અરુણોદસવર્ણેન અરુણોદા પ્રવર્તતે । નદી રમ્યજલા દેવદૈત્યરાજપ્રપૂજિતા
ઉગતા સૂર્યના રંગ જેવી, અરુણોદા નામની નદી વહે છે; એ નદીનું પાણી સુંદર છે, અને દેવ, દૈત્ય તથા રાજાઓ દ્વારા પૂજાય છે.
અરુણાખ્યા મહારાજ વર્તતે પાપહારિણી । પૂજયન્તિ ચ તાં દેવીં સર્વકામફલપ્રદામ્
મહારાજ, અરુણા નામની પાપ નાશક નદી છે; ત્યાં સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી દેવીની પૂજા થાય છે.
નાનોપહારબલિભિઃ કલ્મષઘ્ન્યભયપ્રદામ્ । તસ્યાઃ કૃપાવલોકેન ક્ષેમારોગ્યં વ્રજન્તિ તે
વિવિધ ભેટો અને બલિથી, એ પાપ દૂર કરે છે અને નિર્ભયતા આપે છે; તેની દયાળુ નજરથી લોકો સુખ અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
આદ્યા માયાતુલાનન્તા પુષ્ટિરીશ્વરમાલિની । દુષ્ટનાશકરી કાન્તિદાયિનીતિ સ્મૃતા ભુવિ
એ દેવી ભૂમિ પર આદિ, માયા જેવી અપરિમિત, અનંત, પોષણ આપતી, ઈશ્વરત્વથી શોભાયમાન, દુષ્ટનો નાશ કરતી અને તેજ આપતી તરીકે જાણીતી છે.
અસ્યાઃ પૂજાપ્રભાવેણ જામ્બૂનદમુદાવહત્
એની પૂજાની શક્તિથી, સોનાની નદી પ્રગટે છે.
ભુવનકોશવર્ણનેઽરુણોદાદિનદીનાં નિસર્ગસ્થાનવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ અરુણોદા નદી યા તુ મયા પ્રોક્તા ચ નારદ । મન્દરાન્નિપતન્તી સા પૂર્વેણેલાવૃતં પ્લવેત્
બ્રહ્માંડના વર્ણન અને અરુણોદા સહિત નદીઓના સ્વાભાવિક સ્થાનનું વર્ણન. શ્રીનારાયણ કહે છે: અરુણોદા નદી, જે મેં કહ્યું છે, નારદ, મંદર પર્વત પરથી ઉતરી, પૂર્વ તરફ ઈલાવૃતને ઘેરી વહે છે.
યજ્જોષણાદ્ભવાન્યાશ્ચાનુચરીણાં સ્ત્રિયામપિ । યક્ષગન્ધર્વપત્નીનાં દેહગન્ધવહોઽનિલઃ
યક્ષ અને ગંધર્વ સ્ત્રીઓ, ભવાનીની સહાયિકાઓ, તેમના શરીરની સુગંધવાળી હવા પણ આસપાસ ફેલાય છે.
વાસયત્યભિતો ભૂમિં દશયોજનસંખ્યયા । એવં જમ્બૂફલાનાં ચ તુઙ્ગદેશનિપાતનાત્
એ હવા દશ યોજન સુધી આસપાસની જમીનને સુગંધિત કરે છે; એ જ રીતે, ઊંચા પ્રદેશમાં જાંબુ ફળો પડવાથી—
વિશીર્યતામનસ્થીનાં કુઞ્જરાઙ્ગપ્રમાણિનામ્ । રસેન ચ નદી જમ્બૂનામ્ની મેર્વાખ્યમન્દરાત્
એ ફળો, જે હાથીના અંગ જેટલા મોટા છે, તૂટી જાય છે, અને તેમનો રસ મેરુ, જેને મંદર પણ કહે છે, ત્યાંથી જાંબુ નામની નદી બની વહે છે.
પતન્તી ભૂમિભાગે ચ દક્ષિણેલાવૃતં ગતા । દેવી જમ્બૂફલાસ્વાદતુષ્ટા જમ્બ્વાદિની સ્મૃતા
એ નદી જમીન પર પડી, દક્ષિણ ઈલાવૃતમાં પહોંચે છે; જાંબુ ફળના સ્વાદથી પ્રસન્ન થયેલી દેવી, જાંબ્વાદિની તરીકે ઓળખાય છે.
