃ પુરુષા ભદ્રસેવકાઃ
એ જ રીતે, ધર્મપુત્ર ભદ્રશ્રવસ અને તેમના કુળના પુરુષો, ભદ્રસેવા કરતા, પૂજા કરે છે.
ભદ્રાશ્વવર્ષે તાં મૂર્તિં વાસુદેવસ્ય વિશ્રુતામ્ । હયમૂર્તિભિદા તાં તુ હયગ્રીવપદાઙ્કિતામ્
ભદ્રાશ્વ દેશમાં, તેઓ વાસુદેવની પ્રસિદ્ધ ઘોડા-મુખી મૂર્તિ, હયગ્રીવના પગથી ચિહ્નિત, પૂજતા હતા.
પરમેણ સમાધ્યન્યવારકેણ નિયન્ત્રિતામ્ । એવમેવ ચ તાં મૂર્તિં ગૃણન્ત ઉપયાન્તિ ચ
પરમ સમાધિ અને અડગ ધ્યાનથી નિયંત્રિત, એ જ રીતે, તેઓ એ મૂર્તિની સ્તુતિ કરે છે અને નજીક જાય છે.
ભદ્રશ્રવસ ઊચુઃ ૐ નમો ભગવતે ધર્માયાત્મવિશોધનાય નમ ઇતિ । અહો વિચિત્રં ભગવદ્વિચેષ્ટિતં ઘ્નન્તં જનોઽયં હિ મિષન્ન પશ્યતિ । ધ્યાયન્ન સદ્યર્હિ વિકર્મ સેવિતું નિર્હૃત્ય પુત્રં પિતરં જિજીવુષુઃ
ભદ્રશ્રવસ અને તેમના અનુયાયીઓ કહે છે: 'ઓમ, ધર્મના ભગવાન, આત્માને શુદ્ધ કરનાર, તમને વંદન.' અરે, ભગવાનના કાર્યો કેટલાં અદભૂત છે! લોકો માર ખાય છે, છતાં જોઈ શકતા નથી; ધ્યાન કરે છે, છતાં ખોટા કર્મ છોડતા નથી; જીવવા ઈચ્છે છે, તો પુત્ર અને પિતા બંનેને ત્યજી દે છે.
વદન્તિ વિશ્વં કવયઃ સ્મ નશ્વરં પશ્યન્તિ ચાધ્યાત્મવિદો વિપશ્ચિતઃ । તથાપિ મુહ્યન્તિ તવાજ માયયા સુવિસ્મિતં કૃત્યમજં નતોઽસ્મિ તમ્
વિદ્વાન કહે છે કે જગત નાશવંત છે, અને આત્મા જાણનાર પણ એ જોઈ શકે છે; છતાં, તમારી માયાથી બધા ભટકી જાય છે, ઓ અજન્મા! તમારા કાર્યો ખરેખર અદભૂત છે; હું તમને વંદન કરું છું.
વિશ્વોદ્ભવસ્થાનનિરોધકર્મ તે હ્યકર્તુરઙ્ગીકૃતમપ્યપાવૃતઃ । યુક્તં ન ચિત્રં ત્વયિ કાર્યકારણે સર્વાત્મનિ વ્યતિરિક્તે ચ વસ્તુતઃ
જગતના સર્જન, પાલન અને વિલયના કાર્યો, તમે કશું કરતા નથી છતાં, ખુલ્લેઆમ સ્વીકારવામાં આવે છે; એમાં આશ્ચર્ય નથી, કેમ કે તમે જ કાર્ય અને કારણ, સર્વમાં વ્યાપક અને સર્વથી અલગ, સર્વ વસ્તુઓના મૂળ છો.