દેવપૂજ્યા મહોત્સાહા કાલરૂપા મહાનના । વસતે કર્મફલદા કાન્તારગ્રહણેશ્વરી
દેવો દ્વારા પૂજાયેલી, મહા ઉત્સાહી, સમયનું સ્વરૂપ, વિશાળ મુખવાળી; તે કર્મના ફળ આપતી, જંગલ અને પર્વતની સ્વામી તરીકે વસે છે.
કરાલદેહા કાલાઙ્ગી કામકોટિપ્રવર્તિની । ઇત્યેતૈર્નામભિઃ પૂજ્યા દેવી સર્વસુરેશ્વરી
કરાળ દેહવાળી, કાળી અંગવાળી, અનેક ઇચ્છાઓ પ્રમાણે વર્તતી; આવા નામોથી, સર્વ દેવોના સ્વામી, દેવી પૂજાય છે.
એવં કુમુદરૂઢો યો નામ્ના શતબલો વટઃ । તત્સ્કન્ધેભ્યોઽધોમુખાશ્ચ નદાઃ કુમુદમૂર્ધતઃ
કુમુદ પર આરૂઢ, શતબલ નામના વટ વૃક્ષથી, તેની ડાળીઓમાંથી નદીઓ નીચે વહે છે, કુમુદની ટોચ પરથી.
પયોદધિમધુઘૃતગુડાન્નાદ્યમ્બરાદિભિઃ । શય્યાસનાદ્યાભરણૈઃ સર્વે કામદુઘાશ્ચ તે
દૂધ, મધ, ઘી, ગુડ, ભોજન, વસ્ત્રો અને અન્ય વસ્તુઓ; શય્યા, આસન, આભૂષણ—આ બધું તેમને ઇચ્છા પૂરી કરનાર છે.
ઉત્તરેણેલાવૃતં તે પ્લાવયન્તિ સમન્તતઃ । મીનાક્ષી તત્તલે દેવી દેવાસુરનિષેવિતા
ઉત્તર તરફ, એ ધારા ઇલાવૃત પ્રદેશને ચારેય બાજુથી વહે છે; તેના તલ પર, દેવી મીનાક્ષી દેવો અને રાક્ષસો દ્વારા સેવા પામે છે.
નીલામ્બરા રૌદ્રમુખી નીલાલકયુતા ચ સા । નાકિનાં દેવસંઘાનાં ફલદા વરદા ચ સા
તે નીલાંબર પહેરે છે, રૌદ્ર મુખવાળી છે, અને નીલ વાળથી શોભે છે; તે સ્વર્ગવાસી દેવો અને નાકિદેવો માટે ફળ અને વર આપે છે.
અતિમાન્યાતિપૂજ્યા ચ મત્તમાતઙ્ગગામિની । મદનોન્માદિની માનપ્રિયા માનપ્રિયાન્તરા
તે અત્યંત માનનીય અને પૂજનીય છે, ઉન્મત્ત હાથીની જેમ ચાલે છે; પ્રેમથી ઉન્માદિત કરે છે, માનમાં આનંદ પામે છે, અને માનપ્રિય લોકોમાં પ્રિય છે.
મારવેગધરા મારપૂજિતા મારમાદિની । મયૂરવરશોભાઢ્યા શિખિવાહનગર્ભભૂઃ
મારના વેગને ધારણ કરતી, માર દ્વારા પૂજાયેલી, અને તેને આનંદિત કરતી; મયૂરની ભવ્યતા ધરાવતી, અને મયૂર વાહનની જન્મભૂમિ છે.
એભિર્નામપદૈર્વન્દ્યા દેવી સા મીનલોચના । જપતાં સ્મરતાં માનદાત્રી ચેશ્વરસઙ્ગિની
મીન જેવી આંખો ધરાવતી દેવીને આ નામો અને શબ્દોથી પૂજન કરવું જોઈએ; જે લોકો આ નામો જપે છે અને સ્મરે છે, તેમને તે માન આપે છે, અને એ ભગવાનની પ્રિય છે.
તેષાં નદાનાં પાનીયપાનાનુગતચેતસામ્ । પ્રજાનાં ન કદાચિત્સ્યાદ્વલીપલિતલક્ષણમ્
જે લોકો આ નદીઓના પાણી પીવા માટે મનથી લગન રાખે છે, તેમના શરીર પર ક્યારેય વાળની વાળીઓ કે સફેદ વાળના ચિહ્નો દેખાશે નહીં.