તત્રત્યાનાં ચ લોકાનાં દેવનાગર્ષિરક્ષસામ્ । પૂજનીયપદા માન્યા સર્વભૂતદયાકરી
ત્યાંના લોકોમાં, દેવો, ઋષિઓ અને રાક્ષસો તરફથી તે પૂજનીય અને માનનીય છે; તે સર્વ જીવો પર દયા રાખે છે.
પાવની પાપિનાં રોગનાશિની સ્મરતામપિ । કીર્તિતા વિઘ્નસંહર્ત્રી માનનીયા દિવૌકસામ્
પાપીઓને પણ પવિત્ર કરતી, યાદ કરનારના રોગો દૂર કરતી, ગાયન કરનારના વિઘ્નો દૂર કરતી અને સ્વર્ગના વાસીઓમાં માનનીય છે.
કોકિલાક્ષી કામકલા કરુણા કામપૂજિતા । કઠોરવિગ્રહા ધન્યા નાકિમાન્યા ગભસ્તિની
કોઈલાની આંખો જેવી, ઇચ્છાની મૂર્તિ, દયાળુ, ઇચ્છા પૂરી કરવા માટે પૂજાયેલી; તેનો સ્વરૂપ કઠોર છે, તે ધન્ય છે, સ્વર્ગવાસીઓમાં માનનીય અને તેજસ્વી છે.
એભિર્નામપદૈઃ કામં જપનીયા સદા નૃણામ્ । જમ્બૂનદીરોધસોર્યા મૃત્તિકાતીરવર્તિની
આ નામો અને ઉપાધિઓથી, લોકો એનું જપ સદા કરે; તે જાંબુ નદીના કિનારે, માટીના તટ પર વસે છે.
જમ્બૂરસેનાનુવિદ્ધ્યમાના વાય્વર્કયોગતઃ । વિદ્યાધરામરસ્ત્રીણાં ભૂષણં વિવિધં મહત્
જાંબુની સેના દ્વારા, પવન અને સૂર્યના સંયોજનથી, વિદ્યાધર અને દેવ સ્ત્રીઓ માટે અનેક પ્રકારના સુંદર આભૂષણો બને છે.
જામ્બૂનદં સુવર્ણં ચ પ્રોક્તં દેવવિનિર્મિતમ્ । યત્સુવર્ણં ચ વિબુધા યોષિદ્ભિઃ કામુકાઃ સદા
જાંબુનદનું સોનું દેવો દ્વારા બનાવેલું કહેવાય છે; અને એ સોનું, જે દેવ સ્ત્રીઓ હંમેશા શણગાર માટે વાપરે છે.
મુકુટં કટિસૂત્રં ચ કેયૂરાદીન્પ્રકુર્વતે । મહાકદમ્બઃ સમ્પ્રોક્તઃ સુપાર્શ્વગિરિસંસ્થિતઃ
તેમાંથી મુકુટ, કટિસૂત્ર, કેયૂર અને અન્ય આભૂષણો બનાવે છે; મહા કદંબ વૃક્ષ સુપાર્શ્વ પર્વત પર સ્થિત છે એવું કહેવાય છે.
તસ્ય કોટરદેશેભ્યઃ પઞ્ચ ધારાશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ । સુપાર્શ્વગિરિમૂર્ધ્નીહ પતન્ત્યેતા ભુવં ગતાઃ
તે વૃક્ષના ખોખામાંથી પાંચ ધારા નીકળે છે એવું કહેવાય છે; સુપાર્શ્વ પર્વતની ટોચ પરથી એ ધારા પૃથ્વી પર પડે છે.
મધુધારાઃ પઞ્ચ તાસ્તુ પશ્ચિમેલાવૃતં પ્લુતાઃ । યાશ્ચોપભુજ્યમાનાનાં દેવાનાં મુખગન્ધભૃત્
પાંચ મધની ધારા પશ્ચિમ તરફ વહે છે, ભરપૂર છે; અને દેવો એનો આનંદ લે છે, તેમનાં મોઢાં સુગંધિત થાય છે.
વાયુઃ સમન્તતોઽગચ્છઞ્છતયોજનવાસનઃ । ધારેશ્વરી મહાદેવી ભક્તાનાં કાર્યકારિણી
પવન ચારેય બાજુ, સો યોજન સુધી સુગંધ લઈ જાય છે; ધારા પર રાજ કરતી મહાદેવી ભક્તોની ઇચ્છા પૂરી કરે છે.
