શાકદ્વીપે ચારુતરે દધિમણ્ડોદસંકુલે । મેધાતિથિરભૂદ્રાજા પ્રિયવ્રતસુતો વરઃ
સુંદર શાકદ્વીપ, જે દહીંના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર મેધાતિથિ રાજા બન્યો.
પુષ્કરદ્વીપકે શુદ્ધોદકસિન્ધુસમાકુલે । વીતિહોત્રો બભૂવાસૌ રાજા જનકસમ્મતઃ
પુષ્કરદ્વીપ, જે શુદ્ધ પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં જનક દ્વારા માન્ય વિતીહોત્ર રાજા બન્યો.
કન્યામૂર્જસ્વતીનામ્નીં દદાવુશનસે વિભુઃ । આસીત્તસ્યાં દેવયાની કન્યા કાવ્યસ્ય વિશ્રુતા
વિભુએ પોતાની પુત્રી, જેનું નામ ઊર્જસ્વતી હતું, ઉશનસને આપી; એમાંથી કાવ્યની પ્રસિદ્ધ પુત્રી દેવયાની જન્મી.
એવં વિભજ્ય પુત્રેભ્યઃ સપ્તદ્વીપાન્ પ્રિયવ્રતઃ । વિવેકવશગો ભૂત્વા યોગમાર્ગાશ્રિતોઽભવત્
એ રીતે, પ્રિયવ્રતે સાત દ્વીપો પોતાના પુત્રોને વહેંચી દીધા; અને વિવેકથી ચાલીને યોગમાર્ગ અપનાવ્યો.
ભુવનલોકવર્ણને દ્વીપવર્ષવિભેદવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ દેવર્ષે શૃણુ વિસ્તારં દ્વીપવર્ષવિભેદતઃ । ભૂમણ્ડલસ્ય સર્વસ્ય યથા દેવપ્રકલ્પિતમ્
શ્રી નારાયણ બોલ્યા: દેવર્ષિ, ભૂમંડળના તમામ દ્વીપો અને પ્રદેશોની વિભાજન જેમ દેવોએ ગોઠવી છે, તે વિશે વિગતવાર સાંભળો.
સમાસાત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ નાલં વિસ્તરતઃ ક્વચિત્ । જમ્બુદ્વીપઃ પ્રથમતઃ પ્રમાણે લક્ષયોજનઃ
હું સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું, કારણ કે સંપૂર્ણ રીતે વર્ણન કરવું શક્ય નથી. પ્રથમ છે જંબુદ્વીપ, જેનું માપ એક લાખ યોજન છે.
વિશાલો વર્તુલાકારો યથાબ્જસ્ય ચ કર્ણિકા । નવ વર્ષાણિ યસ્મિંશ્ચ નવસાહસ્રયોજનૈઃ
તે વિશાળ અને ગોળ આકારનું છે, જેમ કમળની કર્ણિકા હોય છે. તેમાં નવ પ્રદેશો છે, દરેકનું માપ નવ હજાર યોજન છે.
આયામૈઃ પરિસંખ્યાનિ ગિરિભિઃ પરિતઃ શ્રિતૈઃ । અષ્ટાભિર્દીર્ઘરૂપૈશ્ચ સુવિભક્તાનિ સર્વતઃ
આ પ્રદેશો તેમની લંબાઈ પ્રમાણે ગણવામાં આવે છે, ચારેય બાજુ પહાડોથી ઘેરાયેલા છે અને આઠ લાંબા પર્વતો દ્વારા સારી રીતે વહેંચાયેલા છે.
ધનુર્વત્સંસ્થિતે જ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે । દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ ચતુરસ્રમિલાવૃતમ્
દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ બે bow-આકારના પ્રદેશો છે. તેમાં ચાર લાંબા અને ચાર ચોરસ આકારના પ્રદેશો છે, જે ઇલાવૃતને ઘેરી રાખે છે.
ઇલાવૃતં મધ્યવર્ષં યન્નાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતઃ । સૌવર્ણો ગિરિરાજોઽયં લક્ષયોજનમુચ્છ્રિતઃ
ઇલાવૃત મધ્યમાં સ્થિત છે, નાભિ પર મજબૂત રીતે ગોઠવાયેલ છે. અહીં સુવર્ણ પર્વતોનો રાજા ઊભો છે, જે એક લાખ યોજન ઊંચો છે.