ક્લમસ્વેદાદિદૌર્ગન્ધ્યં જરામયમૃતિભ્રમાઃ । શીતોષ્ણવાતવૈવર્ણ્યમુખોપપ્લવસંચયાઃ
થાક, પસીનાથી આવતી દુર્ગંધ, વૃદ્ધાવસ્થાની ભ્રાંતિ, રોગ અને મૃત્યુ, ઠંડા, ગરમ અને પવનથી થતી રંગની બદલાવ, અને મોઢાની તકલીફો—
નાપદશ્ચૈવ જાયન્તે યાવજ્જીવં સુખં ભવેત્ । નૈરન્તર્યેણ તત્સ્યાદ્વૈ સુખં નિરતિશાયકમ્
આ બધાં દુઃખો ક્યારેય થાય નહીં, અને જીવનભર સુખ રહે છે; સતત રહેતું એ સુખ ખરેખર અતિશય છે.
તત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સન્નિવેશં ચ તદ્ગિરેઃ । સુવર્ણમયનામ્નો વૈ સુમેરોઃ પર્વતાઃ પૃથક્
હવે હું એ પર્વતનું ગોઠવણી અને સુવર્ણ નામ ધરાવતા સુમેરુના અલગ-અલગ પર્વતોનું વર્ણન કરું છું.
ગિરયો વિંશતિપરાઃ કર્ણિકાયા ઇવેહ તે । કેસરીભૂય સર્વેઽપિ મેરોર્મૂલવિભાગકે
ત્યાં વીસ પર્વતો છે, જેમ કમળના મધ્યમાં પાંદડાં ફેલાય છે, તેમ બધાં પર્વતો સુમેરુના મૂળ ભાગે કિરણોની જેમ ઉભા છે.
પરિતશ્ચોપક્લૃપ્તાસ્તે તેષાં નામાનિ શૃણ્વતઃ । કુરઙ્ગઃ કુરગશ્ચૈવ કુસુમ્ભોઽથો વિકઙ્કતઃ
આ પર્વતો આસપાસ ગોઠવાયેલા છે, અને તેમનાં નામો તમે સાંભળો: કુરંગ, કુરગ, કુસુંભ અને વિકંકત.
ત્રિકૂટઃ શિશિરશ્ચૈવ પતઙ્ગો રુચકસ્તથા । નિષધશ્ચ શિનીવાસઃ કપિલઃ શઙ્ખ એવ ચ
ત્રિકૂટ, શિશિર, પતંગ, રુચક, નિષધ, શિનીવાસ, કપિલ અને શંખ પણ છે.
વૈદૂર્યશ્ચારુધિશ્ચૈવ હંસો ઋષભ એવ ચ । નાગઃ કાલઞ્જરશ્ચૈવ નારદશ્ચેતિ વિંશતિઃ
વૈદૂર્ય, આરુધી, હંસ, ઋષભ, નાગ, કાલંજર અને નારદ—આ વીસ પર્વતો છે.
ભુવનકોશવર્ણને પર્વતનદીવર્ષાદિવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ગિરી મેરું ચ પૂર્વેણ દ્વૌ ચાષ્ટાદશયોજનૈઃ । સહસ્રૈરાયતૌ ચોદગ્દ્વિસહસ્રં પૃથૂચ્ચકૌ
શ્રીનારાયણ કહે છે: સુમેરુ પર્વતના પૂર્વમાં બે મહાન પર્વતો છે, દરેક અઢાર હજાર યોજન લાંબા અને બે હજાર યોજન પહોળા તથા ઊંચા છે.
જઠરો દેવકૂટશ્ચ તાવેતૌ ગિરિવર્યકૌ । મેરોઃ પશ્ચિમતોઽદ્રી દ્વૌ પવમાનસ્તથાપરઃ
આ બે મુખ્ય પર્વતો છે: જઠર અને દેવકૂટ; સુમેરુના પશ્ચિમમાં બે બીજાં પર્વતો છે, જેમાં એક પવમાન છે.
પારિયાત્રશ્ચ તૌ તાવદ્વિખ્યાતૌ તુઙ્ગવિસ્તરૌ । મેરોર્દક્ષિણતઃ ખ્યાતૌ કૈલાસકરવીરકૌ
પશ્ચિમમાં પારીયાત્ર પણ છે; આ બંને પર્વતો વિશાળ અને પ્રસિદ્ધ છે; સુમેરુના દક્ષિણમાં કૈલાસ અને કરવીર નામના જાણીતા પર્વતો છે.