દેવપૂજ્યા મહોત્સાહા કાલરૂપા મહાનના । વસતે કર્મફલદા કાન્તારગ્રહણેશ્વરી
દેવો દ્વારા પૂજાયેલી, મહા ઉત્સાહી, સમયનું સ્વરૂપ, વિશાળ મુખવાળી; તે કર્મના ફળ આપતી, જંગલ અને પર્વતની સ્વામી તરીકે વસે છે.
કરાલદેહા કાલાઙ્ગી કામકોટિપ્રવર્તિની । ઇત્યેતૈર્નામભિઃ પૂજ્યા દેવી સર્વસુરેશ્વરી
કરાળ દેહવાળી, કાળી અંગવાળી, અનેક ઇચ્છાઓ પ્રમાણે વર્તતી; આવા નામોથી, સર્વ દેવોના સ્વામી, દેવી પૂજાય છે.
એવં કુમુદરૂઢો યો નામ્ના શતબલો વટઃ । તત્સ્કન્ધેભ્યોઽધોમુખાશ્ચ નદાઃ કુમુદમૂર્ધતઃ
કુમુદ પર આરૂઢ, શતબલ નામના વટ વૃક્ષથી, તેની ડાળીઓમાંથી નદીઓ નીચે વહે છે, કુમુદની ટોચ પરથી.
પયોદધિમધુઘૃતગુડાન્નાદ્યમ્બરાદિભિઃ । શય્યાસનાદ્યાભરણૈઃ સર્વે કામદુઘાશ્ચ તે
દૂધ, મધ, ઘી, ગુડ, ભોજન, વસ્ત્રો અને અન્ય વસ્તુઓ; શય્યા, આસન, આભૂષણ—આ બધું તેમને ઇચ્છા પૂરી કરનાર છે.
ઉત્તરેણેલાવૃતં તે પ્લાવયન્તિ સમન્તતઃ । મીનાક્ષી તત્તલે દેવી દેવાસુરનિષેવિતા
ઉત્તર તરફ, એ ધારા ઇલાવૃત પ્રદેશને ચારેય બાજુથી વહે છે; તેના તલ પર, દેવી મીનાક્ષી દેવો અને રાક્ષસો દ્વારા સેવા પામે છે.
નીલામ્બરા રૌદ્રમુખી નીલાલકયુતા ચ સા । નાકિનાં દેવસંઘાનાં ફલદા વરદા ચ સા
તે નીલાંબર પહેરે છે, રૌદ્ર મુખવાળી છે, અને નીલ વાળથી શોભે છે; તે સ્વર્ગવાસી દેવો અને નાકિદેવો માટે ફળ અને વર આપે છે.
અતિમાન્યાતિપૂજ્યા ચ મત્તમાતઙ્ગગામિની । મદનોન્માદિની માનપ્રિયા માનપ્રિયાન્તરા
તે અત્યંત માનનીય અને પૂજનીય છે, ઉન્મત્ત હાથીની જેમ ચાલે છે; પ્રેમથી ઉન્માદિત કરે છે, માનમાં આનંદ પામે છે, અને માનપ્રિય લોકોમાં પ્રિય છે.
મારવેગધરા મારપૂજિતા મારમાદિની । મયૂરવરશોભાઢ્યા શિખિવાહનગર્ભભૂઃ
મારના વેગને ધારણ કરતી, માર દ્વારા પૂજાયેલી, અને તેને આનંદિત કરતી; મયૂરની ભવ્યતા ધરાવતી, અને મયૂર વાહનની જન્મભૂમિ છે.
એભિર્નામપદૈર્વન્દ્યા દેવી સા મીનલોચના । જપતાં સ્મરતાં માનદાત્રી ચેશ્વરસઙ્ગિની
મીન જેવી આંખો ધરાવતી દેવીને આ નામો અને શબ્દોથી પૂજન કરવું જોઈએ; જે લોકો આ નામો જપે છે અને સ્મરે છે, તેમને તે માન આપે છે, અને એ ભગવાનની પ્રિય છે.
તેષાં નદાનાં પાનીયપાનાનુગતચેતસામ્ । પ્રજાનાં ન કદાચિત્સ્યાદ્વલીપલિતલક્ષણમ્
જે લોકો આ નદીઓના પાણી પીવા માટે મનથી લગન રાખે છે, તેમના શરીર પર ક્યારેય વાળની વાળીઓ કે સફેદ વાળના ચિહ્નો દેખાશે નહીં.