કર્ણિકારૂપ એવાયં ભૂગોલકમલસ્ય ચ । મૂર્ધ્નિ દ્વાત્રિંશત્સહસ્રયોજનૈર્વિતતસ્ત્વયમ્
આ પર્વત કમળની કર્ણિકા જેવો છે, ભૂમંડળ-કમળના મધ્યમાં. તેની ટોચ પર તે બત્રીસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે.
મૂલે ષોડશસાહસ્રસ્તાવતાન્તર્ગતઃ ક્ષિતૌ । ઇલાવૃતસ્યોત્તરતો નીલઃ શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગવાન્
તેના મૂળમાં તે સોળ હજાર યોજન પહોળો છે, એટલું જ જમીનમાં દટાયેલો છે. ઇલાવૃતના ઉત્તર તરફ નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગવાન પર્વતો છે.
ત્રયો વૈ ગિરયઃ પ્રોક્તા મર્યાદાવધયસ્ત્રિષુ । રમ્યકાખ્યે તથા વર્ષે દ્વિતીયે ચ હિરણ્મયે
આ ત્રણ પર્વતો ત્રણ પ્રદેશોની સીમા છે: રમ્યક, બીજું હિરણમય અને ત્રીજું કુરુ.
કુરુવર્ષે તૃતીયે તુ મર્યાદાં વ્યઞ્જયન્તિ તે । પ્રાગાયતા ઉભયતઃ ક્ષારોદાવધયસ્તથા
કુરુ પ્રદેશમાં આ પર્વતો સીમા દર્શાવે છે. તે પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ વિસ્તરે છે, અને બંને બાજુ ખારાના સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે.
દ્વિસહસ્રપૃથુતરાસ્તથા એકૈકશઃ ક્રમાત્ । પૂર્વાત્પૂર્વાચ્ચોત્તરસ્યાં દશાંશાદધિકાંશતઃ
દરેક પર્વત બે હજાર યોજન પહોળો છે, અને દરેક પછીનો પર્વત પૂર્વના કરતાં દસ ટકા વધારે પહોળો છે.
દૈર્ઘ્ય એવ હ્રસન્તીમે નાનાનદનદીયુતાઃ । ઇલાવૃતાદ્દક્ષિણતો નિષધો હેમકૂટકઃ
આ પર્વતોની લંબાઈ ધીમે ધીમે ઘટે છે, અને વિવિધ નદીઓથી શોભાયમાન છે. ઇલાવૃતના દક્ષિણમાં નિષધ, હેમકૂટ અને હિમાલય છે.
હિમાલયશ્ચેતિ ત્રયઃ પ્રાગ્વિસ્તીર્ણાઃ સુશોભનાઃ । અયુતોત્સેધભાજસ્તે યોજનૈઃ પરિકીર્તિતાઃ
હિમાલય સહિત આ ત્રણ પર્વતો પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલા છે, સુંદર છે અને દસ હજાર યોજન ઊંચા ગણાય છે.
હરિવર્ષં કિમ્પુરુષં ભારતં ચ યથાતથમ્ । વિભાગાત્કથયન્ત્યેતે મર્યાદાગિરયસ્ત્રયઃ
આ ત્રણ સીમા પર્વતો હરીવર્ષ, કિમ્પુરુષ અને ભારત પ્રદેશોને તેમના ભાગ પ્રમાણે વહેંચે છે.
ઇલાવૃતાત્પશ્ચિમતો માલ્યવાન્નામપર્વતઃ । પૂર્વેણ ચ તતઃ શ્રીમાન્ ગન્ધમાદનપર્વતઃ
ઇલાવૃતના પશ્ચિમમાં માલ્યવાન નામનો પર્વત છે, અને પૂર્વમાં ગંધમાદન પર્વત છે, જે ખૂબ જ સુંદર છે.
આનીલનિષધં ત્વેતૌ ચાયતૌ દ્વિસહસ્રતઃ । યોજનૈઃ પૃથુતાં યાતૌ મર્યાદાકારકૌ ગિરી
આ બે પર્વતો નીલથી નિષધ સુધી વિસ્તરે છે, દરેક બે હજાર યોજન પહોળા છે અને સીમા બનાવતા પર્વતો છે.