પ્રાગાયતૌ પૂર્વવૃત્તૌ મહાપર્વતરાજકૌ । એવં ચોત્તરતો મેરોસ્ત્રિશૃઙ્ગમકરૌ ગિરી
બંને પર્વતો સરખા ઊંચાઈના અને ગોળ આકારના છે, મહાપર્વતોના રાજા છે; એ જ રીતે, સુમેરુના ઉત્તર તરફ ત્રિશૃંગ અને મકરા નામના પર્વતો છે.
એતૈશ્ચાદ્રિવરૈરષ્ટસંખ્યૈઃ પરિવૃતો ગિરિઃ । સુમેરુઃ કાઞ્ચનગિરિઃ પરિભ્રાજન્ રવિર્યથા
આ આઠ પર્વતોથી ઘેરાયેલો સુમેરુ પર્વત, સુવર્ણ પર્વત, સૂર્યની કિરણોથી ઘેરાયેલા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે.
મેરોર્મૂર્ધનિ ધાતુર્હિ પુરી પઙ્કજજન્મનઃ । મધ્યતશ્ચોપક્લૃપ્તેયં દશસાહસ્રયોજનૈઃ
સુમેરુના શિખરે ધાતુ નામની, કમળમાંથી જન્મેલી શહેર છે; મધ્યમાં આ શહેર છે, જે દસ હજાર યોજન જેટલી છે.
સમાનચતુરસ્રાં ચ શાતકૌમ્ભમયીં પુરીમ્ । વર્ણયન્તિ મહાત્માનઃ પરાવરવિદો બુધાઃ
મહાન જ્ઞાનીઓ, જે ઊંચા અને નીચા બધાં જાણે છે, એ શહેરને ચતુરસ્થી અને સર્વ બાજુથી સરખી, શુદ્ધ સોનાની બનાવેલી શહેર તરીકે વર્ણવે છે.
તાં પુરીમનુલોકાનામષ્ટાનામીશિષાં પરાઃ । પુર્યઃ પ્રખ્યાતસૌવર્ણરૂપાસ્તાશ્ચ યથાદિશમ્
એ શહેર આઠ લોકપાલોના શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાન છે; આ શહેરો, જે સુવર્ણ રૂપથી પ્રસિદ્ધ છે, ક્રમશઃ આ રીતે છે.
યથારૂપં સાર્ધનેત્રસહસ્રપ્રમિતાઃ કૃતાઃ । મેરોર્નવ પુરાણિ સ્યુર્મનોવત્યમરાવતી
જે રીતે એ શહેરોનું રૂપ છે, દરેક એક હજાર પાંસઠ યોજન જેટલી માપની છે; સુમેરુની નવ શહેરો છે: મનવતી, અમરાવતી...
તેજોવતી સંયમની તથા કૃષ્ણાઙ્ગનાપરા । શ્રદ્ધાવતી ગન્ધવતી તથા ચાન્યા મહોદયા
તેજવતી, સંયમની, કૃષ્ણાંગના, શ્રદ્ધાવતી, ગંધવતી અને મહોદયા એવી અનેક સ્ત્રીઓ હતી.
યશોવતી ચ બ્રહ્મેન્દ્રવહ્ન્યાદીનાં યથાક્રમમ્ । તત્રૈવ યજ્ઞલિઙ્ગસ્ય વિષ્ણોર્ભગવતો વિભોઃ
યશવતી પણ હતી, જે બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને અન્ય દેવતાઓના ક્રમમાં હતી; ત્યાં જ યજ્ઞના ચિહ્નરૂપે ભગવાન વિષ્ણુની ઉપસ્થિતિ હતી.
વામપાદાઙ્ગુષ્ઠનખનિર્ભિન્નસ્ય ચ નારદ । અણ્ડોર્ધ્વભાગરન્ધ્રસ્ય મધ્યાત્સંવિશતી દિવઃ
હે નારદ, બ્રહ્માંડના ઉપરના ભાગમાં, ડાબા પગના અંગૂઠાની નખથી છિદ્ર થયેલા મધ્યમાંથી,
મૂર્ધન્યવતતારેયં ગઙ્ગા સંવિશતી વિભો । લોકાનામખિલાનાં ચ પાપહારિજલાકુલા
ભગવાનના મસ્તક પરથી ગંગા વહેતી થઈ, જે સ્વર્ગમાં પ્રવેશી, સર્વ લોકના પાપો દૂર કરતી પવિત્ર જળથી ભરપૂર છે.