કેતુમાલાખ્યભદ્રાશ્વવર્ષયોઃ પ્રથિતૌ ચ તૌ । મન્દરશ્ચ તથા મેરુમન્દરશ્ચ સુપાર્શ્વકઃ
કેતુમાલ અને ભદ્રાશ્વ નામના પ્રદેશોમાં આ બે પર્વતો પ્રસિદ્ધ છે. મંદર, મેરુમંદર, સુપાર્શ્વ અને કુમુદ પણ મેરુના પાદમાં જાણીતા પર્વતો છે.
કુમુદશ્ચેતિ વિખ્યાતા ગિરયો મેરુપાદકાઃ । યોજનાયુતવિસ્તારોન્નાહા મેરોશ્ચતુર્દિશમ્
કુમુદ સહિત આ પર્વતો મેરુના પાદમાં સ્થિત છે, દરેક દસ હજાર યોજન પહોળા અને ઊંચા છે, અને મેરુના ચારેય બાજુ છે.
અવષ્ટમ્ભકરાસ્તે તુ સર્વતોઽભિવિરાજિતાઃ । એતેષુ ગિરિષુ પ્રાપ્તાઃ પાદપાશ્ચૂતજમ્બુની
આ વૃક્ષો, જે સહારો આપે છે, ચારેય બાજુમાં વિશેષ દેખાય છે; આ પર્વતો પર કેરી અને જાંબુ જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે.
કદમ્બન્યગ્રોધ ઇતિ ચત્વારઃ પર્વતાઃ સ્થિતાઃ । કેતવો ગિરિરાજેષુ એકાદશશતોચ્છ્રયાઃ
કદંબ અને વટના નામે ચાર પર્વતો સ્થિત છે; પર્વતોના રાજામાં, એકાદશશત ઊંચાઈ સુધી પહોંચતા કેતકાના વૃક્ષો છે.
તાવદ્વિટપવિસ્તારાઃ શતાખ્યપરિણાહિનઃ । ચત્વારશ્ચ હ્રદાસ્તેષુ પયોમધ્વિક્ષુસજ્જલાઃ
એ વૃક્ષોની ડાળીઓ તેમના નામ પ્રમાણે ફેલાયેલી છે; એમાં ચાર તળાવ છે, જે પાણી, મધ અને ઉંડી રસથી ભરેલા છે.
યદુપસ્પર્શિનો દેવા યોગૈશ્વર્યાણિ વિન્દતે । દેવોદ્યાનાનિ ચત્વારિ ભવન્તિ લલનાસુખાઃ
જે દેવતાઓ એ સ્થળને સ્પર્શ કરે છે, તેઓ યોગશક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં ચાર દિવ્ય ઉદ્યાન છે, જે આનંદ માટે ખૂબ મનોહર છે.
નન્દનં ચૈત્રરથકં વૈભ્રાજં સર્વભદ્રકમ્ । યેષુ સ્થિત્વામરગણા લલનાયૂથસંયુતાઃ
એ ઉદ્યાનોમાં નંદન, ચૈત્રરથ, વૈભ્રાજ અને સર્વભદ્રક છે, જ્યાં અમર લોકો અને સુંદર સ્ત્રીઓના સમૂહો સાથે રહે છે.
ઉપદેવગણૈર્ગીતમહિમાનો મહાશયાઃ । વિહરન્તિ સ્વતન્ત્રાસ્તે યથાકામં યથાસુખમ્
ત્યાં, નાના દેવતાઓ દ્વારા ગીતમાં મહિમા ગવાતા મહાન લોકો, પોતાની ઈચ્છા અને સુખ પ્રમાણે સ્વતંત્ર રીતે વિહાર કરે છે.
મન્દરોત્સઙ્ગસંસ્થસ્ય દેવચૂતસ્ય મસ્તકાત્ । એકાદશશતોચ્છ્રાયાત્ફલાન્યમૃતભાઞ્જિ ચ
મંદર પર્વતના શિખર પર આવેલા દિવ્ય કેરીના વૃક્ષની ટોચ પરથી, એકાદશશત ઊંચાઈથી અમૃતદાયી ફળો પડે છે.
ગિરિકૂટપ્રમાણાનિ સુસ્વાદૂનિ મૃદૂનિ ચ । તેષાં વિશીર્યમાણાનાં ફલાનાં સુરસેન ચ
એ ફળો પર્વતની ટોચ જેટલા મોટા, ખૂબ સ્વાદિષ્ટ અને નરમ છે; જ્યારે એ ફળો તૂટી જાય છે, ત્યારે તેમનો રસ ભરપૂર વહે છે.